Franz Stangl

Franz Stangl był austriackim policjantem, który przeszedł drogę od ośrodka „eutanazji” w Hartheim do kierowania dwoma obozami zagłady. Jako pierwszy komendant Sobiboru, a potem komendant Treblinki, odpowiadał za śmierć setek tysięcy Żydów, w większości z okupowanej Polski. Globocnik cenił go jako najlepszego komendanta swoich obozów, bo Stangl był skrupulatnym organizatorem, który przemienił chaotyczną Treblinkę w sprawnie działającą fabrykę śmierci. Po wojnie uciekł z austriackiego więzienia, przez Rzym i Damaszek dotarł do Brazylii i przez szesnaście lat żył tam pod własnym nazwiskiem. Aresztowany w 1967 roku i wydany RFN, został w 1970 roku skazany w Düsseldorfie na dożywocie. Rozmowy, które przed śmiercią prowadziła z nim w więzieniu dziennikarka Gitta Sereny, stały się jednym z najczęściej cytowanych świadectw o tym, jak zwyczajny urzędnik staje się organizatorem masowego mordu.

Tkacz i policjant

Urodził się 26 marca 1908 roku w Altmünster w Salzkammergut, w Górnej Austrii. Jego ojciec był stróżem nocnym i zmarł w 1916 roku; Stangl po latach mówił o nim z lękiem i niechęcią. Wyuczył się zawodu tkacza i w 1927 roku został mistrzem tkackim, ale ze względów zdrowotnych porzucił fach i w 1931 roku wstąpił do austriackiej policji. Po szkoleniu w Linzu trafił do policji kryminalnej, a od 1935 roku pracował w jej wydziale politycznym w Wels. W październiku 1935 roku ożenił się z Theresą Eidenböck; mieli trzy córki.

Kiedy wstąpił do partii nazistowskiej, nie jest pewne. Według angielskiej biografii należał do nielegalnej w Austrii NSDAP już od 1931 roku, według Holocaust Historical Society od 1936 roku; niemieckie opracowania, w tym biogram Dietera Pohla w Neue Deutsche Biographie, podają, że do SS i NSDAP wstąpił w 1938 roku, po anszlusie Austrii. Sam Stangl twierdził po wojnie, że zapisał się dopiero wtedy, by uniknąć aresztowania. Jego wydział wcielono w marcu 1938 roku do gestapo w Linzu.

Hartheim i Bernburg

W listopadzie 1940 roku Stangl dostał przydział do akcji T4, programu mordowania chorych psychicznie i niepełnosprawnych. W Berlinie przyjął go Viktor Brack, który dał mu do wyboru dwa ośrodki; Stangl wybrał zamek Hartheim pod Linzem. Był tam zastępcą kierownika biura, odpowiedzialnym za bezpieczeństwo i tajemnicę zakładu, najpierw pod Christianem Wirthem, potem pod Franzem Reichleitnerem. W Hartheim zamordowano gazem tysiące pacjentów. W październiku 1941 roku, już po oficjalnym wstrzymaniu akcji, przeniesiono go do ośrodka w Bernburgu, gdzie zabijano teraz więźniów obozów koncentracyjnych. Na początku 1942 roku dostał wybór: powrót do gestapo w Linzu albo wyjazd do Lublina do Odila Globocnika. Wybrał Lublin.

Sobibór

W marcu 1942 roku Globocnik powierzył mu dokończenie budowy obozu w Sobiborze. Stangl twierdził potem, że Globocnik mówił mu o obozie zaopatrzeniowym dla wojska, a prawdę odkrył dopiero, gdy znalazł w lesie komorę gazową. Zanim objął obóz, pojechał po wskazówki do Bełżca, do Wirtha. Komendantem Sobiboru był według USHMM od 28 kwietnia 1942 roku. W drugiej połowie kwietnia lub na przełomie kwietnia i maja, w obecności Wirtha i Stangla, przeprowadzono próbne gazowania żydowskich kobiet z pobliskiego obozu pracy, a na początku maja ruszyła masowa zagłada w Sobiborze.

Stangl rzadko pokazywał się więźniom. Witał transporty w białym lnianym płaszczu jeździeckim, a przemoc zostawiał podwładnym, m.in. Gustavowi Wagnerowi. Zamiast codziennie zabijać i zastępować żydowskich więźniów zmuszanych do pracy, utworzył z nich stałe komanda pod nadzorem kapo, co usprawniło działanie obozu. Do jego przeniesienia pod koniec sierpnia 1942 roku zamordowano w Sobiborze, według różnych szacunków, od 90 do 100 tysięcy Żydów. Następcą Stangla został jego kolega z Hartheim, Reichleitner.

