Constantin Prezan

Constantin Prezan był najważniejszym organizatorem armii rumuńskiej w czasie pierwszej wojny światowej i bezpośrednio po niej. W 1916 roku dowodził Armią Północną w Siedmiogrodzie i obroną Bukaresztu, a od grudnia tego roku, jako szef sztabu kwatery głównej, odbudowywał rozbitą armię, która latem 1917 roku obroniła Mołdawię. Po krótkim odejściu w stan spoczynku wrócił na to stanowisko 10 listopada 1918 roku, gdy Rumunia ponownie przystąpiła do wojny, i to pod jego kierunkiem armia rumuńska zajęła Bukowinę i Siedmiogród, broniła Besarabii przed bolszewikami, a w wojnie z Węgrami rozbiła wojska Węgierskiej Republiki Rad i w sierpniu 1919 roku weszła do Budapesztu. Zwycięstwa, które dowodzona przez niego armia odniosła w latach 1918–1919, przesądziły o kształcie „Wielkiej Rumunii” z okresu międzywojennego, a spór o Siedmiogród, rozstrzygnięty wtedy na korzyść Bukaresztu, wrócił w 1940 roku. Spokojny, małomówny inżynier wojskowy, bliski królowi i premierowi Brătianu, nie miał popularności swojego rywala, generała Alexandru Averescu, ale w 1930 roku obaj zostali marszałkami Rumunii.

Młodość i kariera przed wojną

Urodził się 27 stycznia 1861 roku we wsi Sterianul de Mijloc w gminie Butimanu, na północ od Bukaresztu. Według rumuńskich biografów rodzina miała francuskie korzenie, a nazwisko zapisywano też jako Presan. Uczył się w szkole dla synów wojskowych w Jassach i w szkole oficerskiej w Bukareszcie, którą ukończył w 1880 roku jako podporucznik. Wybrał wojska inżynieryjne. Ukończył szkołę artylerii i inżynierii w Bukareszcie, a potem uzupełniał wykształcenie we Francji. W Paryżu poznał wtedy studiującego inżynierię Iona I.C. Brătianu, przyszłego premiera, co miało duże znaczenie dla jego kariery. Wykładał fortyfikację, nadzorował w Niemczech wykonanie sprzętu dla linii umocnień Fokszany – Nămoloasa – Gałacz i dowodził batalionem saperów.

W latach 1896–1901 był adiutantem następcy tronu, księcia Ferdynanda, przyszłego króla. Zaufanie, jakie zdobył wtedy u Ferdynanda, towarzyszyło mu przez całą karierę. Potem dowodził pułkiem w Vaslui i brygadą w Bârladzie, a w 1907 roku, po stłumieniu wielkiego powstania chłopskiego, został generałem. Dekret kontrasygnował ówczesny minister wojny, generał Averescu, który dziesięć lat później przypominał to Prezanowi, gdy ten był już jego przełożonym. W 1913 roku, w drugiej wojnie bałkańskiej, dowodził 7 Dywizją w wyprawie do Bułgarii, a jego oddziały wyróżniły się dyscypliną i niewielkimi stratami w czasie epidemii cholery. W 1914 roku objął dowództwo IV Korpusu w Jassach. Był dwukrotnie żonaty, a jego drugą żoną została w 1892 roku Olga Eliad.

Armia Północna i obrona Bukaresztu (1916)

Rumunia przystąpiła do wojny po stronie ententy w sierpniu 1916 roku, licząc na zdobycie Siedmiogrodu, Bukowiny i Banatu, które w tajnym traktacie obiecały jej mocarstwa. Zgodnie z planem wojny IV Korpus zamienił się wtedy w Armię Północną. Prezan był jedynym dowódcą armii, który poszedł na wojnę z wojskami i sztabem, które znał od lat. W nocy z 27 na 28 sierpnia jego około 100 tysięcy żołnierzy przekroczyło przełęcze Karpat Wschodnich i weszło do Szeklerszczyzny. Armia szła powoli, ale porządnie, i jako jedyna doszła mniej więcej do linii wyznaczonej w planie.

