Heinrich Himmler

Heinrich Himmler był po Adolfie Hitlerze najpotężniejszym człowiekiem III Rzeszy i jednym z głównych wykonawców jej zbrodni. Pedantyczny syn monachijskiego dyrektora gimnazjum, niedoszły oficer i dyplomowany rolnik, w 1929 roku przejął kierownictwo małej straży przybocznej NSDAP, SS, i w ciągu dekady zrobił z niej państwo w państwie: policję polityczną, system obozów koncentracyjnych, wywiad, własne wojsko i urząd, który decydował, kto w Europie ma żyć, gdzie i czy w ogóle. Jako komisarz do spraw „umacniania niemczyzny” kierował wysiedleniami i germanizacją okupowanej Polski, a jako zwierzchnik SS i policji zorganizował masowe mordy Einsatzgruppen i obozy zagłady. Jest jednym z głównych sprawców Zagłady Żydów, ludobójstwa Romów i śmierci milionów Polaków, obywateli radzieckich i innych mieszkańców okupowanej Europy. Uniknął sądu, popełniając samobójstwo w brytyjskiej niewoli w maju 1945 roku.

Dzieciństwo i młodość

Urodził się 7 października 1900 roku w Monachium jako drugi z trzech synów nauczyciela gimnazjalnego Gebharda Himmlera i jego żony Anny Marii. Rodzina była katolicka, mieszczańska i lojalna wobec bawarskiej dynastii: ojciec był niegdyś wychowawcą księcia Henryka Bawarskiego, który został ojcem chrzestnym chłopca i od którego ten dostał imię. Heinrich był pilnym, chorowitym uczniem. Od dzieciństwa prowadził skrupulatny dziennik, który dla historyków jest bezcennym źródłem do jego biografii. W 1913 roku rodzina przeniosła się do Landshut, gdzie ojciec objął kierownictwo gimnazjum.

Marzył o karierze oficera. W 1918 roku został podchorążym w 11 Bawarskim Pułku Piechoty, ale zanim ukończył szkolenie, wojna się skończyła. Do końca życia uważał to za osobistą skazę, a nazistowska propaganda po 1933 roku fałszywie twierdziła, że był na froncie. Wiosną 1919 roku należał do ochotniczych oddziałów, które powstały przeciw Bawarskiej Republice Rad, choć nie wiadomo, by rzeczywiście brał udział w walkach. W latach 1919–1922 studiował rolnictwo na Politechnice Monachijskiej (dziś Uniwersytet Techniczny w Monachium) i uzyskał dyplom agronoma, a potem pracował w laboratorium wytwórni nawozów sztucznych. W tych latach przeszedł drogę od pobożnego katolika i zwolennika Bawarskiej Partii Ludowej do völkistowskiego nacjonalizmu, antysemityzmu i fascynacji „germańską” przeszłością. Zbliżył się do Związku Artamanów, ruchu, który chciał osiedlać niemiecką młodzież na wsi na wschodzie. W 1921 roku zanotował w dzienniku, że jeśli znowu dojdzie do wojny na wschodzie, on pójdzie z armią, bo „wschód jest dla nas najważniejszy” i tam Niemcy muszą „walczyć i osiedlać się”.

Od puczu do kierownictwa SS

W sierpniu 1923 roku wstąpił do NSDAP i do związku paramilitarnego Reichskriegsflagge Ernsta Röhma. W czasie puczu monachijskiego 9 listopada 1923 roku był chorążym oddziału Röhma, który zajął gmach dowództwa okręgu wojskowego. Nie został oskarżony, ale stracił pracę. W 1924 roku jeździł po Bawarii jako mówca völkistowskiego ugrupowania, które zastępowało zakazaną partię, i został sekretarzem Gregora Strassera, najważniejszego organizatora NSDAP w północnych Niemczech. Po odbudowie partii w 1925 roku pracował jako jej etatowy funkcjonariusz: był zastępcą gauleitera, w 1926 roku zastępcą szefa propagandy, a w 1925 roku wstąpił do nowo utworzonej SS, małej formacji mającej chronić Hitlera. W 1927 roku został zastępcą jej przywódcy. 3 lipca 1928 roku ożenił się ze starszą od siebie pielęgniarką Margarete Boden. Mieli córkę Gudrun (1929) i adoptowanego syna. Próba utrzymania rodziny z hodowli kur pod Monachium się nie powiodła.

