Béla Kun

Béla Kun stał na czele drugiego po Rosji państwa komunistycznego w Europie. Wiosną 1919 roku, kilka miesięcy po powrocie z rosyjskiej niewoli, wyprowadził węgierskich komunistów z więzienia do władzy i przez 133 dni rządził Węgierską Republiką Rad, formalnie jako ludowy komisarz spraw zagranicznych. Jego rządy zakończyła wojna z Rumunią: w sierpniu 1919 roku armia rumuńska zajęła Budapeszt, a Kun uciekł do Austrii. Dla dziejów drogi do drugiej wojny światowej ważniejsze od samej Republiki Rad okazało się to, co po niej zostało. Pamięć o czerwonym terrorze i o tym, że wielu komisarzy, z Kunem na czele, było pochodzenia żydowskiego, posłużyła kontrrewolucji Miklósa Horthyego do budowy reżimu, który przez ćwierć wieku łączył antykomunizm z antysemityzmem i rewizjonizmem. Sam Kun spędził resztę życia w Rosji Sowieckiej jako funkcjonariusz Kominternu, współodpowiedzialny za masowe egzekucje na Krymie, i zginął w 1938 roku w czystkach Józefa Stalina.

Młodość w Siedmiogrodzie

Urodził się 20 lutego 1886 roku jako Béla Kohn we wsi Lele koło Szilágycseh w północno-zachodnim Siedmiogrodzie, dziś w Rumunii. Ojciec, Samu Kohn, był wiejskim notariuszem pochodzenia żydowskiego, obojętnym wobec religii. Béla uczył się w gimnazjum w Zilah, a potem w słynnym kalwińskim kolegium w Kolozsvárze, czyli Klużu. Wygrał tam konkurs na wypracowanie o Sándorze Petőfim, w którym pisał, że rewolucji nie wygrywa się umiarkowaniem, lecz śmiałością. Od mniej więcej 1904 roku używał zmadziaryzowanego nazwiska Kun. W tym samym roku zaczął studiować prawo na uniwersytecie w Kolozsvárze, ale go nie ukończył.

Już jako uczeń związał się z ruchem socjalistycznym i według części biografów w wieku szesnastu lat wstąpił do Węgierskiej Partii Socjaldemokratycznej. Pracował jako dziennikarz w prowincjonalnych gazetach, słynął z ciętego pióra i porywczości, kilka razy pojedynkował się. Zasiadał też w zarządzie kasy ubezpieczeń robotniczych w Kolozsvárze, z czym później wiązano zarzuty o sprzeniewierzenie pieniędzy. W Kolozsvárze zaprzyjaźnił się z poetą Endrem Adym, który wprowadził go w krąg lewicowej inteligencji budapeszteńskiej. W 1913 roku ożenił się z nauczycielką muzyki Irén Gál, z którą miał dwoje dzieci.

Niewola i rewolucja w Rosji

W czasie pierwszej wojny światowej służył w armii austro-węgierskiej na froncie wschodnim. W 1916 roku dostał się do rosyjskiej niewoli i trafił do obozu jenieckiego w okolicach Tomska na Syberii. Tam zetknął się z bolszewikami. Rewolucja lutowa 1917 roku przyniosła jeńcom więcej swobody, a Kun przystąpił do partii bolszewickiej i zaczął agitować wśród jeńców. Po rewolucji październikowej przeniósł się do Piotrogrodu, a potem do Moskwy, gdzie w marcu 1918 roku z innymi jeńcami założył węgierską grupę Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików), a wkrótce kierował federacją wszystkich zagranicznych grup komunistycznych. Wydawał gazety dla jeńców i werbował ich do Armii Czerwonej. Dziesiątki tysięcy Węgrów walczyły w wojnie domowej po stronie bolszewików.

W Moskwie poznał Włodzimierza Lenina. Należał wtedy do lewicowych komunistów, którzy sprzeciwiali się pokojowi brzeskiemu i chcieli przekształcić wojnę w rewolucję europejską. Lenin traktował go z sympatią, ale i z ironią. Według często powtarzanej anegdoty powiedział o nim, że widać, iż pochodzi z kraju poetów i marzycieli.