Na radzie wojennej 15 września Prezan sprzeciwiał się przeniesieniu głównego wysiłku nad Dunaj, czego domagał się Averescu po klęsce pod Tutrakanem. Przegrał, a jego obawy szybko się potwierdziły. Gdy niemiecka 9 Armia generała Ericha von Falkenhayna rozbiła sąsiednie armie rumuńskie pod Sybinem i Braszowem, Armia Północna wycofała się ku granicy. Krytycy zarzucali jej, że nie spróbowała odciążyć sąsiadów. W przełęczach jej opór jednak stężał i Austro-Węgrzy zostali zatrzymani.

W listopadzie, gdy wojska Falkenhayna zeszły z Karpat, a feldmarszałek August von Mackensen przeprawił się przez Dunaj, Prezan objął dowództwo grupy armii broniącej Bukaresztu. Jego najbliższym współpracownikiem w sztabie był kapitan Ion Antonescu, późniejszy dyktator Rumunii. Razem z szefem francuskiej misji wojskowej, generałem Henrim Berthelotem, przygotował śmiały plan: uderzyć na odsłonięte skrzydło wojsk Mackensena, zanim połączą się z armią Falkenhayna. 1 grudnia grupa uderzeniowa ruszyła i przez dwa dni była bliska sukcesu, ale dywizje sklecone z resztek rozbitych jednostek, brak łączności i rozpoznania oraz rosyjska pomoc ograniczona do minimum zrobiły swoje. Do Niemców trafiły przypadkiem rumuńskie rozkazy, a Falkenhayn skierował swoje dywizje na tyły Rumunów. Bitwa nad Argeșem została przegrana, a 6 grudnia Niemcy weszli do Bukaresztu.

Szef sztabu (1916–1918)

W połowie grudnia 1916 roku król mianował Prezana szefem sztabu kwatery głównej. Mogło to dziwić po przegranej bitwie, ale Prezan miał zaufanie króla i Brătianu, poparcie królowej Marii i Berthelota, który uważał go za najzdolniejszego wojskowego w Rumunii. Averescu przyjął tę nominację jako zniewagę. Kwatera główna przeniosła się do Mołdawii, gdzie zimą 1916/1917 roku Prezan razem z francuską misją reorganizował, uzbrajał i szkolił wykrwawione dywizje. Umiał też współpracować z Rosjanami, którzy trzymali większość frontu, a z generałem Dmitrijem Szczerbaczowem łączyły go wręcz przyjazne stosunki.

Latem 1917 roku armia odbudowana pod jego kierunkiem przełamała front pod Mărăști, a w sierpniu zatrzymała ofensywę Mackensena pod Mărășești. Były to najważniejsze zwycięstwa Rumunii w tej wojnie. Po rewolucji październikowej front rosyjski się rozpadł, a Rumunia, osamotniona, musiała zawrzeć w grudniu 1917 roku rozejm w Fokszanach, a w maju 1918 roku odrębny pokój z państwami centralnymi, który nakazywał demobilizację armii. Wiosną 1918 roku Prezan odszedł w stan spoczynku.

Zjednoczenie i wojna z Węgrami (1918–1920)

Gdy na początku listopada 1918 roku państwa centralne się rozpadały, a armia francuska generała Louisa Franchet d’Espéreya zbliżała się do Dunaju, Rumunia znów przystąpiła do wojny. 10 listopada 1918 roku, według kalendarza juliańskiego, którym posługiwano się jeszcze w Rumunii, 28 października, Prezan ponownie został szefem Sztabu Generalnego. Zastał armię w większości zdemobilizowaną, z kilkoma pełnymi dywizjami. Mimo to w kolejnych tygodniach jego wojska weszły do Bukowiny, a od 13 listopada przekraczały Karpaty i zajmowały Siedmiogród, w którym 1 grudnia zgromadzenie w Alba Iulii ogłosiło zjednoczenie z Rumunią. Jednocześnie armia musiała bronić Besarabii, połączonej z Rumunią wiosną 1918 roku, przed oddziałami bolszewickimi zza Dniestru.

