Gheorghe Mărdărescu

Gheorghe D. Mărdărescu był rumuńskim generałem, który przez większość kariery pozostawał w cieniu innych: w pierwszej wojnie światowej jako szef sztabu u boku generała Alexandru Averescu, w latach 1918–1919 obok szefa Sztabu Generalnego Constantina Prezana i popularnego generała Traiana Moșoiu. Wiosną i latem 1919 roku to on jednak dowodził całością wojsk rumuńskich na froncie węgierskim, w kampanii, która rozbiła armię Węgierskiej Republiki Rad i zakończyła się zajęciem Budapesztu. Zwycięstwo w wojnie węgiersko-rumuńskiej zapewniło Rumunii Siedmiogród, a zarazem wrogość Węgier na całe dwudziestolecie międzywojenne. Później, jako minister wojny w latach 1922–1926, odpowiadał za armię „Wielkiej Rumunii”. Źródeł o jego życiu jest niewiele i pochodzą głównie z Rumunii, a o jego roli w okupacji Węgier najwięcej mówią krytyczne relacje alianckich oficerów.

Kariera przed wojną

Urodził się 4 sierpnia 1866 roku w Jassach, ówczesnej stolicy Mołdawii. Nie wiadomo, czy ta data, podawana przez rumuńskie źródła, jest liczona według kalendarza juliańskiego, którym posługiwano się wtedy w Rumunii, czy już przeliczona na gregoriański. Ukończył szkołę oficerską piechoty i kawalerii w Bukareszcie (według większości źródeł w 1888 roku) i otrzymał stopień podporucznika, a w latach 1892–1894 studiował w Wyższej Szkole Wojennej. Doskonalił się też na kursach w Niemczech, m.in. w Spandau pod Berlinem.

Był przede wszystkim oficerem szkoleniowym i sztabowym. W 1906 roku, już jako major, został pierwszym komendantem nowo utworzonej Szkoły Strzelania Piechoty, uczył też w szkołach oficerskich. W 1910 roku awansował na podpułkownika, w 1913 roku na pułkownika i został szefem sztabu I Korpusu Armijnego, a w 1915 roku kierował szkołą oficerów kawalerii. 10 maja 1916 roku, trzy miesiące przed przystąpieniem Rumunii do wojny, został generałem brygady.

Pierwsza wojna światowa

W sierpniu 1916 roku objął dowództwo 18 Brygady Piechoty, ale szybko przeszedł do sztabu. Był szefem sztabu 3 Armii, a od września 1916 roku 2 Armii, którymi dowodził Averescu. Uczestniczył w planowaniu działań w Dobrudży, a potem w obronie przełęczy Predeal w Karpatach, gdy jesienią 1916 roku wojska niemieckie i austro-węgierskie wdzierały się na Wołoszczyznę. Latem 1917 roku 2 Armia przełamała front pod Mărăști, a w sierpniu odparła niemiecko-austro-węgierskie natarcie pod Oituz. Te bitwy, obok Mărășești, należą do największych zwycięstw armii rumuńskiej w tej wojnie, a rumuńscy biografowie przypisują Mărdărescu w nich istotną rolę jako szefowi sztabu. Angielskie opracowania podają też, że dowodził w tym czasie grupą wojsk; dokładny przebieg jego stanowisk w latach 1916–1917 źródła opisują różnie. W lutym 1918 roku, gdy Rumunia musiała zawrzeć odrębny pokój z państwami centralnymi, awansował na generała dywizji i został inspektorem technicznym piechoty.

Dowódca frontu węgierskiego (1919)

Jesienią 1918 roku armia rumuńska zajęła Siedmiogród, a dowództwo wojsk w tej krainie objął w Sybinie generał Moșoiu. Gdy 21 marca 1919 roku władzę w Budapeszcie przejęli komuniści Béli Kuna, a konferencja pokojowa nie potrafiła wymusić na Węgrach wycofania się za nową linię demarkacyjną, Bukareszt postanowił rozstrzygnąć sprawę siłą. 11 lub 12 kwietnia 1919 roku (źródła podają obie daty) Mărdărescu został mianowany dowódcą wszystkich wojsk rumuńskich w Siedmiogrodzie. Funkcję tę pełnił do grudnia 1919 roku.

Według opracowań miał do dyspozycji 64 bataliony piechoty, 28 szwadronów kawalerii i 160 dział. Podzielił je na dwie grupy: silniejszą Grupę Północną Moșoiu, która miała zająć Carei i Oradeę i odciąć węgierską Dywizję Szeklerską, oraz Grupę Południową. Za cel ofensywy uznał nie linię wyznaczoną przez aliantów, lecz Cisę, rzekę, której łatwo było bronić. W nocy z 15 na 16 kwietnia Węgrzy zaatakowali pierwsi, a 16 kwietnia ruszyła ofensywa rumuńska. W cztery dni Rumuni przeszli Góry Zachodniorumuńskie, 20 kwietnia zajęli Oradeę, 23 kwietnia Debreczyn, a do 1 maja opanowali cały wschodni brzeg Cisy. Dywizja Szeklerska złożyła broń. Pod naciskiem aliantów premier Ion I.C. Brătianu obiecał, że armia nie przejdzie rzeki.

