Ferdynand I Rumuński

Ferdynand I był drugim królem Rumunii i monarchą, za którego panowania kraj podwoił swoje terytorium. Niemiecki książę z katolickiej linii Hohenzollernów, wychowany w Szwabii, w 1916 roku podpisał wypowiedzenie wojny Austro-Węgrom, wiedząc, że oznacza ono wojnę z Niemcami, ojczyzną jego rodu. Przetrwał klęskę, okupację stolicy, rozpad sojuszniczej Rosji i upokarzający pokój, którego nigdy nie zatwierdził, a w listopadzie 1918 roku poprowadził Rumunię z powrotem do obozu zwycięzców. Jego wojska zajęły Siedmiogród, a w 1919 roku, w wojnie z Węgrami, doszły do Budapesztu. Rumuni nazwali go „Lojalnym” i „Zjednoczycielem” (Întregitorul). Granice Wielkiej Rumunii, które ukształtowały się za jego panowania, stały się jednak jednym z najtrwalszych zarzewi sporów w Europie Środkowej: Węgry nie pogodziły się z utratą Siedmiogrodu, Rosja Radziecka z utratą Besarabii, a w 1940 roku oba te długi upomniały się o spłatę.

Młodość i droga do tronu

Urodził się 24 sierpnia 1865 roku w Sigmaringen jako drugi syn księcia Leopolda Hohenzollern-Sigmaringen i portugalskiej infantki Antonii. Ojciec przeszedł do historii mimowolnie: jego kandydatura do tronu hiszpańskiego posłużyła w 1870 roku za pretekst do wojny francusko-pruskiej. Stryj Ferdynanda, Karol I, panował w Rumunii od 1866 roku, najpierw jako książę, a od 1881 roku jako król, ale nie miał żyjących dzieci. Ojciec Ferdynanda zrzekł się praw do rumuńskiego tronu w 1880 roku, a starszy brat Wilhelm w 1886 roku. Tak młodszy syn, który podobno wcale tego nie pragnął, został następcą tronu w obcym, prawosławnym kraju. Studiował w Tybindze i Lipsku, a w 1889 roku, uznany przez parlament w Bukareszcie za następcę tronu, przyjechał na stałe do Rumunii. Zachował wiarę katolicką, ale jego dzieci musiały zostać wychowane w prawosławiu.

Pierwsze lata nie były łatwe. W 1891 roku zakochał się w damie dworu królowej, poetce Elenie Văcărescu. Król Karol uznał małżeństwo następcy z poddaną za niemożliwe, przerwał romans i wysłał bratanka w podróż po Europie w poszukiwaniu odpowiedniej żony. 10 stycznia 1893 roku Ferdynand poślubił w Sigmaringen Marię, księżniczkę Edynburga, wnuczkę brytyjskiej królowej Wiktorii i cara Aleksandra II. Mieli sześcioro dzieci: przyszłego króla Karola II, Elżbietę, późniejszą królową Grecji, Marię, późniejszą królową Jugosławii, Mikołaja, Ileanę i zmarłego w dzieciństwie Mirceę. Małżeństwo nie było szczęśliwe. Urodziwa, energiczna i ambitna Maria, związana bliską przyjaźnią z księciem Barbu Știrbeyem, szybko przyćmiła męża. W 1897 roku Ferdynand omal nie zmarł na dur brzuszny.

Następca tronu nie budził entuzjazmu. Był wykształcony, oczytany, znał kilka języków i pasjonował się botaniką, ale publicznie był skrępowany, mówił niezręcznie i z trudem podejmował decyzje. Karol I trzymał go z dala od polityki. Ferdynand robił karierę w armii, a latem 1913 roku, w czasie II wojny bałkańskiej, formalnie dowodził wojskami rumuńskimi, które niemal bez walki weszły w głąb Bułgarii. Pokój bukareszteński z sierpnia 1913 roku dał wtedy Rumunii południową Dobrudżę.

Neutralność i wojna

Gdy w 1914 roku wybuchła wielka wojna, stary król Karol chciał dochować wierności tajnemu sojuszowi z Niemcami i Austro-Węgrami, zawartemu w 1883 roku. 3 sierpnia 1914 roku rada koronna w Sinai opowiedziała się jednak za neutralnością. 10 października Karol I zmarł, a Ferdynand został królem. Składając przysięgę przed parlamentem, zapowiedział, że będzie panował jako dobry Rumun. Zmiana na tronie usunęła najważniejszą przeszkodę na drodze do zbliżenia z ententą. Nowy król nie czuł się związany zobowiązaniami stryja, a królowa Maria otwarcie sympatyzowała z Wielką Brytanią i Rosją. Polityką zagraniczną kierował premier Ion I.C. Brătianu, przywódca liberałów, z którym Ferdynand współpracował odtąd niemal do końca życia. Przez dwa lata Brătianu targował się z obiema stronami o cenę rumuńskiego udziału w wojnie, a ceną tą był przede wszystkim Siedmiogród, węgierska prowincja z rumuńską większością.