6 stycznia 1929 roku Hitler mianował go Reichsführerem SS. Formacja liczyła wtedy około 280–290 ludzi i była podporządkowana SA. Himmler postanowił zrobić z niej elitę ruchu: zakon „rasowo wartościowych” mężczyzn, ślepo posłusznych Hitlerowi. Wprowadził surową selekcję, czarne mundury, a od końca 1931 roku obowiązek uzyskania zgody na ślub, wydawanej po sprawdzeniu „rasowego” pochodzenia narzeczonej. W tym samym roku powierzył byłemu oficerowi marynarki Reinhardowi Heydrichowi budowę partyjnej służby wywiadu, Sicherheitsdienst (SD). W wyborach z września 1930 roku dostał się do Reichstagu. Do przejęcia władzy przez nazistów SS urosła do około 52 tysięcy członków.

Policja i obozy

Po mianowaniu Hitlera kanclerzem Himmler zaczął budować swoją władzę od Bawarii. 9 marca 1933 roku został komisarycznym prezydentem policji w Monachium, a wkrótce komendantem bawarskiej policji politycznej. 20 marca ogłosił utworzenie obozu koncentracyjnego w Dachau, dokąd już po dwóch dniach trafili pierwsi więźniowie, głównie komuniści i socjaldemokraci. Obóz, którym od czerwca 1933 roku kierował Theodor Eicke, stał się wzorem dla całego systemu obozów SS. W ciągu następnego roku Himmler przejął policję polityczną kolejnych krajów Rzeszy, a 20 kwietnia 1934 roku Hermann Göring oddał mu kontrolę nad pruskim gestapo.

Gdy w 1934 roku Hitler postanowił rozprawić się z SA, SS była jego narzędziem. Himmler i Heydrich przygotowali fałszywe dowody spisku Röhma, a w nocy długich noży na przełomie czerwca i lipca 1934 roku ich ludzie mordowali przywódców SA i innych przeciwników reżimu. Himmler poświęcił dwóch ludzi, którym zawdzięczał karierę, Röhma i Strassera, i tak dowiódł swojej bezwzględnej lojalności. W nagrodę 20 lipca 1934 roku SS przestała podlegać SA i odpowiadała tylko przed Hitlerem.

17 czerwca 1936 roku Himmler został szefem całej policji niemieckiej. Formalnie podlegał ministrowi spraw wewnętrznych Wilhelmowi Frickowi, w rzeczywistości zespolił policję państwową z partyjną SS. Gestapo i policję kryminalną podporządkował Heydrichowi, a policję porządkową (Ordnungspolizei) Kurtowi Daluegemu. Policja mogła bez sądu zamykać ludzi w obozach w „areszcie ochronnym”. Do obozów trafiali przeciwnicy polityczni, Świadkowie Jehowy, homoseksualiści, ludzie uznani za „aspołecznych” i „zawodowych przestępców”, a po nocy kryształowej w listopadzie 1938 roku około 30 tysięcy żydowskich mężczyzn. Himmler był główną siłą napędową prześladowania homoseksualistów: w 1936 roku utworzył specjalną centralę do „zwalczania homoseksualizmu i aborcji”.

Jednocześnie tworzył wokół SS własną ideologię. Założył stowarzyszenie Lebensborn, które miało zwiększyć liczbę „rasowo wartościowych” dzieci, i instytut Ahnenerbe, który miał naukowo dowodzić germańskiej przeszłości. Zamek Wewelsburg w Westfalii miał być ideologicznym ośrodkiem „zakonu”. Himmler czcił średniowiecznego króla Henryka I jako tego, który zaczął niemiecką ekspansję na wschód, i snuł wizje „wielkogermańskiej Rzeszy” sięgającej Uralu. Uzbrojone oddziały SS, z których powstała później Waffen-SS, w 1939 roku liczyły już kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy.

Polska 1939–1941

Napaść na Polskę we wrześniu 1939 roku była pierwszą wielką okazją do realizacji tych wizji. Za wojskiem szły Einsatzgruppen policji bezpieczeństwa i SD, które w ramach Intelligenzaktion mordowały polskich nauczycieli, księży, urzędników, ziemian i działaczy społecznych, a także Żydów. 27 września 1939 roku policję bezpieczeństwa i SD połączono w Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) pod kierunkiem Heydricha. 7 października 1939 roku Hitler mianował Himmlera komisarzem Rzeszy do spraw umacniania niemczyzny. W tej roli Himmler odpowiadał za „germanizację” ziem polskich wcielonych do Rzeszy: setki tysięcy Polaków i Żydów wyrzucono z domów i wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa, a na ich miejsce sprowadzano Niemców z krajów bałtyckich, Wołynia i Besarabii, oddanych przez pakt z Mołotowem Związkowi Radzieckiemu. W maju 1940 roku w memoriale dla Hitlera Himmler pisał, że ludność wschodu ma otrzymać tylko czteroklasową szkołę, w której nauczy się liczyć do pięciuset, podpisywać nazwiskiem i rozumieć, że posłuszeństwo wobec Niemców jest boskim przykazaniem. Czytać, jego zdaniem, umieć nie musiała. Hitler uznał memoriał za „bardzo dobry”.

