Anschluss Austrii

13 marca 1938 roku Austria przestała istnieć jako państwo. Tego dnia w Linzu Adolf Hitler podpisał ustawę o „ponownym zjednoczeniu Austrii z Rzeszą Niemiecką”, a w Wiedniu przyjął ją rząd nazisty Arthura Seyss-Inquarta, który od niespełna dwóch dni był kanclerzem. Jej pierwszy artykuł brzmiał: „Austria jest krajem Rzeszy Niemieckiej”. Prezydent Wilhelm Miklas nie chciał złożyć pod nią podpisu i ustąpił. Seyss-Inquart przejął więc jego uprawnienia i podpisał ustawę sam, jako kanclerz i zarazem pełniący obowiązki głowy państwa. Dzień wcześniej, 12 marca, wojska niemieckie wkroczyły do Austrii i nigdzie nie napotkały oporu, a wieczorem 11 marca, pod groźbą inwazji, ustąpił kanclerz Kurt Schuschnigg. Te trzy dni nazywa się Anschlussem, czyli „przyłączeniem”. Za datę prawną przyjmuje się 13 marca.

Najprościej mówiąc, Niemcy zaanektowały Austrię, choć nie był to zwykły podbój: przejęcie władzy przez austriackich nazistów, wymuszone groźbą z Berlina, zbiegło się z wkroczeniem armii, a całość okryto pozorami prawa.

Zakazane zjednoczenie

Myśl o połączeniu z Niemcami była w Austrii stara i wcale nie nazistowska. Po rozpadzie monarchii Habsburgów niemal wszystkie partie uważały, że okrojona republika nie przetrwa sama, a w marcu 1919 roku wybrana w wolnych wyborach Konstytuanta potwierdziła, że Niemiecka Austria jest częścią Rzeszy. Najgorętszymi zwolennikami połączenia byli socjaldemokraci Otta Bauera. Zwycięzcy nie zgodzili się na to. Traktat wersalski zobowiązał Niemcy do uszanowania niepodległości Austrii, a traktat z Saint-Germain zakazał Austrii jej utraty bez zgody Rady Ligi Narodów. Zakaz potwierdzono w 1922 i 1932 roku, gdy Austria dostawała pożyczki Ligi, a w 1931 roku Francja storpedowała nawet projekt unii celnej obu krajów.

Gdy Hitler został kanclerzem Niemiec, socjaldemokraci wykreślili Anschluss ze swojego programu, a chrześcijańsko-społeczny kanclerz Engelbert Dollfuß, który właśnie wyłączył parlament, zakazał w czerwcu 1933 roku działalności austriackiej NSDAP. Rok później, po krótkiej wojnie domowej, rozbił także socjaldemokratów i zbudował autorytarne Federalne Państwo Austriackie z jedyną dozwoloną organizacją polityczną, Frontem Ojczyźnianym. 25 lipca 1934 roku austriaccy esesmani zastrzelili go w urzędzie kanclerskim, ale pucz lipcowy upadł, a Benito Mussolini wysłał dywizje nad przełęcz Brenner. Hitler musiał się wycofać. Kanclerzem został dotychczasowy minister sprawiedliwości i oświaty, Kurt Schuschnigg.

Austria bez opiekuna

Niepodległość Austrii opierała się odtąd na Włoszech, które nie chciały mieć na Brennerze potężnych Niemiec. Ta osłona nie przetrwała włoskiej napaści na Etiopię. Sankcje Ligi Narodów skłóciły Mussoliniego z Londynem i Paryżem i popchnęły go w stronę Berlina. W styczniu 1936 roku Duce dał niemieckiemu ambasadorowi do zrozumienia, że nie sprzeciwi się temu, by Austria stała się niemieckim satelitą, jeśli zachowa formalną niepodległość. W marcu 1936 roku Hitler bezkarnie remilitaryzował Nadrenię, a jesienią powstała oś Berlin–Rzym.