Latem 1916 roku, po sukcesach rosyjskiej ofensywy Brusiłowa, Brătianu podpisał tajny traktat z ententą, który obiecywał Rumunii Siedmiogród, Banat aż po Cisę i większą część Bukowiny. 27 sierpnia Ferdynand zwołał radę koronną. Gdy germanofil Petre P. Carp przypomniał mu, że żaden Hohenzollern nie został jeszcze pokonany, król miał odpowiedzieć, że jednego już pokonał: samego siebie. Tego wieczoru Rumunia wypowiedziała wojnę Austro-Węgrom. W Niemczech uznano to za zdradę. Cesarz Wilhelm II był wstrząśnięty, a według rozpowszechnionych relacji kazał skreślić Ferdynanda z rejestru domu Hohenzollernów. Rodzina w Sigmaringen zerwała z nim kontakty.

Kampania 1916 roku skończyła się katastrofą. Rumunia straciła Wołoszczyznę i Bukareszt, a król, rząd i parlament schronili się w Jassach. Szefem sztabu Ferdynand mianował wtedy generała Constantina Prezana. Gdy po rewolucji lutowej rosyjscy żołnierze w Mołdawii zaczęli tworzyć rady i bratać się z przeciwnikiem, król wykonał najważniejszy polityczny gest swojego panowania. 5 kwietnia 1917 roku (23 marca według obowiązującego wtedy w Rumunii kalendarza juliańskiego) obiecał żołnierzom, że po wojnie dostaną ziemię, za którą walczą, i prawo głosu. Latem odbudowana armia rumuńska wygrała bitwy pod Mărăști i Mărășești. Rewolucja październikowa przekreśliła jednak wszystko. Rosyjskie wojsko się rozsypało, a Rumunia, osamotniona, musiała zawrzeć rozejm, a w maju 1918 roku podpisać z państwami centralnymi pokój w Bukareszcie. Wynegocjował go rząd Alexandru Marghilomana, któremu ufali Niemcy. Parlament traktat przyjął, ale Ferdynand nigdy go nie podpisał ani nie ogłosił. Ta odmowa, przemyślana czy wynikająca z charakterystycznego dla niego zwlekania, okazała się po wojnie bezcenna. W tych samych miesiącach Rumunia przyłączyła Besarabię, której Rada Kraju w Kiszyniowie głosowała w kwietniu 1918 roku za unią.

Listopad 1918

Jesienią 1918 roku państwa centralne upadały. Na żądanie przedstawicieli ententy Ferdynand odprawił Marghilomana i powołał przejściowy rząd generała Constantina Coandy. 10 listopada, gdy francuskie wojska generała Louisa Franchet d’Espéreya przeprawiały się przez Dunaj, Rumunia ponownie przystąpiła do wojny, a król w proklamacji wezwał naród, by stanął u boku sprzymierzonych. Następnego dnia Niemcy podpisali rozejm w Compiègne. Rumuński powrót do wojny miał znaczenie przede wszystkim polityczne: pozwalał Bukaresztowi domagać się, by na konferencji pokojowej traktowano kraj jak sprzymierzeńca, któremu należy się wszystko, co obiecano w 1916 roku.

W połowie listopada, gdy w Belgradzie Węgry podpisały konwencję wojskową z aliantami, pierwsze oddziały rumuńskie przeszły przez przełęcze Karpat Wschodnich i rozdawały w Siedmiogrodzie proklamacje króla. 1 grudnia 1918 roku Ferdynand i Maria wjechali konno do wyzwolonego Bukaresztu. Tego samego dnia zgromadzenie siedmiogrodzkich Rumunów w Alba Iulii ogłosiło połączenie Siedmiogrodu, Banatu, Kriszany i Maramureszu z Rumunią. Wcześniej o unii postanowił kongres Bukowiny, a w grudniu bezwarunkowe połączenie ogłosiła także Rada Kraju Besarabii. Pod koniec grudnia król podpisał dekrety, które zatwierdzały te unie. Państwo, którym rządził, było dwa razy większe niż w 1914 roku.

Wojna z Węgrami i traktaty

Nowych granic trzeba było jeszcze bronić. Gdy w marcu 1919 roku w Budapeszcie władzę przejęli komuniści Béli Kuna, Rumunia znalazła się między dwoma państwami rad, Węgrami na zachodzie i Rosją bolszewicką na wschodzie. W kwietniu armia rumuńska rozbiła wojska węgierskie i doszła do Cisy, w lipcu odparła węgierską kontrofensywę, a na początku sierpnia weszła do Budapesztu. Republika Rad upadła, a Rumuni przez kilka miesięcy okupowali dużą część Węgier, wywożąc stamtąd maszyny, tabor kolejowy i zapasy, wbrew protestom mocarstw. Król odwiedzał wojsko, a zwycięstwo nad Węgrami umocniło jego prestiż. Na konferencji pokojowej w Paryżu Rumunię reprezentował Brătianu, który toczył z wielkimi mocarstwami twardy spór o Banat i o traktat w sprawie ochrony mniejszości. Ostatecznie traktaty z lat 1919–1920, z Trianon na czele, potwierdziły przyłączenie Siedmiogrodu i Bukowiny, a Besarabię uznały za rumuńską w osobnym traktacie z 1920 roku, którego nigdy nie uznała Rosja Radziecka.

