Traian Moșoiu

Traian Moșoiu był Rumunem z Siedmiogrodu, który zaczynał karierę jako oficer armii austro-węgierskiej, a skończył jako generał armii rumuńskiej, która ten Siedmiogród zajęła. W latach 1918–1919 był, jak piszą rumuńscy historycy, „grotem włóczni” Bukaresztu w walce o tę krainę: jego dywizja jako jedna z pierwszych przeszła w listopadzie 1918 roku Karpaty, w grudniu objął dowództwo wszystkich wojsk rumuńskich w Siedmiogrodzie, w kwietniu 1919 roku jego Grupa Północna zajęła Oradeę i doszła do Cisy, a w lipcu jego zgrupowanie manewrowe rozbiło węgierską ofensywę za tę rzekę. W sierpniu 1919 roku wojska rumuńskie przemaszerowały przed nim ulicami Budapesztu, a on sam został gubernatorem wojskowym zajętych Węgier. Dla Rumunów jest jednym z bohaterów zjednoczenia, a jego imię noszą ulice wielu siedmiogrodzkich miast. Dla Węgrów był dowódcą armii, która zajęła ich stolicę i ogołociła kraj, a wojna węgiersko-rumuńska, w której dowodził, na dwadzieścia lat zatruła stosunki obu państw.

Rumun z węgierskiej armii

Urodził się 2 lipca 1868 roku we wsi Tohanu Nou (węg. Újtohán), dziś części miasta Zărnești pod Braszowem, w południowo-wschodnim Siedmiogrodzie, należącym wtedy do Królestwa Węgier w monarchii Habsburgów. Jego ojciec Moise był pasterzem, a potem wójtem wsi. Traian uczył się w rumuńskim gimnazjum Andreia Șaguny w Braszowie, gdzie poza rumuńskim opanował niemiecki, francuski i węgierski. Potem studiował w szkołach wojskowych w Budapeszcie i w Terezjańskiej Akademii Wojskowej w Wiener Neustadt, którą ukończył 1 czerwca 1889 roku jako podporucznik armii austro-węgierskiej. Służył w garnizonie w Sybinie.

Rumuni Siedmiogrodu, choć stanowili większość mieszkańców tej krainy, byli wtedy w państwie węgierskim obywatelami drugiej kategorii, a ich ruch narodowy domagał się równouprawnienia. W 1891 roku Moșoiu porzucił armię austro-węgierską i przeszedł Karpaty do Królestwa Rumunii. Okoliczności tej decyzji biografowie opisują różnie. Według części z nich popadł w konflikt z kolegami oficerami, gdy upominał się o prawa Rumunów, został aresztowany, uciekł z pomocą ojca i przez góry Bucegi przedostał się do Sinai, gdzie zgłosił się do władz rumuńskich z prośbą o przyjęcie do wojska. Inni piszą po prostu, że jak wielu młodych Siedmiogrodzian jego pokolenia chciał służyć sprawie rumuńskiej. Tę samą drogę przeszedł jego brat Aurelian, który osiadł w Ploeszti jako nauczyciel łaciny.

W armii rumuńskiej

W kwietniu 1893 roku Moșoiu został podporucznikiem armii rumuńskiej w 9 Pułku Piechoty w Râmnicu Vâlcea. Awansował regularnie: na porucznika w 1894 roku, kapitana w 1900 roku, majora w 1909 roku. Dowodził kompaniami i batalionami w różnych pułkach piechoty i strzelców, a w latach 1909–1910 wydał dwie prace o szkoleniu i „duchu ofensywnym” piechoty. W 1897 roku poślubił nauczycielkę francuskiego Marię Furtunescu, z którą miał dwoje dzieci. W 1913 roku wziął udział w wyprawie do Bułgarii w czasie drugiej wojny bałkańskiej, a 1 października tego roku jako podpułkownik objął dowództwo pułku w Câmpulung. W kwietniu 1916 roku został pułkownikiem.

Pierwsza wojna światowa

Gdy w sierpniu 1916 roku Rumunia przystąpiła do wojny przeciw Austro-Węgrom, by zdobyć Siedmiogród, Moșoiu dowodził 2 Pułkiem Piechoty z Vâlcea i grupą wojsk w dolinach Aluty i Lotru. Jego oddziały weszły do Siedmiogrodu w stronę Sybina, jego rodzinnych stron. Kampania skończyła się jednak klęską. We wrześniu i październiku, gdy niemiecka 9 Armia generała Ericha von Falkenhayna wyparła Rumunów z Siedmiogrodu, 3 Brygada Piechoty Moșoiu, a potem 23 Dywizja, którą objął w październiku, broniły przełomu Aluty przez Karpaty. Sam nazwał potem te walki „Termopilami narodu rumuńskiego”. Za kontratak, który poprowadził osobiście, i za obronę gór otrzymał Order Michała Walecznego trzeciej klasy, najwyższe rumuńskie odznaczenie wojskowe.

