Giacomo Matteotti

Giacomo Matteotti był włoskim socjalistą, prawnikiem i posłem, najbardziej nieustępliwym przeciwnikiem Benita Mussoliniego w parlamencie w pierwszych latach faszystowskich rządów. Przez lata zbierał i ogłaszał dowody przemocy faszystowskich bojówek, a 30 maja 1924 roku w Izbie Deputowanych zażądał unieważnienia wyborów wygranych przez listę Mussoliniego. Jedenaście dni później został porwany w Rzymie i zamordowany przez faszystowską bojówkę. Kryzys, który wywołała ta zbrodnia, Mussolini zakończył ustanowieniem dyktatury. Matteotti stał się symbolem włoskiego antyfaszyzmu, a jego śmierć wyznacza moment, w którym Włochy przestały być państwem prawa i weszły na drogę, która zaprowadziła je do sojuszu z Hitlerem i do wojny.

Syn zamożnej rodziny z Polesine

Urodził się 22 maja 1885 roku w Fratta Polesine w prowincji Rovigo, na nizinnych, biednych terenach między dolnym Padem a Adygą. Jego ojciec Girolamo prowadził handel żelazem i miedzią, skupował ziemię i pożyczał pieniądze na procent. Rodzina należała do najzamożniejszych w okolicy, co przeciwnicy wypominali mu przez całe życie, kpiąc z „socjalisty w futrze”. Z siedmiorga dzieci dorosło trzech synów. Starszy Matteo i młodszy Silvio, obaj socjaliści, zmarli na gruźlicę w latach 1909–1910, a Giacomo został jedynym spadkobiercą.

Do młodzieżówki Włoskiej Partii Socjalistycznej wstąpił jako trzynastolatek, w 1898 roku, za przykładem starszego brata. Gimnazjum skończył w Rovigo, a w 1907 roku z wyróżnieniem ukończył prawo na Uniwersytecie Bolońskim. Jego praca o recydywie, opracowana po podróżach po kilku krajach Europy i pobycie w Oksfordzie, ukazała się w 1910 roku jako książka. Znał francuski, angielski i niemiecki. Mógł zostać profesorem prawa karnego, ale wybrał politykę.

Socjalista w gminach

Należał do nurtu reformistycznego, którego przywódcą był Filippo Turati. Wierzył, że socjalizm trzeba budować od dołu, przez szkoły, samorządy i ligi chłopskie, a nie przez nagły przewrót. W 1908 roku został radnym rodzinnej gminy, w 1910 radnym prowincji Rovigo, a w 1912 roku burmistrzem małego Villamarzana. Ponieważ prawo pozwalało kandydować wszędzie tam, gdzie płaciło się podatki, zasiadał naraz w kilkunastu radach gminnych Polesine. Słynął z dokładności w sprawach budżetu, a w gminach, którymi kierował, budował szkoły i walczył z analfabetyzmem wśród robotników rolnych. Na wiecach przemawiał płomiennie, w salach rad był pedantycznym administratorem.

W 1914 roku stanowczo sprzeciwił się przystąpieniu Włoch do wojny. Uważał ją za starcie burżuazji różnych narodów opłacone krwią robotników i chłopów. Ostro krytykował dawnego towarzysza z partii, redaktora „Avanti!” Benita Mussoliniego, który jesienią 1914 roku przeszedł na stronę interwencjonistów i został z partii wyrzucony. W 1916 roku władze wojskowe uznały Matteottiego za „upartego, gwałtownego agitatora” i choć był jedynym żyjącym synem owdowiałej matki, powołały go do wojska i odesłały na Sycylię, w góry koło Mesyny, gdzie pozostał do marca 1919 roku. W 1916 roku ożenił się z poetką Velią Tittą, siostrą słynnego barytona Titty Ruffa. Mieli troje dzieci: Giancarla, Gianmattea i Isabellę. Obaj synowie byli po drugiej wojnie światowej posłami.

Poseł w czasie squadrismo

W wyborach w listopadzie 1919 roku, w których socjaliści stali się najsilniejszą partią Izby, Matteotti został posłem z okręgu Ferrary. Wybierano go ponownie w 1921 i 1924 roku. Koledzy nazywali go „Burzą” za bojowy, bezkompromisowy charakter. W Izbie zabierał głos ponad sto razy, najczęściej w sprawach finansów publicznych, podatków i administracji, które znał lepiej niż większość ministrów.