Wiosną 1940 roku SS założyła w Oświęcimiu obóz koncentracyjny Auschwitz. 14 czerwca 1940 roku przywieziono do niego pierwszy transport polskich więźniów politycznych z Tarnowa. W marcu 1941 roku Himmler odwiedził obóz i polecił jego rozbudowę do 30 tysięcy więźniów i dostarczanie więźniów do budowy zakładów IG Farben. Obóz w Brzezince (Birkenau) zaczęto budować jesienią 1941 roku; Rudolf Höß wiązał tę decyzję z marcową wizytą, ale według historyków zapadła ona we wrześniu 1941 roku.

Zagłada

Przed napaścią na Związek Radziecki Hitler powierzył Himmlerowi „zadania specjalne” na zapleczu frontu. Według powojennych zeznań jednego z uczestników na tajnej naradzie w Wewelsburgu w czerwcu 1941 roku Himmler mówił generałom SS o zmniejszeniu liczby Słowian o trzydzieści milionów. Od 22 czerwca 1941 roku Einsatzgruppen, bataliony policji i brygady SS mordowały na zajętych terenach ZSRR Żydów, najpierw mężczyzn, od sierpnia także kobiety i dzieci. Himmler sam jeździł na wschód i naciskał na wykonawców. W połowie sierpnia 1941 roku w Mińsku przyglądał się rozstrzeliwaniu Żydów i źle to zniósł, co według świadków skłoniło go do szukania metod mniej obciążających dla oprawców. W masowych egzekucjach na okupowanych ziemiach radzieckich zginęło do końca wojny ponad milion Żydów.

Na przełomie 1941 i 1942 roku SS zaczęła zabijać ludzi w komorach gazowych. Na konferencji w Wannsee 20 stycznia 1942 roku Heydrich, działając z upoważnienia Göringa i w porozumieniu z Himmlerem, uzgodnił z urzędnikami ministerstw organizację deportacji. Podwładny Himmlera, dowódca SS i policji w dystrykcie lubelskim Odilo Globocnik, kierował akcją Reinhardt, w której w obozach zagłady w Bełżcu, Sobiborze i Treblince zamordowano około 1,5–1,7 miliona Żydów, głównie z Generalnego Gubernatorstwa. 19 lipca 1942 roku Himmler rozkazał, by do końca roku „przesiedlenie” całej ludności żydowskiej Generalnego Gubernatorstwa zostało zakończone. Kilka dni wcześniej, 17–18 lipca, w Auschwitz-Birkenau oglądał zagazowanie transportu Żydów z Holandii. Birkenau stało się największym miejscem Zagłady, w którym zamordowano około miliona Żydów z całej Europy. Na rozkaz Himmlera z grudnia 1942 roku do Auschwitz deportowano też Romów z Rzeszy, a nazistowskie ludobójstwo Romów pochłonęło według różnych szacunków od około dwustu do pięciuset tysięcy ofiar. W lutym 1943 roku Himmler rozkazał zniszczyć getto warszawskie. Powstanie w getcie, które wybuchło 19 kwietnia, stłumił jego podwładny Jürgen Stroop. W latach 1942–1943 SS wysiedliła też ponad sto tysięcy Polaków z Zamojszczyzny, by zrobić miejsce dla niemieckich osadników zgodnie z Generalnym Planem Wschodnim.

4 i 6 października 1943 roku w Poznaniu Himmler mówił otwarcie do generałów SS, a potem do najwyższych funkcjonariuszy partii, o „wytępieniu narodu żydowskiego”. W przemówieniach poznańskich nazwał je „chlubną kartą naszej historii, która nigdy nie została i nigdy nie zostanie napisana”, i chwalił oprawców za to, że przy tym „pozostali przyzwoici”. Nagrania i protokoły tych przemówień należą do najważniejszych dowodów na to, że kierownictwo Rzeszy świadomie zaplanowało i przeprowadziło ludobójstwo. Zagłada pochłonęła około sześciu milionów Żydów. Himmler działał z woli Hitlera, na którego się powoływał, ale to on i jego aparat przekuli tę wolę w organizację, transporty, komory gazowe i pracę niewolniczą w obozach, w których w styczniu 1945 roku przebywało ponad 700 tysięcy więźniów.