Powrót na Węgry

Po rozpadzie monarchii austro-węgierskiej i rewolucji astrów Kun z grupą kilkuset towarzyszy i pieniędzmi od rządu sowieckiego wrócił na Węgry. Do Budapesztu dotarł w połowie listopada 1918 roku, a 24 listopada założył Partię Komunistów na Węgrzech. Rozpoczął gwałtowną kampanię przeciw rządowi Mihálya Károlyiego i jego sojusznikom socjaldemokratom. Naśladował metody Lenina z 1917 roku: odwoływał się do bezrobotnych, zdemobilizowanych żołnierzy, inwalidów i uciekinierów z ziem zajętych przez sąsiadów, przenikał do związków zawodowych i rozbijał partię socjaldemokratyczną od środka. Był porywającym mówcą. Mimo to w lutym 1919 roku komuniści mieli najwyżej kilkadziesiąt tysięcy członków, wobec setek tysięcy socjaldemokratów.

20 lutego 1919 roku demonstracja komunistów przed redakcją socjaldemokratycznej gazety „Népszava” zakończyła się strzelaniną, w której zginęło kilku policjantów. Kun i kilkudziesięciu przywódców partii trafili do więzienia. Prasa opisała, jak mszcząc się za zabitych kolegów, policjanci pobili aresztowanych, i ta wiadomość zrobiła z niego męczennika. Rząd pozwolił mu kierować partią z celi, gdzie przyjmował setki gości, w tym coraz więcej lewicowych socjaldemokratów.

Republika Rad

20 marca 1919 roku francuski podpułkownik Fernand Vix przekazał Károlyiemu notę konferencji pokojowej, która kazała wycofać wojska węgierskie dalej na zachód i oddawała pod kontrolę aliantów pas ziem aż po Debreczyn. Károlyi nie chciał jej przyjąć i ustąpił. Socjaldemokraci uznali, że tylko sojusz z Rosją Sowiecką może ocalić całość Węgier, i przyszli do Kuna do więzienia. To uwięziony przywódca dyktował warunki. 21 marca obie partie połączyły się, a Rewolucyjna Rada Rządząca proklamowała Węgierską Republikę Rad. Formalnie przewodniczył jej socjaldemokrata Sándor Garbai, ale faktyczną władzę miał Kun, ludowy komisarz spraw zagranicznych, który przez radiotelegraf utrzymywał stały kontakt z Leninem.

Republika znacjonalizowała przemysł, banki, większe kamienice i ziemię. Zamiast rozdać ją chłopom, zamieniła wielkie majątki w gospodarstwa państwowe, często pod zarządem dawnych administratorów, czym zraziła wieś. Pieniądze nowego rządu chłopi nie chcieli przyjmować, a żywność dla miast rekwirowano siłą. Komuniści zachowali kontrolę nad policją polityczną i trybunałami rewolucyjnymi. Oddziały, takie jak „chłopcy Lenina” Tibora Szamuelyego, ścigały „kontrrewolucjonistów”, a po stłumieniu powstań w czerwcu 1919 roku represje się nasiliły. Czerwony terror pochłonął według różnych szacunków od około 370 do około 600 ofiar. Biały terror, który przyszedł po upadku republiki, kosztował życie wielokrotnie więcej ludzi.

Największą próbą była wojna o granice. Kun odrzucił w kwietniu propozycję wysłannika aliantów, generała Jana Smutsa, i liczył na pomoc Armii Czerwonej z Ukrainy, która nigdy nie nadeszła. W połowie kwietnia armia rumuńska uderzyła w Siedmiogrodzie i w dwa tygodnie doszła do Cisy, a z północy weszli Czechosłowacy. Kun przyznał publicznie, że popełnił błąd, i myślał o ustąpieniu, ale robotnicy Budapesztu, zmobilizowani przez związki zawodowe, i patriotycznie nastawieni oficerowie dawnej armii pozwolili odbudować front. W maju i czerwcu węgierska Armia Czerwona pobiła Czechosłowaków i doszła daleko na Słowację. Kun zgodził się jednak wycofać ją stamtąd, gdy francuski premier Georges Clemenceau obiecał, że Rumuni opuszczą tereny za Cisą. Obietnica nie została spełniona, a Kun zrażał do siebie oficerów i nacjonalistów. 20 lipca rzucił armię do ofensywy za Cisę, która po kilku dniach się załamała. Rumuni przeszli rzekę i ruszyli na Budapeszt.

1 sierpnia 1919 roku Kun wygłosił ostatnie przemówienie, w którym zarzucił węgierskiemu proletariatowi, że nie chciał bronić swojej dyktatury, i jeszcze tego dnia wyjechał z najbliższymi współpracownikami do Austrii. Trzy dni później Rumuni wkroczyli do Budapesztu.