Wiosną 1919 roku, po przejęciu władzy na Węgrzech przez komunistów Béli Kuna, Rumunia znalazła się między dwoma państwami sowieckimi. Prezan, który jako szef sztabu kierował całością operacji, poparł ofensywę wojsk siedmiogrodzkich generała Gheorghe Mărdărescu, która w kwietniu rozbiła front węgierski i doprowadziła armię rumuńską do Cisy. 24 maja razem z królem Ferdynandem odwiedził front i spotkał się z dowódcami w Békéscsabie. W lipcu armia rumuńska odparła węgierską ofensywę za Cisę, przeszła rzekę i 3–4 sierpnia 1919 roku weszła do Budapesztu. Republika Rad upadła, a Rumunia zyskała na konferencji pokojowej mocną kartę, choć jej samowola i rekwizycje na Węgrzech poróżniły ją z mocarstwami. W lutym 1920 roku król przyznał Prezanowi order Michała Walecznego pierwszej klasy.

20 marca 1920 roku, gdy premierem został jego dawny rywal Averescu, Prezan odszedł z armii. Antonescu pisał z goryczą, że dymisję przyjęto z pośpiechem, z jakim zwalnia się złego parobka. 4 czerwca tego roku traktat w Trianon potwierdził przynależność Siedmiogrodu, Kriszany, Maramureszu i wschodniego Banatu do Rumunii.

Po wojnie

Prezan unikał polityki. Był senatorem z urzędu i członkiem honorowym Akademii Rumuńskiej. W czerwcu 1930 roku, razem z Averescu, otrzymał honorowy tytuł marszałka Rumunii. Według rumuńskich biografów w tym samym roku król Karol II powierzył mu misję utworzenia rządu jedności narodowej, z której zrezygnował po kilku dniach, nie mogąc pogodzić partii. W latach 1938–1940 był członkiem Rady Koronnej, ciała doradczego króla, które w 1940 roku, w czasie największego kryzysu państwa, decydowało o przyjęciu sowieckiego ultimatum w sprawie Besarabii i niemiecko-włoskiego arbitrażu, odbierającego Rumunii północny Siedmiogród. Prezan dożył więc chwili, gdy ziemie, o które walczył w latach 1918–1919, w dużej części przepadły. Według rumuńskich biografów w 1940 roku odmówił Antonescu, już przywódcy państwa, objęcia stanowiska premiera.

Zmarł 27 sierpnia 1943 roku, gdy armia rumuńska walczyła u boku Niemiec na froncie wschodnim. Źródła różnią się co do miejsca śmierci: jedne podają Bukareszt, inne jego majątek Schinetea w okręgu Vaslui. Tam został pochowany. W pogrzebie uczestniczyli król Michał I i marszałek Antonescu.

Znaczenie

Rumuńska historiografia wojskowa stawia Prezana bardzo wysoko. Podkreśla, że to pod jego kierunkiem armia rozbita w 1916 roku zamieniła się w wojsko, które w 1917 roku zatrzymało Mackensena, i że w latach 1918–1919, mając do dyspozycji niewielkie siły, zdołał zapewnić Rumunii panowanie nad wszystkimi ziemiami, o które upominała się od 1916 roku. Krytycy przypominają klęskę nad Argeșem, bierność Armii Północnej w październiku 1916 roku i to, że karierę zawdzięczał w dużej mierze przyjaźni z dworem i Brătianu. Spór obu marszałków, Prezana i Averescu, podsycany przez polityków, długo ciążył na rumuńskiej pamięci o wojnie. Dziś zwykle widzi się w nich postacie uzupełniające się: Averescu był dowódcą, który porywał żołnierzy, a Prezan organizatorem, który umiał utrzymać armię w całości.

Dla drogi do drugiej wojny światowej ważne jest przede wszystkim to, co zrobiła jego armia w latach 1918–1919. Zajęcie Siedmiogrodu i wojna z Węgrami stworzyły „Wielką Rumunię”, a zarazem trwały konflikt z Węgrami, które nie pogodziły się ze stratą i szukały rewizji granic u boku Włoch i Niemiec. Uczeń i współpracownik Prezana, Antonescu, poprowadził w 1941 roku Rumunię do wojny z ZSRR, by odzyskać Besarabię, i rywalizował z Węgrami Horthyego o względy Hitlera i o Siedmiogród.