Schuschnigg, pozbawiony oparcia, szukał porozumienia z Niemcami. 11 lipca 1936 roku podpisał układ wynegocjowany przez niemieckiego posła w Wiedniu Franza von Papena. Niemcy uznały w nim suwerenność Austrii i zniosły „blokadę tysiąca marek”, która od 1933 roku dusiła austriacką turystykę. Austria uznała się za „państwo niemieckie”, zobowiązała się prowadzić politykę zagraniczną w zgodzie z Rzeszą, a w tajnej części układu obiecała amnestię dla nazistów i dopuszczenie do władzy przedstawicieli tak zwanej opozycji narodowej. Do rządu wszedł historyk wojskowości Edmund Glaise-Horstenau, a w 1937 roku do Rady Stanu wiedeński adwokat Arthur Seyss-Inquart, który miał zbliżyć do państwa umiarkowaną część obozu narodowego. W rzeczywistości obaj stali się ludźmi Berlina, a zakazana NSDAP odbudowywała się w półlegalnych strukturach Frontu Ojczyźnianego.

5 listopada 1937 roku na tajnej naradzie w Kancelarii Rzeszy Hitler wymienił Austrię i Czechosłowację jako pierwsze cele niemieckiej ekspansji, nie wykluczając użycia siły. Wciąż liczył jednak raczej na to, że Austria wpadnie mu w ręce od wewnątrz. 4 lutego 1938 roku, po aferze, która usunęła Wernera von Blomberga i Wernera von Fritscha, sam przejął dowództwo nad Wehrmachtem, a ministrem spraw zagranicznych zrobił Joachima von Ribbentropa. Odwołany tego dnia z Wiednia Papen zdążył jeszcze namówić Schuschnigga na spotkanie z Hitlerem.

Berchtesgaden

Rankiem 12 lutego 1938 roku Schuschnigg z sekretarzem stanu Guido Schmidtem przyjechał do Berghofu, górskiej rezydencji Hitlera nad Berchtesgaden. Spodziewał się rozmowy. W gabinecie usłyszał, że historia Austrii to „nieprzerwana zdrada narodu”, że cierpliwość Hitlera się skończyła i że nikt, ani Francja, ani Wielka Brytania, ani Włochy, nie kiwnie palcem w obronie jego kraju. Przy obiedzie siedzieli generałowie Wilhelm Keitel, Walter von Reichenau i Hugo Sperrle, do niedawna dowódca Legionu Condor. Ich obecność miała być ostrzeżeniem. Po południu Ribbentrop i Papen przedstawili Austriakowi listę żądań. Seyss-Inquart miał zostać ministrem spraw wewnętrznych i bezpieczeństwa, z władzą nad policją. Uwięzieni naziści mieli zostać amnestionowani, a członkowie partii mieć prawo do działania w ramach Frontu Ojczyźnianego. Szef sztabu armii, autor planów obrony przed Niemcami, miał odejść, a polityka gospodarcza i zagraniczna miały być uzgadniane z Berlinem. Gdy Schuschnigg zastrzegł, że nominacje zależą od prezydenta, Hitler demonstracyjnie wezwał Keitla. Schuschnigg podpisał i dostał trzy dni na wykonanie umowy.

Miklas, po wahaniach, zgodził się. 16 lutego Seyss-Inquart objął ministerstwo, a amnestia otworzyła więzienia także dla uczestników puczu z 1934 roku. 20 lutego Hitler oświadczył w Reichstagu, że Rzesza nie będzie dłużej tolerować ucisku dziesięciu milionów Niemców żyjących za jej granicami, czyli w Austrii i w Czechosłowacji. Austriaccy naziści, odtąd pod ochroną własnego ministra, wyszli na ulice, a w Grazu policja bezczynnie patrzyła, jak wywieszają swastyki na gmachach publicznych. 24 lutego Schuschnigg odpowiedział w przemówieniu przed Zgromadzeniem Federalnym (Bundestagiem), namiastką parlamentu w państwie stanowym. Powiedział, że Austria doszła do granicy ustępstw, i zakończył słowami: „Aż do śmierci! Czerwono-biało-czerwona! Austria!”.

