Początek zagłady w Sobiborze

Na początku maja 1942 roku w lesie nad Bugiem, przy stacji kolejowej Sobibór na linii z Chełma do Włodawy, zaczął działać drugi niemiecki obóz zagłady akcji „Reinhardt”. Według kalendarium Muzeum Pamięci Holokaustu Stanów Zjednoczonych (USHMM) 3 maja przyjechał pierwszy z regularnych transportów: około dwustu Żydów z Zamościa, których zagazowano w trzech komorach w murowanym budynku na skraju obozu. Od tego dnia na bocznicę wjeżdżały kolejne pociągi z gett dystryktu lubelskiego, a wkrótce także z Rzeszy, Protektoratu Czech i Moraw i Słowacji. Niemal wszystkich przywiezionych zabijano w ciągu kilku godzin od przyjazdu.

Który dzień

Dokładnej daty początku masowego mordu w Sobiborze nie da się wskazać z całą pewnością, bo nie zachowały się obozowe dokumenty, a relacje sprawców i nielicznych ocalałych różnią się w szczegółach. Dzień 3 maja podaje USHMM. Izraelski historyk Jicchak Arad i polski sędzia śledczy Zbigniew Łukaszkiewicz, który prowadził pierwsze powojenne dochodzenie w sprawie obozu, pisali ogólniej o „pierwszych dniach maja”. W części opracowań spotyka się połowę maja (16 lub 18 maja), a niektórzy autorzy wiążą początek obozu z pierwszymi pociągami z końca kwietnia. Lubelski historyk Robert Kuwałek uważał z kolei, że zabijanie zaczęło się jeszcze wcześniej: już na przełomie marca i kwietnia mieli tu zginąć Żydzi z Kazimierza Dolnego i Wąwolnicy, a na początku kwietnia ponad dwa tysiące z getta tranzytowego w Rejowcu. Te wcześniejsze transporty uznaje się zwykle za część próbnego okresu, a za początek regularnej działalności obozu – pierwsze dni maja. Ten artykuł trzyma się daty z kalendarium USHMM.

Budowa w lesie nad Bugiem

Sobibór był drugim po Bełżcu, gdzie zabijanie zaczęło się w marcu, obozem zbudowanym w ramach planu wymordowania Żydów Generalnego Gubernatorstwa. Planem kierował z Lublina dowódca SS i policji w dystrykcie lubelskim Odilo Globocnik, któremu Heinrich Himmler powierzył w 1941 roku budowę zaplecza SS na wschodzie. Przygotowania do budowy obozu w Sobiborze zaczęły się najprawdopodobniej jesienią 1941 roku, a na przełomie 1941 i 1942 roku przywieziono pierwsze materiały budowlane. Miejsce było odludne – lasy i bagna nad Bugiem – ale miało połączenie kolejowe, którego potrzebowali organizatorzy.

Właściwe prace ruszyły w marcu 1942 roku. Kierował nimi inżynier SS Richard Thomalla z zarządu budowlanego SS w Zamościu, który wcześniej nadzorował budowę Bełżca. W marcu położono bocznicę kolejową zakończoną rampą. Pracowali przy tym Polacy z okolicznych wsi i żydowscy robotnicy przymusowi z pobliskich gett, między innymi z Chełma i Włodawy. Żydowskich robotników bito, część zabito na miejscu, a po zakończeniu budowy pozostałych zamordowano.

Obóz podzielono na kilka części otoczonych płotem z drutu kolczastego, przeplecionym gałęziami, by nie dało się zajrzeć do środka. Przy rampie był przedobóz z barakami załogi, dalej obóz I z barakami więźniów i warsztatami oraz obóz II, gdzie ofiary rozbierały się i oddawały pieniądze i kosztowności, a później sortowano zagrabione mienie. Stamtąd ogrodzona drutem, zamaskowana gałęziami ścieżka długości około 150 metrów, przez Niemców nazywana „Schlauch” (wąż), a przez więźniów drogą do nieba, prowadziła do obozu III, z komorami gazowymi i dołami na zwłoki. Spaliny do komór tłoczył silnik w przybudówce; według części źródeł benzynowy, według innych wysokoprężny.

Stangl i próbne gazowania

Pod koniec kwietnia 1942 roku – według USHMM 28 kwietnia – komendantem obozu został Franz Stangl, austriacki policjant, który wcześniej pracował w ośrodku „eutanazji” w zamku Hartheim. Zanim objął Sobibór, pojechał po wskazówki do Bełżca, do jego komendanta Christiana Wirtha, który z czasem stał się inspektorem wszystkich obozów akcji. Stangl miał opinię skrupulatnego organizatora, a Globocnik chwalił go później jako najlepszego komendanta swoich obozów.

Jak w Bełżcu, kadrę Sobiboru stanowili w większości ludzie z akcji T4, czyli mordowania chorych psychicznie i niepełnosprawnych w Rzeszy, wstrzymanej formalnie w sierpniu 1941 roku. W obozie przebywało jednocześnie około dwudziestu–trzydziestu niemieckich i austriackich esesmanów, a przez cały czas jego istnienia przewinęło się ich około stu. Wspierała ich kompania około 120 strażników wyszkolonych w obozie szkoleniowym SS w Trawnikach, w większości byłych radzieckich jeńców wojennych. Komory gazowe obsługiwał podoficer SS Erich Bauer, zwany w obozie „Gasmeistrem”.