W styczniu 1917 roku został generałem brygady i dowódcą 12 Dywizji Piechoty, z którą latem 1917 roku walczył w Mołdawii, w czasie bitew, w których armia rumuńska zatrzymała niemiecką ofensywę. Po rewolucji październikowej i rozpadzie armii rosyjskiej Rumunia musiała zawrzeć z państwami centralnymi odrębny pokój. Moșoiu objął wtedy dowództwo 7 Dywizji Piechoty w Roman, w Mołdawii.

Marsz do Siedmiogrodu

10 listopada 1918 roku Rumunia ponownie przystąpiła do wojny, a król Ferdynand I nakazał armii przejść Karpaty. Monarchia Habsburgów właśnie się rozpadała, a Węgry po rewolucji astrów rozpuszczały armię. 7 Dywizja Moșoiu i 1 Dywizja Strzelców były pierwszymi dużymi jednostkami, które ruszyły z Mołdawii do Siedmiogrodu. Kiedy dokładnie przekroczyły dawną granicę, źródła podają różnie. Wojnę węgiersko-rumuńską datuje się zwykle od 13 listopada 1918 roku, ale według rumuńskich opracowań główne siły dywizji Moșoiu przeszły góry dopiero pod koniec listopada, doliną Prisăcani, w stronę Borsec, Toplițy i Reghinu nad Maruszą. Opór był znikomy. 1 grudnia w Alba Iulii zgromadzenie siedmiogrodzkich Rumunów ogłosiło połączenie z Rumunią, a w grudniu wojska rumuńskie doszły do Maruszy, a potem, za zgodą dowództwa alianckiego, dalej na zachód.

W grudniu 1918 roku król powierzył Moșoiu dowództwo wszystkich wojsk rumuńskich w Siedmiogrodzie z siedzibą w Sybinie. Rumuńskie źródła podają, że dowództwo zaczęło działać 11 grudnia według kalendarza juliańskiego, czyli 24 grudnia, w dniu, w którym Rumuni weszli do Klużu. Moșoiu współpracował z Radą Zarządzającą w Sybinie, rządem siedmiogrodzkich Rumunów, na którego czele stał Iuliu Maniu. W styczniu 1919 roku armia rumuńska kontrolowała większą część Siedmiogrodu aż po linię demarkacyjną w Górach Zachodniorumuńskich, za którą stała węgierska Dywizja Szeklerska. W marcu 1919 roku Moșoiu został mianowany gubernatorem wojskowym Siedmiogrodu.

Grupa Północna: Oradea i Cisa

21 marca 1919 roku w Budapeszcie władzę przejęli komuniści Béli Kuna. W kwietniu dowództwo całości wojsk rumuńskich w Siedmiogrodzie objął generał Gheorghe Mărdărescu, a Moșoiu stanął na czele silniejszej z dwóch grup, Grupy Północnej. Plan zakładał, że to ona zadecyduje o wyniku: miała zająć Carei i Oradeę i odciąć Dywizję Szeklerską od reszty wojsk węgierskich. Ofensywa ruszyła 16 kwietnia, po nieudanym nocnym ataku Węgrów. Oddziały Moșoiu po ciężkich walkach zdobyły przełęcze Gór Zachodniorumuńskich, zajęły Șimleu Silvaniei i Beiuș, 19 kwietnia generał był w Aleșd (węg. Élesd), a 20 kwietnia razem z generałem Ștefanem Holbanem wkroczył do Oradei (węg. Nagyvárad) i przejął jej administrację. Oradea, miasto w większości węgierskie, znalazła się w rękach Rumunii, i do dziś upamiętnia ten dzień jako początek rumuńskiej administracji. W 2019 roku, w stulecie wkroczenia, miejskie muzeum otworzyło stałą wystawę poświęconą Moșoiu. Potem jego wojska zajęły Salontę, Carei i Satu Mare i doszły do Cisy, którą 1 maja Rumuni opanowali na całej długości frontu.

Po tym zwycięstwie Moșoiu został gubernatorem wojskowym obszaru między dawną granicą rumuńską a Cisą, a dowództwo Grupy Północnej przejął inny generał. Jego 7 Dywizję przeniesiono do północnej Mołdawii, na granicę z ogarniętą wojną domową Rosją.