Plebiscyt Schuschnigga

9 marca na wiecu Frontu Ojczyźnianego w Innsbrucku Schuschnigg zapowiedział, że już w najbliższą niedzielę, 13 marca, odbędzie się głosowanie ludowe. Austriacy mieli odpowiedzieć, czy chcą „wolnej i niemieckiej, niezależnej i społecznej, chrześcijańskiej i zjednoczonej Austrii”. Był to ruch ryzykowny i przygotowany w pośpiechu. Nie było aktualnych list wyborców, głosować mogli tylko ludzie, którzy ukończyli 24 lata, co odsuwało od urn najmłodszych, wśród których naziści mieli najwięcej zwolenników, a liczyć głosy miał sam Front Ojczyźniany. Seyss-Inquart i Glaise-Horstenau natychmiast oświadczyli, że głosowanie w takiej formie łamie konstytucję. Schuschnigg liczył jednak na to, że wyraźny wynik pokaże światu, że Austriacy nie chcą Hitlera. Do głosowania na „tak” wezwali nawet zepchnięci do podziemia socjaliści i komuniści, choć w zamian domagali się swobód dla ruchu robotniczego. Na porozumienie zabrakło czasu.

Hitler, który obawiał się, że plebiscyt może się udać, potraktował go jako wyzwanie. 10 marca kazał przygotować wkroczenie do Austrii. Do akcji przeznaczono 8 Armię generała Fedora von Bocka, formowaną w Bawarii. Seyss-Inquart dostał polecenie, by postawić Schuschniggowi ultimatum i zmobilizować austriackich nazistów.

11 marca

Rankiem 11 marca Schuschnigg dowiedział się, że Niemcy zamknęli granicę pod Salzburgiem, a za nią gromadzą się wojska. Hitler podpisał tego dnia dyrektywę numer 1 dla operacji „Otto”. Seyss-Inquart i Glaise-Horstenau zażądali odwołania plebiscytu. Akcją z Berlina kierował przez telefon Hermann Göring. Wczesnym popołudniem Schuschnigg ustąpił w pierwszej sprawie i zgodził się przesunąć głosowanie. Wtedy Göring zażądał więcej: dymisji kanclerza i nominacji Seyss-Inquarta. Schuschnigg zwrócił się o pomoc do Londynu i Rzymu. Z Londynu przyszła odpowiedź, że brytyjski rząd nie może doradzać kroków, które mogłyby narazić Austrię na niebezpieczeństwo, z którym Wielka Brytania nie byłaby w stanie jej ochronić. Rzym milczał. Po południu Schuschnigg podał się do dymisji.

Prezydent Miklas przez kilka godzin odmawiał nominacji Seyss-Inquarta i bezskutecznie proponował urząd kanclerza innym. W tym czasie austriaccy naziści, na sygnał z Berlina, opanowali ulice, zajęli korytarze urzędu kanclerskiego i wywiesili flagi ze swastyką na gmachach Wiednia i stolic krajów związkowych. Przejmowanie władzy od dołu zaczęło się na wiele godzin przed wkroczeniem pierwszego niemieckiego żołnierza.