U szczytu władzy i klęska

W sierpniu 1943 roku Himmler został także ministrem spraw wewnętrznych Rzeszy, a po nieudanym zamachu 20 lipca 1944 roku dowódcą Armii Rezerwowej. W tym czasie Waffen-SS liczyła już kilkaset tysięcy żołnierzy, wśród nich ochotników i poborowych z wielu krajów Europy. Gdy 1 sierpnia 1944 roku wybuchło powstanie warszawskie, Himmler, za zgodą Hitlera, rozkazał zrównać miasto z ziemią i zabijać jego mieszkańców. W pierwszych dniach sierpnia oddziały SS i policji, w tym pułk specjalny Oskara Dirlewangera, wymordowały na Woli dziesiątki tysięcy cywilów. 21 września 1944 roku Himmler mówił, że powstanie jest z historycznego punktu widzenia „błogosławieństwem”, bo Warszawa, „która od 700 lat blokuje nam Wschód”, zostanie zniszczona.

Hitler powierzał mu też dowództwa frontowe, do których Himmler się nie nadawał. Pod koniec 1944 roku dowodził grupą armii nad górnym Renem, a od stycznia do marca 1945 roku Grupą Armii „Wisła” na Pomorzu, gdzie poniósł klęskę. Na jego rozkaz SS ewakuowała obozy koncentracyjne w marszach śmierci, w których zginęły dziesiątki tysięcy więźniów. Jednocześnie, przekonany, że może być partnerem dla zachodnich aliantów, za plecami Hitlera prowadził rozmowy przez szwedzkiego hrabiego Folkego Bernadotte’a. W ostatnich tygodniach pozwolił w ich wyniku wywieźć do Szwecji tysiące więźniów obozów koncentracyjnych. W nocy z 23 na 24 kwietnia 1945 roku zaproponował kapitulację na zachodzie. Alianci odrzucili ofertę, a gdy wiadomość o niej podały agencje prasowe, Hitler w testamencie z 29 kwietnia wyrzucił Himmlera z partii i odebrał mu wszystkie urzędy.

Po kapitulacji Niemiec Himmler zgolił wąsy, założył opaskę na oko i z fałszywymi dokumentami na nazwisko sierżanta Heinricha Hitzingera próbował ukryć się wśród żołnierzy. 21 maja 1945 roku zatrzymał go brytyjski patrol w okolicach Bremervörde w Dolnej Saksonii. W obozie przejściowym ujawnił, kim jest, a 23 maja 1945 roku w Lüneburgu, w czasie badania lekarskiego, rozgryzł ukrytą w ustach kapsułkę z cyjankiem. Ciało pochowano potajemnie w nieoznaczonym miejscu na wrzosowiskach w okolicy miasta.

Znaczenie

Himmler nie był charyzmatycznym mówcą ani propagandystą na miarę Hitlera czy Josepha Goebbelsa. Współcześni widzieli w nim nudnego biurokratę o wyglądzie nauczyciela, zajętego ziołolecznictwem, rasowymi rodowodami i germańskimi mitami. Ta mieszanka urzędniczej pedanterii, fanatyzmu ideologicznego i całkowitej lojalności wobec Hitlera uczyniła z niego jednak jednego z najgroźniejszych ludzi XX wieku. Jego biograf Peter Longerich podkreśla, że Himmler nie tylko wykonywał rozkazy, ale sam wymyślał i radykalizował politykę rasową, a w ludobójstwie widział pierwszy krok do „nowego ładu” na wschodzie, który miał objąć wysiedlenie lub śmierć dziesiątków milionów Słowian.

Dla historii drogi do drugiej wojny światowej Himmler ilustruje, jak z bojówek i partyjnych straży z lat dwudziestych wyrósł w ciągu kilku lat aparat zdolny do zbrodni na skalę kontynentu. Mała SS, którą przejął w 1929 roku, stała się po 1933 roku policją polityczną, w 1934 roku narzędziem mordu na własnych towarzyszach, a po 1939 roku głównym wykonawcą okupacyjnego terroru w Polsce i Zagłady. Po wojnie Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze uznał SS, gestapo i SD za organizacje przestępcze. Himmlera, który powinien stanąć przed nim jako jeden z głównych oskarżonych, wśród nich już nie było.