W lipcu 1919 roku Kun postawił wszystko na ofensywę za Cisę. Według wielu opracowań dowództwo rumuńskie znało jej plan i Mărdărescu przygotował obronę w głąb: słabą linię nad rzeką i silne odwody, w tym zgrupowanie manewrowe Moșoiu, gotowe do przeciwuderzenia. Węgrzy przekroczyli rzekę 20 lipca i spod Szolnoka wbili się na kilkadziesiąt kilometrów, ale 24 lipca Rumuni uderzyli na ich skrzydło i do 26 lipca odrzucili ich za Cisę. W nocy z 29 na 30 lipca wojska Mărdărescu same przeszły rzekę, a 1 sierpnia rząd Kuna upadł.

Wieczorem 3 sierpnia do Budapesztu wjechał oddział kawalerii pod dowództwem Gheorghe Rusescu. Według rumuńskich autorów zrobił to bez rozkazu, a Mărdărescu, niezadowolony, że ktoś odebrał mu chwałę zdobywcy stolicy, ukarał go dyscyplinarnie. W rumuńskiej tradycji za datę zajęcia Budapesztu przyjęto 4 sierpnia, którą podawał sam Mărdărescu. Następnego dnia nadciągnęły główne siły. Według rumuńskich źródeł defiladę 1 Dywizji Strzelców na alei Andrássyego odbierał Mărdărescu, według węgierskich i większości innych relacji wojska przemaszerowały przed generałem Moșoiu, którego mianowano gubernatorem wojskowym miasta. Za tę kampanię król Ferdynand I odznaczył Mărdărescu Orderem Michała Walecznego (źródła różnią się co do klasy orderu).

Okupacja i spór z misją aliancką

Jako dowódca wojsk okupacyjnych Mărdărescu musiał się układać z międzyaliancką misją wojskową, którą Rada Najwyższa konferencji pokojowej wysłała do Budapesztu, by nadzorowała rozbrojenie Węgier i wycofanie Rumunów. 16 sierpnia otrzymał od niej pierwsze instrukcje. Współpraca od początku była zła. Rząd w Bukareszcie uważał, że ma prawo do odszkodowania od Węgier za grabieże niemieckiej i austro-węgierskiej okupacji Rumunii w latach 1916–1918, i rekwirował broń, tabor kolejowy, maszyny fabryczne, zboże i bydło. Amerykański członek misji, generał Harry Hill Bandholtz, opisywał w swoim dzienniku wywożone pociągi z łupami, a 5 października osobiście zapieczętował drzwi Muzeum Narodowego, by nie dopuścić do wywiezienia jego zbiorów. Rumuni odpowiadali, że wywożą mienie państwowe należne im jako reparacje, utrzymują porządek i chronią Węgry przed powrotem komunizmu. Spór ten wpłynął na złą opinię o Rumunii w Paryżu. W listopadzie 1919 roku armia rumuńska opuściła Budapeszt, a wiosną 1920 roku wycofała się za linię, którą miał potwierdzić traktat w Trianon.

W 1921 roku (według innych danych w 1922) Mărdărescu wydał książkę o kampanii, zatytułowaną „Kampania o wyzwolenie Siedmiogrodu i zajęcie Budapesztu (1918–1920)”, w której przedstawił rumuński punkt widzenia. Wznowiono ją w Bukareszcie w 2009 roku.

Minister wojny

Wiosną 1922 roku, po powrocie do władzy liberałów Brătianu, Mărdărescu został ministrem wojny i sprawował ten urząd do końca marca 1926 roku. Rumuńskie i angielskie źródła różnią się co do dnia nominacji (25 marca albo 20 kwietnia 1922 roku). Był to okres, w którym Rumunia budowała swoją pozycję strażnika porządku powersalskiego: w sojuszu z Polską (od 1921 roku), z Czechosłowacją i Jugosławią w Małej Entencie, wymierzonej w węgierski rewizjonizm, i w oparciu o Francję. Armia musiała strzec długich granic z Węgrami, Bułgarią i Związkiem Radzieckim, który nie uznał przyłączenia Besarabii. W czasie jego urzędowania, we wrześniu 1924 roku, wojsko stłumiło inspirowane przez bolszewików powstanie w Tatarbunarach w południowej Besarabii. W 1927 roku awansował na generała korpusu armijnego.

Zmarł 5 września 1938 roku w uzdrowisku Bad Nauheim w Niemczech, kilka tygodni przed układem monachijskim, który zapoczątkował rozpad ładu, w którego obronie stała jego armia.

Pamięć i znaczenie

W Rumunii Mărdărescu jest pamiętany jako zwycięzca kampanii 1919 roku i jeden z twórców zjednoczenia. Ulice jego imienia są w Sybinie i Oradei, a w sierpniu 2019 roku, w stulecie zajęcia Budapesztu, odsłonięto jego pomnik na terenie Uniwersytetu Babeșa i Bolyaia w Klużu, z udziałem przedstawicieli rządu i uczelni. Na Węgrzech jego nazwisko kojarzy się z okupacją kraju i rekwizycjami, które zapamiętano jako rabunek.

Kampania, którą dowodził, przesądziła w praktyce o przynależności Siedmiogrodu, Kriszany i wschodniego Banatu, zanim zatwierdził ją traktat w Trianon. Zarazem upokorzenie Węgier, okupacja ich stolicy i utrata ziem stały się jednym ze źródeł węgierskiego rewizjonizmu, który w latach trzydziestych pchnął Budapeszt ku Włochom i Niemcom. Dwa lata po śmierci Mărdărescu, w 1940 roku, drugi arbitraż wiedeński oddał Węgrom północny Siedmiogród z Klużem i Oradeą, a Rumunia pod rządami Iona Antonescu, który w 1919 roku służył w sztabie Prezana, poszła na wojnę u boku Adolfa Hitlera.