Obietnice z Jass zostały spełnione. Pierwsze wybory w głosowaniu powszechnym mężczyzn odbyły się w listopadzie 1919 roku, a w latach 1918–1921 przeprowadzono reformę rolną, jedną z najbardziej radykalnych w ówczesnej Europie, która rozparcelowała wielkie majątki, także należące do węgierskich ziemian w Siedmiogrodzie. 15 października 1922 roku Ferdynand i Maria zostali uroczyście koronowani w nowo wzniesionej katedrze w Alba Iulii na władców Wielkiej Rumunii. W 1923 roku uchwalono nową konstytucję, która na lata ustaliła ustrój państwa.

Polityka zagraniczna Wielkiej Rumunii

Rumunia Ferdynanda była państwem, które wygrało wojnę i chciało tylko zachować to, co zdobyło. Miała przy tym niemal samych nieprzyjaznych sąsiadów: Węgry żądające rewizji Trianon, Bułgarię, która nie pogodziła się z utratą południowej Dobrudży, i Rosję Radziecką, która nie uznawała utraty Besarabii. Dlatego Bukareszt szukał sojuszników wśród państw, które miały podobne kłopoty. W marcu 1921 roku Rumunia zawarła przymierze obronne z Polską, skierowane przeciw Rosji Radzieckiej. Był to sojusz polsko-rumuński, przez całe dwudziestolecie jeden z filarów polityki obu państw, któremu patronował w Warszawie Naczelnik Państwa Józef Piłsudski. W tym samym roku Rumunia zawarła układy z Czechosłowacją i Królestwem Serbów, Chorwatów i Słoweńców, tworząc razem z nimi Małą Ententę, wymierzoną przede wszystkim w węgierski rewizjonizm i w powrót Habsburgów. Związki dynastyczne dopełniały ten układ: córka Ferdynanda Elżbieta poślubiła greckiego następcę tronu, przyszłego króla Jerzego II, a córka Maria w 1922 roku króla Aleksandra I, władcę Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców.

Kryzys dynastyczny i śmierć

Ostatnie lata panowania zdominowali Brătianu i jego liberałowie, a także kłopoty z następcą tronu. Książę Karol już w 1918 roku samowolnie opuścił garnizon i potajemnie poślubił w Odessie Zizi Lambrino. Małżeństwo unieważniono, a Karol ożenił się z grecką księżniczką Heleną, ale w połowie lat dwudziestych związał się z Eleną Lupescu. W grudniu 1925 roku ponownie zrzekł się praw do tronu, a na początku 1926 roku parlament uznał za następcę jego kilkuletniego syna Michała. Ferdynand chorował już wtedy na raka jelita. Zmarł 20 lipca 1927 roku w Sinai i został pochowany w Curtea de Argeș, obok stryja. Tron objął pięcioletni Michał pod rządami rady regencyjnej, a cztery miesiące później zmarł także Brătianu.

Ocena i dziedzictwo

Za życia Ferdynand był postacią lekceważoną. Uchodził za monarchę słabego, sterowanego przez żonę, Brătianu i Știrbeya. Krytycy przypominają, że jako naczelny wódz odpowiadał formalnie za katastrofę 1916 roku i za chwiejność, przez którą armia rzucała się między Siedmiogrodem a Dunajem. Współcześni historycy oceniają go łagodniej. Podkreślają, że w kluczowych chwilach podejmował decyzje wymagające odwagi: w 1916 roku wystąpił przeciw własnej rodzinie i krajowi urodzenia, w 1917 roku obiecał chłopom ziemię, a w 1918 roku nie podpisał pokoju bukareszteńskiego, co pozwoliło Rumunii wrócić do obozu zwycięzców. Większość badaczy zgadza się, że jego największą siłą był upór, a nie inicjatywa: nie kierował wydarzeniami, ale nie dał się złamać.

Państwo, które zostawił, nie przetrwało w tym kształcie nawet dwudziestu lat. Jego syn Karol II w 1930 roku wrócił do kraju i odebrał tron Michałowi, a w 1938 roku wprowadził dyktaturę królewską. Latem 1940 roku, po klęsce Francji, na której opierała się cała polityka Wielkiej Rumunii, kraj został bez obrońców. W ciągu trzech miesięcy oddał Związkowi Radzieckiemu Besarabię i północną Bukowinę, Węgrom na mocy drugiego arbitrażu wiedeńskiego północny Siedmiogród, a Bułgarii południową Dobrudżę. Karol II abdykował, a władzę objął generał Ion Antonescu, który w czerwcu 1941 roku poprowadził Rumunię u boku Hitlera na wojnę ze Związkiem Radzieckim, by odzyskać Besarabię. Wnuk Ferdynanda, król Michał, w sierpniu 1944 roku obalił Antonescu i przeprowadził kraj na stronę aliantów. Rumunia odzyskała wtedy północny Siedmiogród, ale Besarabii już nie. Tak granice, które Ferdynand zjednoczył w latach 1918–1920, stały się jedną ze stawek drugiej wojny światowej w Europie Wschodniej.