Komintern i Krym

W Austrii Kun i inni komisarze zostali internowani, najpierw w zamku Karlstein, potem w szpitalu psychiatrycznym Steinhof w Wiedniu. Przeżyli tam próbę otrucia przesłanymi słodyczami. Latem 1920 roku Austria wymieniła ich na swoich jeńców w Rosji. Kun już nigdy nie wrócił na Węgry. W listopadzie 1920 roku, po klęsce Białej armii Piotra Wrangla, stanął na czele Komitetu Rewolucyjnego Krymu. Razem z Rozalią Ziemlaczką i Gieorgijem (Jurijem) Piatakowem kierował tam masowymi egzekucjami białych oficerów i żołnierzy, którzy zostali na półwyspie, licząc na obiecaną amnestię, a także cywilów uznanych za wrogów. Liczba ofiar jest sporna: szacunki wahają się od kilku–kilkunastu tysięcy do kilkudziesięciu tysięcy zabitych.

W 1921 roku został członkiem Komitetu Wykonawczego Międzynarodówki Komunistycznej i wysłano go do Niemiec. Był jednym z inicjatorów „akcji marcowej”, nieudanej próby powstania komunistycznego w środkowych Niemczech w marcu 1921 roku. Lenin uznał jego postępowanie za głupotę, ale Kun nie stracił stanowisk. W latach dwudziestych działał w Kominternie, zajmując się głównie Niemcami, Austrią i Czechosłowacją. W 1928 roku aresztowano go w Wiedniu za podróżowanie na fałszywym paszporcie. W Moskwie skłócił się z wieloma węgierskimi emigrantami, a niektórych donosił do OGPU. Był zwolennikiem linii, według której socjaldemokraci byli „socjalfaszystami”, i sprzeciwiał się zwrotowi Kominternu ku frontom ludowym w 1935 roku, co osłabiło jego pozycję.

Śmierć

W czasie wielkiej czystki NKWD aresztowało go pod koniec czerwca 1937 roku pod zarzutem trockizmu i kierowania kontrrewolucyjną organizacją terrorystyczną. 29 sierpnia 1938 roku po krótkim tajnym procesie skazano go na śmierć i tego samego dnia rozstrzelano na poligonie Kommunarka pod Moskwą. Przez dziesięciolecia jego los był tajemnicą. Gdy w połowie lat pięćdziesiątych władze sowieckie go zrehabilitowały, poinformowały węgierskich towarzyszy, że zmarł w więzieniu w 1939 roku. Prawdziwą datę śmierci ujawniono dopiero w 1989 roku. Spośród dawnych komisarzy Republiki Rad czystkę przeżył między innymi Mátyás Rákosi, który po drugiej wojnie światowej stanął na czele komunistycznych Węgier.

Znaczenie

Republika Rad trwała krótko, ale jej skutki odczuwano na Węgrzech przez całe dwudziestolecie. Klęska w wojnie z Rumunią i okupacja Budapesztu otworzyły drogę do władzy Horthyemu, a kontrrewolucja zrobiła z „rządów Kuna” główny argument przeciw każdej lewicy. Biały terror i propaganda nowego reżimu utożsamiały komunizm z Żydami. Już w 1920 roku węgierski parlament uchwalił ustawę numerus clausus, ograniczającą przyjmowanie Żydów na uczelnie, pierwszą antyżydowską ustawę w powojennej Europie. Strach przed powrotem bolszewizmu był też jednym z powodów, dla których Węgry w 1941 roku przyłączyły się do niemieckiej wojny przeciw ZSRR.

Przykład Kuna miał znaczenie także poza Węgrami. Dla przeciwników komunizmu w całej Europie Środkowej, od Niemiec po Rumunię, Republika Rad była dowodem, że rewolucja bolszewicka może przeskoczyć z Rosji na zachód, a w propagandzie skrajnej prawicy, także niemieckiej, jego nazwisko służyło jako koronny przykład rzekomego „żydowskiego bolszewizmu”. Dla samych komunistów stał się bohaterem kłopotliwym: założycielem partii i przywódcą rewolucji, a zarazem ofiarą Stalina, którego po rehabilitacji przedstawiano oficjalnie, a o krymskich egzekucjach milczano. Historycy oceniają go dziś przeważnie surowo, jako fanatycznego, ale politycznie nieudolnego rewolucjonistę, którego rządy zakończyły się klęską kraju i przyniosły Węgrom długie lata reakcji.