O 19.47 Schuschnigg wygłosił przez radio krótkie przemówienie. Powiedział, że rząd ustępuje przed przemocą, a armia, by nie przelewać „niemieckiej krwi”, otrzymała rozkaz wycofania się bez walki, jeśli Niemcy wkroczą. Zakończył słowami: „Boże, chroń Austrię!”. O 20.45 Hitler podpisał rozkaz wkroczenia następnego ranka. Potrzebny był jeszcze pretekst. Z Berlina podyktowano tekst telegramu, w którym tymczasowy rząd austriacki prosił o przysłanie wojsk dla przywrócenia porządku. Seyss-Inquart, w którego imieniu go nadano, zaakceptował go dopiero po fakcie. Około 22.30 z Rzymu zadzwonił do Hitlera książę Filip Heski z wiadomością, że Mussolini przyjął sprawę „bardzo przyjaźnie”. Hitler, wyraźnie poruszony, kazał mu przekazać, że nigdy, przenigdy tego Mussoliniemu nie zapomni. Około północy Miklas uległ i mianował Seyss-Inquarta kanclerzem. Seyss-Inquart prosił jeszcze w nocy o wstrzymanie wkroczenia, skoro żądania zostały spełnione. Hitler odmówił.

Wkroczenie

12 marca o świcie żołnierze Wehrmachtu, oddziały SS i niemiecka policja, łącznie około 65 tysięcy ludzi, przekroczyli granicę. Jeszcze wcześniej, około 4.30, na wiedeńskim lotnisku Aspern wylądował Heinrich Himmler z Reinhardem Heydrichem i grupą oficerów policji. Mieli przejąć austriacką policję. Nigdzie nie padł strzał. Ludzie witali żołnierzy kwiatami, a entuzjazm zaskoczył nawet samych Niemców. Marsz nie był jednak pokazem siły, jakim miał się wydawać: wiele czołgów i pojazdów pancernego korpusu generała Heinza Guderiana zepsuło się na drodze do Wiednia.

Po południu Hitler przekroczył granicę w swoim rodzinnym mieście, Braunau am Inn, a wieczorem z balkonu ratusza w Linzu, mieście swojej młodości, przemówił do tłumu. Powiedział, że Opatrzność powierzyła mu misję przywrócenia ojczyzny Rzeszy. Seyss-Inquart liczył, że Austria zachowa przez jakiś czas odrębność, choćby jako państwo związane z Rzeszą unią personalną. Pod wrażeniem powitania Hitler postanowił jednak przyłączyć ją od razu i całkowicie.

Ustawa z 13 marca

13 marca w hotelu Weinzinger w Linzu Hitler podpisał ustawę o „ponownym zjednoczeniu Austrii z Rzeszą Niemiecką”. Tego samego dnia w Wiedniu przyjął ją rząd Seyss-Inquarta jako federalną ustawę konstytucyjną. Posłużył się pełnomocnictwami z 1934 roku, które pozwalały rządowi stanowić prawo bez parlamentu. Ustawa zapowiadała na 10 kwietnia „wolne i tajne” głosowanie nad przyłączeniem. Miklas odmówił podpisu i podał się do dymisji. Seyss-Inquart został na kilka chwil głową państwa i podpisał ustawę, która znosiła to państwo. W Berlinie przyjął ją równocześnie rząd Rzeszy.

14 marca Hitler wjechał do Wiednia, a 15 marca na placu Bohaterów przed Hofburgiem przemówił do tłumu, który według najczęstszych szacunków liczył około 200–250 tysięcy ludzi. Jako „wódz i kanclerz narodu niemieckiego i Rzeszy” ogłosił „przed historią” wejście swojej ojczyzny do Rzeszy Niemieckiej. Unikał przy tym słowa „Austria”, które wkrótce zniknęło z oficjalnego języka. Kraj nazywano odtąd Ostmarkiem, czyli Marchią Wschodnią, a od 1942 roku „okręgami alpejskimi i naddunajskimi Rzeszy”. Seyss-Inquart został namiestnikiem Rzeszy, ale coraz więcej władzy zyskiwał mianowany w kwietniu komisarz do spraw zjednoczenia Josef Bürckel, organizator plebiscytu w Saarze. Austriackie wojsko złożyło przysięgę na wierność Hitlerowi i weszło do Wehrmachtu, a w 1939 roku dawne państwo podzielono na siedem okręgów Rzeszy (Reichsgaue). Wiedeń stracił rolę stolicy.