Nad Cisą i w Budapeszcie

W lipcu 1919 roku, gdy węgierska Armia Czerwona szykowała się do uderzenia za Cisę, Moșoiu dowodził zgrupowaniem manewrowym („Grupa manewrowa generała Moșoiu”), czyli silnym odwodem rumuńskim, który miał przeprowadzić przeciwuderzenie. 20 lipca Węgrzy przeprawili się przez rzekę i spod Szolnoka wbili się głęboko we wschodni brzeg. Grupa Moșoiu zatrzymała ich natarcie, a 24 lipca uderzyła na skrzydło węgierskiego klina z okolic Kunhegyes. Do 26 lipca Węgrzy zostali wyparci za Cisę. W nocy z 29 na 30 lipca Rumuni sami przeprawili się przez rzekę i ruszyli na Budapeszt. 1 sierpnia rząd Kuna podał się do dymisji.

Wieczorem 3 sierpnia do Budapesztu wjechało kilka szwadronów rumuńskiej kawalerii, a 4 sierpnia nadciągnęły główne siły. Według większości relacji przemaszerowały one przez centrum miasta przed generałem Moșoiu, choć rumuńskie opracowania piszą też, że defiladę na alei Andrássyego odbierał dowódca całości wojsk, generał Mărdărescu. Moșoiu został komendantem rumuńskiego garnizonu w Budapeszcie i gubernatorem wojskowym węgierskich ziem na zachód od Cisy. Okupacja, w czasie której Rumuni rekwirowali tabor kolejowy, maszyny, zboże i bydło, a także tropili komunistów, trwała do listopada. Węgrzy zapamiętali ją jako rabunek, Rumuni jako sprawiedliwe odszkodowanie za okupację własnego kraju w latach 1916–1918 i obronę Europy przed bolszewizmem.

Polityk

W grudniu 1919 roku Moșoiu na własną prośbę przeszedł do rezerwy w stopniu generała dywizji i wstąpił do Partii Narodowo-Liberalnej Iona I.C. Brătianu. Na początku marca 1920 roku przez kilkanaście dni był ministrem wojny w rządzie siedmiogrodzkiego polityka Alexandru Vaidy-Voievoda. Wszedł do senatu. W rządzie Brătianu, który rządził w latach 1922–1926, był najpierw ministrem komunikacji (od stycznia 1922 do października 1923 roku), a potem ministrem przemysłu i handlu (do marca 1926 roku; angielskie opracowania podają w tym okresie ministerstwo robót publicznych). Jako minister komunikacji kierował komisją, która zorganizowała 15 października 1922 roku w Alba Iulii koronację Ferdynanda I i królowej Marii na władców zjednoczonej Rumunii, w nowo wzniesionej katedrze. Popierał autonomię rumuńskich kolei państwowych. W 1987 roku wydano w Klużu jego wspomnienia wojenne.

Zmarł 15 sierpnia 1932 roku w Bukareszcie i został pochowany na cmentarzu Bellu.

Pamięć i znaczenie

W Rumunii Moșoiu należy do panteonu twórców Wielkiej Rumunii. Ulice jego imienia są m.in. w Oradei, Klużu, Aradzie, Braszowie i Târgu Mureș, w Oradei od 1992 roku stoi jego popiersie, a w 2007 roku, w 75. rocznicę śmierci, odsłonięto mu pomnik w Bran z udziałem prezydenta Rumunii. Jego imię nosi stacja kolejowa w Zărnești. Na Węgrzech pamięta się go przede wszystkim jako generała, przed którym w sierpniu 1919 roku defilowały w Budapeszcie obce wojska.

Jego życiorys dobrze pokazuje, dlaczego spór o Siedmiogród był tak zaciekły. Moșoiu był synem tej ziemi, wykształconym w szkołach monarchii Habsburgów, który z poczucia krzywdy narodowej przeszedł na drugą stronę gór i wrócił z armią. Granica, którą jego żołnierze w latach 1918–1919 przesunęli na zachód, została zatwierdzona w 1920 roku w traktacie w Trianon. Węgry nigdy się z nią nie pogodziły, a ich rewizjonizm popchnął je ku Włochom i Niemcom. W 1940 roku, osiem lat po śmierci Moșoiu, drugi arbitraż wiedeński oddał Węgrom północny Siedmiogród z Klużem i Oradeą, a Rumunia, chcąc go odzyskać, poszła pod wodzą jednego z dawnych oficerów sztabu z 1919 roku, Iona Antonescu, na wojnę u boku Hitlera.