Przed uruchomieniem obozu Niemcy sprawdzili działanie komór. Według większości relacji w drugiej połowie kwietnia lub na przełomie kwietnia i maja, w obecności Wirtha i Stangla, zagazowano grupę żydowskich kobiet z pobliskiego obozu pracy w Krychowie. Źródła mówią o 30–40 kobietach podczas jednej próby, a Arad szacuje, że w próbach zginęło łącznie około 250 osób z Krychowa. Dwóch lub trzech ludzi, którzy uciekli z obozu w czasie prób, dotarło do Włodawy; tam ich wydano i stracono.

Przyjazd

Pociągi z czterdziestoma–sześćdziesięcioma wagonami towarowymi zatrzymywały się na stacji Sobibór, skąd lokomotywa wpychała na bocznicę obozu po około dwadzieścia wagonów. Za ostatnim wagonem natychmiast zamykano bramę. Esesmani i strażnicy wypędzali ludzi na rampę i prowadzili ich do obozu II, gdzie jeden z esesmanów, Hermann Michel, przebrany za lekarza w biały fartuch, zapowiadał, że po kąpieli i dezynfekcji przybyli zostaną wysłani do pracy. Ludzie rozbierali się, oddawali pieniądze i kosztowności, kobietom obcinano włosy. Potem pędzono ich ścieżką do komór. Starszych, chorych i niezdolnych do marszu prowadzono do tak zwanego lazaretu, a w rzeczywistości nad dół na tyłach obozu, gdzie ich rozstrzeliwano. Z każdego transportu wybierano niekiedy kilka osób do pracy w obozie; wszyscy pozostali ginęli tego samego dnia.

Pierwsze tygodnie

W maju i czerwcu 1942 roku Sobibór był jednym z najbardziej morderczych miejsc w okupowanej Europie. Trafiali tu przede wszystkim Żydzi z powiatów chełmskiego, hrubieszowskiego, krasnostawskiego, puławskiego i zamojskiego, a także z Białej Podlaskiej. Według serwisu poświęconego akcji „Reinhardt” 11 maja przyjechał duży transport z Zamościa. Przywożono też Żydów deportowanych wcześniej z Rzeszy i Protektoratu do gett tranzytowych dystryktu lubelskiego, takich jak Izbica, a od końca maja bezpośrednie pociągi z Europy Środkowej: z Hesji (26 maja i 1 czerwca), z getta Theresienstadt (25 maja, 12 i 14 czerwca) i z Wiednia (5 i 14 czerwca), skąd już w lutym i marcu 1941 roku wywieziono kilka tysięcy Żydów do Generalnego Gubernatorstwa. Na początku czerwca przyjechało około dziesięciu transportów ze Słowacji, łącznie osiem–dziewięć tysięcy ludzi.

Ilu zabito w pierwszej fazie działania obozu, do końca lipca 1942 roku, szacuje się różnie. USHMM podaje co najmniej 61,4 tysiąca ofiar, Kuwałek – niemal 65 tysięcy w samym maju i czerwcu, brytyjskie Holocaust Historical Society – 90–100 tysięcy.

Bilans obozu

Pod koniec lipca 1942 roku transporty prawie ustały, bo linię kolejową między Lublinem, Chełmem i Włodawą zamknięto do remontu. Niemcy wykorzystali przerwę na budowę nowego budynku z sześcioma większymi komorami gazowymi. Stangla przeniesiono pod koniec sierpnia do Treblinki, a komendantem Sobiboru został Franz Reichleitner. Jesienią 1942 roku zabijanie wznowiono, a w 1943 roku przyjeżdżały tu także transporty z Holandii, głównie z obozu Westerbork – ponad 34 tysiące ludzi, z których przeżyło kilkunastu – oraz z Francji, z dystryktu Galicja i z likwidowanych gett na Białorusi i Litwie.

Liczba wszystkich ofiar Sobiboru pozostaje sporna. W 1947 roku Łukaszkiewicz przyjął 250 tysięcy i ta liczba długo była powtarzana w literaturze; podaje ją także serwis dzieje.pl. Według zachowanego telegramu zastępcy Globocnika Hermanna Höflego i raportu statystyka SS Richarda Korherra do końca 1942 roku do Sobiboru przywieziono 101 370 osób; historycy nie są zgodni, czy liczba ta obejmuje tylko Żydów z Generalnego Gubernatorstwa, czy wszystkie transporty. Holenderski ocalały i badacz Jules Schelvis wyliczył około 170 tysięcy ofiar, Kuwałek – 170–180 tysięcy, USHMM podaje co najmniej 167 tysięcy. Sądy zachodnioniemieckie w procesach załogi przyjęły w latach 60. jako dolną granicę 152 tysiące.

Co było dalej

Sobibór działał do jesieni 1943 roku. Jego koniec przyspieszył bunt więźniów 14 października 1943 roku, po którym Himmler kazał obóz zlikwidować, a teren zaorać i obsadzić drzewami. Wraz z Bełżcem i Treblinką Sobibór był częścią systemu, w którym w latach 1942–1943 zamordowano około półtora miliona Żydów, w większości z okupowanej Polski. Z ludzi, którzy przyjechali tu w maju 1942 roku, nie przeżył prawie nikt.