Terror i pogrom

Pierwszą ofiarą Anschlussu byli Żydzi, których w Austrii żyło około 190 tysięcy, w zdecydowanej większości w Wiedniu. Przemoc wybuchła jeszcze w nocy z 11 na 12 marca, zanim przyszli Niemcy. Austriaccy naziści i zwykli gapie wyciągali Żydów z mieszkań i sklepów, bili ich, okradali i upokarzali. Kazano im na kolanach szorować chodniki z haseł, które przed planowanym plebiscytem malowali zwolennicy niepodległości. Plądrowano sklepy i mieszkania, a członkowie partii na własną rękę zabierali żydowskie firmy. Historyk Hans Mommsen pisał o „orgii przemocy bez precedensu”. Wiedeński pogrom z marca 1938 roku przewyższył rozmiarami i brutalnością wszystko, co dotąd działo się w Niemczech. W ciągu kilku tygodni setki wiedeńskich Żydów odebrały sobie życie.

Zaraz potem przyszła przemoc zorganizowana. Gestapo urządziło swoją kwaterę w hotelu Métropole i w ciągu pierwszych tygodni aresztowało dziesiątki tysięcy ludzi: polityków państwa stanowego, legitymistów, socjalistów, komunistów i Żydów. 1 kwietnia 1938 roku z Wiednia odjechał pierwszy transport do obozu w Dachau. Było w nim 150 osób, wśród nich wielu przyszłych polityków powojennej Austrii, jak późniejszy kanclerz Leopold Figl. W sierpniu SS zaczęła budować obóz koncentracyjny w Mauthausen koło Linzu. Ustawy norymberskie objęły Austrię w maju. W sierpniu 1938 roku Adolf Eichmann założył w Wiedniu Centralny Urząd do spraw Emigracji Żydowskiej, który wyciskał z wyjeżdżających ostatnie pieniądze w zamian za prawo do wyjazdu. Do końca 1941 roku Austrię opuściło około 130 tysięcy Żydów, wśród nich już w czerwcu 1938 roku Sigmund Freud. Około 65 tysięcy austriackich Żydów zginęło w Zagładzie.

Głosowanie 10 kwietnia

Zapowiedziany plebiscyt odbył się 10 kwietnia w całej powiększonej Rzeszy. Pytanie łączyło Anschluss z poparciem dla dyktatora: „Czy zgadzasz się z dokonanym 13 marca 1938 roku zjednoczeniem Austrii z Rzeszą Niemiecką i głosujesz na listę naszego Wodza Adolfa Hitlera?”. W kampanii występowali Göring, Joseph Goebbels i sam Hitler. Za „tak” opowiedzieli się publicznie biskupi z kardynałem Theodorem Innitzerem na czele, który dopisał do ich deklaracji „Heil Hitler” i został za to wezwany do Rzymu. „Głosuję na tak” oświadczył w wywiadzie prasowym także były kanclerz socjaldemokrata Karl Renner. Z głosowania wykluczono około 8 procent uprawnionych: przede wszystkim Żydów, osoby uznane za „mieszańców” i więźniów. W wielu lokalach głosowano jawnie, przy urzędnikach, bo oddanie karty w kabinie ściągało podejrzenia.

Według oficjalnych danych w Austrii 99,7 procent głosujących powiedziało „tak”. Wynik nie był wyrazem wolnej woli, bo głosowanie odbywało się w atmosferze terroru i propagandy, po fakcie dokonanym. Historycy zgadzają się jednak, że Anschluss był w 1938 roku w Austrii popularny. Część z nich uważa, że także w wolnym głosowaniu większość poparłaby przyłączenie, inni zwracają uwagę na skalę zastraszenia i na raporty gestapo, według których w Wiedniu zwolenników było znacznie mniej. Nikt nie wie, jak skończyłoby się głosowanie Schuschnigga, i właśnie dlatego Hitler na nie nie pozwolił.