Treblinka

W Treblince panował wtedy chaos. Komendant Irmfried Eberl przyjmował więcej transportów, niż obóz mógł „przerobić”, ciała leżały niepogrzebane, a pociągi z getta warszawskiego czekały na bocznicach. Globocnik odwołał Eberla, Wirth przez kilka tygodni porządkował obóz, a 1 września 1942 roku komendantem został Stangl. Kazał wybrukować ścieżki i posadzić kwiaty przy kwaterach SS, a w grudniu 1942 roku urządzić przy rampie atrapę dworca z fałszywym rozkładem jazdy, by przybywający nie domyślili się, gdzie są. Jesienią 1942 roku zaczął działać nowy budynek z większymi komorami gazowymi. Do Treblinki trafiali Żydzi z dystryktów warszawskiego i radomskiego, z okręgu białostockiego, a także z Theresienstadt, Grecji i Macedonii.

Stangl nosił biały mundur i pejcz, ale – jak twierdził – unikał kontaktu z więźniami. Nie wtrącał się, gdy jego podwładni, zwłaszcza zastępca Kurt Franz, znęcali się nad nimi. Sereny opowiadał później, że ofiar nie postrzegał jako ludzi, lecz jako „ładunek”; zaczęło się to, jak mówił, w dniu, w którym zobaczył Wirtha nad dołami pełnymi ciał. Za jego komendantury zamordowano w Treblince, według Pohla, około 600 tysięcy ludzi; inne szacunki są wyższe. 2 sierpnia 1943 roku więźniowie wywołali powstanie i podpalili część obozu. W sierpniu Stangla zastąpił Kurt Franz, a obóz zaczęto likwidować.

Włochy i ucieczka

We wrześniu 1943 roku Stangl wyjechał wraz z ludźmi akcji „Reinhardt” nad Adriatyk, do Strefy Operacyjnej Pobrzeża Adriatyckiego. Według niemieckich opracowań kierował w ramach jednostki Einsatz R placówką w Udine, brał udział w walce z partyzantami i deportacjach Żydów, a po śmierci Wirtha w maju 1944 roku przejął oddział w Fiume. Pod koniec wojny wrócił do Austrii.

W 1945 roku Amerykanie zatrzymali go jako esesmana i internowali w obozie Glasenbach pod Salzburgiem; o jego roli w obozach zagłady nic jeszcze nie wiedzieli. W 1947 roku przekazano go austriackiemu wymiarowi sprawiedliwości, który podejrzewał go o udział w zbrodniach w Hartheim; w śledztwie przemilczał Treblinkę. 30 maja 1948 roku uciekł z aresztu w Linzu razem z Gustavem Wagnerem. Przez Alpy dotarli do Rzymu, gdzie austriacki biskup Alois Hudal, sympatyk nazizmu, pomógł mu zdobyć paszport Czerwonego Krzyża. Stangl wyjechał do Syrii i pracował w Damaszku w zakładach włókienniczych; w 1949 roku dołączyła do niego rodzina.

Brazylia, proces i śmierć

W 1951 roku Stanglowie wyemigrowali do Brazylii. Stangl pracował najpierw jako tkacz i technik w São Paulo, a od 1959 roku w zakładach Volkswagen do Brasil w São Bernardo do Campo. Mieszkał pod własnym nazwiskiem i był zarejestrowany w austriackim konsulacie. Austriacka policja wpisała go na listę poszukiwanych dopiero w 1961 roku. Jego miejsce pobytu ustalił Szymon Wiesenthal, któremu informator miał sprzedać tę wiadomość za 7 tysięcy dolarów – „cent za każdego zamordowanego w Treblince Żyda”.

28 lutego 1967 roku brazylijska policja aresztowała Stangla w São Paulo. Jego wydania żądały Austria, Polska i Izrael, ale 23 czerwca 1967 roku Brazylia wydała go Republice Federalnej Niemiec. Proces przed sądem krajowym w Düsseldorfie, jeden z procesów załogi Treblinki, zaczął się 13 maja 1970 roku. Stangl przyznawał, że był w obozie, ale twierdził, że ma czyste sumienie, bo wykonywał tylko swoje obowiązki. 22 grudnia 1970 roku sąd skazał go na dożywocie za współudział w zamordowaniu co najmniej 400 tysięcy ludzi.

Stangl odwołał się od wyroku. W więzieniu wielokrotnie rozmawiała z nim Gitta Sereny. W ostatniej rozmowie, po długim milczeniu, przyznał: „W rzeczywistości dzielę winę”. Zmarł na serce 28 czerwca 1971 roku w więzieniu w Düsseldorfie, kilkanaście godzin po tej rozmowie i zanim wyrok się uprawomocnił. Książka Sereny „Into That Darkness” (1974; po polsku „W stronę ciemności. Rozmowy z komendantem Treblinki”) należy do klasyki literatury o sprawcach Zagłady.