Świat się przygląda

Anschluss łamał traktat wersalski i traktat z Saint-Germain, ale żadne mocarstwo nie zrobiło nic poza słowami. Londyn i Paryż złożyły w Berlinie protesty, które odrzucono. Premier Neville Chamberlain, który od maja 1937 roku prowadził politykę ustępstw, powiedział 14 marca w Izbie Gmin, że nic poza siłą nie mogłoby powstrzymać tego, co się stało. Francja nie miała w tych dniach nawet rządu, bo gabinet Camille’a Chautempsa ustąpił 10 marca, a Léon Blum utworzył nowy dopiero 13 marca. Włochy przyjęły Anschluss bez słowa, a niemieccy i włoscy żołnierze spotkali się wkrótce na Brennerze w przyjaznej ceremonii. 17 marca komisarz spraw zagranicznych ZSRR Maksim Litwinow zaproponował konferencję mocarstw w sprawie wspólnych kroków przeciw agresji, ale nikt na to nie odpowiedział. Jedynym państwem, które formalnie zaprotestowało w Lidze Narodów, był Meksyk. Liga nie zajęła się sprawą.

W Pradze Anschluss przyjęto z najgłębszym niepokojem. W nocy z 11 na 12 marca Göring zapewnił czechosłowackiego posła „słowem honoru”, że Niemcy nie mają wobec Czechosłowacji wrogich zamiarów. Polska wykorzystała zamieszanie na własny rachunek. Po incydencie granicznym, w którym 11 marca zginął polski żołnierz, minister Józef Beck postawił 17 marca ultimatum Litwie, żądając nawiązania stosunków dyplomatycznych. Kowno ustąpiło.

Znaczenie

Anschluss był pierwszym od 1919 roku przypadkiem, w którym Niemcy wchłonęły całe niepodległe państwo, członka Ligi Narodów. Hitler, który w 1934 roku musiał cofnąć się przed Mussolinim, tym razem dostał wszystko, nie oddając jednego strzału. Rzesza zyskała prawie siedem milionów mieszkańców, rezerwy złota i dewiz austriackiego banku centralnego, rudę żelaza ze Styrii i przemysł, a granicząc z Jugosławią i Węgrami, otworzyła sobie drogę na Bałkany. Przede wszystkim jednak Czechosłowacja znalazła się w kleszczach: od północy, zachodu i teraz także od południa otaczało ją terytorium Rzeszy, a jej fortyfikacje, budowane głównie na granicy z Niemcami, omijała teraz nowa, słabo umocniona granica od strony dawnej Austrii.

Dla Hitlera był to triumf, który utwierdził go w przekonaniu, że Zachód nie będzie walczyć. Po kilku tygodniach podjął następną kampanię, w obronie Niemców sudeckich. Kryzys sudecki, wywołany według tego samego schematu, z miejscową partią nazistowską, żądaniami i groźbą użycia siły, zakończył się we wrześniu 1938 roku układem monachijskim. Dla Austriaków Anschluss oznaczał siedem lat w III Rzeszy, której wielu z nich służyło gorliwie, także w aparacie Zagłady. W 1943 roku w deklaracji moskiewskiej alianci uznali Austrię za „pierwszy wolny kraj, który padł ofiarą hitlerowskiej agresji”, przypominając zarazem o jej współodpowiedzialności za wojnę. 27 kwietnia 1945 roku odrodzona republika ogłosiła Anschluss „nieważnym i niebyłym”, a austriacki traktat państwowy z 1955 roku zakazał ponownego połączenia z Niemcami. Przez dziesięciolecia Austria przedstawiała się wyłącznie jako ofiara. Dopiero od lat 80. zaczęła otwarcie mówić o tym, jak wielu jej obywateli witało Hitlera w marcu 1938 roku.