Lata 1919–1920, tak zwane „czerwone dwulecie” strajków i zajmowania ziemi, zakończyły się kontrofensywą właścicieli ziemskich i faszystowskich bojówek. Dolina Padu, a zwłaszcza Ferrara i Polesine, były jej głównym polem. W styczniu 1921 roku Matteotti, który przejął kierownictwo izby pracy w Ferrarze po aresztowaniu jej przywódców, był tam przez kilka godzin oblegany przez oddziały Itala Balba, a potem pobity na ulicy. 12 marca 1921 roku w Castelguglielmo faszyści porwali go ciężarówką, grozili mu śmiercią i porzucili na wsi. Musiał wyjechać z Polesine, a jego rodzinę nachodzono i nękano. W 1921 roku wydał „Socjalistyczne śledztwo w sprawie czynów faszystów we Włoszech”, pierwszy systematyczny spis napadów bojówek. Wielokrotnie żądał od rządów Giovanniego Giolittiego i jego następców, by państwo przestało tolerować przemoc, ale bez skutku. W marcu 1921 roku, wzywając robotników, by nie odpowiadali na prowokacje, powiedział, że w takiej chwili nawet milczenie i „tchórzostwo” bywają heroiczne. Komuniści latami wytykali mu te słowa jako dowód bierności.

W październiku 1922 roku, na kilka tygodni przed marszem na Rzym, maksymaliści wyrzucili z partii reformistów Turatiego. Ci założyli Unitarną Partię Socjalistyczną (PSU), a jej sekretarzem został Matteotti. Od początku odrzucał wszelką współpracę z rządem, który Mussolini utworzył po objęciu władzy. Odrzucał też bolszewizm. Uważał, że rewolucja narzucona z góry prowadzi do nowej tyranii, i w styczniu 1924 roku odmówił komunistom wspólnego frontu na ich warunkach. Próbował natomiast zbudować szeroki blok antyfaszystowski z maksymalistami i katolickimi ludowcami. Jeździł za granicę, by szukać poparcia europejskich socjalistów, dopóki rząd w maju 1923 roku nie odmówił mu przedłużenia paszportu. W lipcu 1923 roku rozpoznany przez faszystów w Sienie został napadnięty i musiał opuścić miasto.

Wybory 1924 roku i ostatnia mowa

Na początku 1924 roku wydał książkę „Rok faszystowskiego panowania”, w której liczbami podważał gospodarcze sukcesy rządu i wyliczał akty przemocy z pierwszego roku rządów Mussoliniego. W kwietniu jej przekład ukazał się w Londynie, dokąd Matteotti pojechał potajemnie. Wybory 6 kwietnia 1924 roku, przeprowadzone według ustawy Acerbo, dały liście rządowej dwie trzecie mandatów. Matteotti zdobył mandat ponownie, a jego partia była drugą siłą opozycji po ludowcach, choć w czasie kampanii faszyści przegnali go z wiecu w Cefalù.

30 maja 1924 roku wygłosił w Izbie swoje najsłynniejsze przemówienie. Przerywany przez faszystowskich posłów, wyliczał przemoc i fałszerstwa okręg po okręgu i domagał się, by nie zatwierdzać wyboru posłów listy rządowej. Według relacji kolegów, kończąc, powiedział: „Swoje przemówienie wygłosiłem. Teraz przygotujcie mowę na mój pogrzeb”. 10 czerwca, idąc do parlamentu, został na nabrzeżu Tybru wciągnięty do samochodu przez ludzi Ameriga Duminiego i zadźgany w czasie szamotaniny. Jego ciało odnaleziono 16 sierpnia w zagajniku w gminie Riano. Przebieg zbrodni, kryzys polityczny, który po niej nastąpił, i spór historyków o to, czy rozkaz wydał sam Mussolini, należą do historii zabójstwa Matteottiego. Pochowano go 21 sierpnia 1924 roku w rodzinnym Fratta Polesine.

Pamięć i znaczenie

Mussolini 3 stycznia 1925 roku przyjął w parlamencie „polityczną, moralną i historyczną odpowiedzialność” za to, co się stało, i w ciągu dwóch lat zlikwidował opozycję, wolną prasę i wolne wybory. Pamięć o Matteottim stała się za to sztandarem antyfaszystów w kraju i na emigracji. W 1926 roku Socjalistyczna Międzynarodówka Robotnicza utworzyła jego imienia fundusz pomocy dla ruchu robotniczego w państwach dyktatorskich, czynny do wybuchu drugiej wojny światowej. W socjalistycznym Wiedniu w 1927 roku oddano do użytku osiedle robotnicze Matteottihof, w Brukseli stanął jego pomnik. Młody socjalista Sandro Pertini, późniejszy prezydent Włoch, wstąpił do PSU pod wpływem wiadomości o zbrodni. Według włoskich źródeł w czasie wojny domowej w Hiszpanii po stronie republiki walczył oddział jego imienia, a w latach 1943–1945 imię Matteottiego nosiły socjalistyczne brygady włoskiego ruchu oporu, walczące z Niemcami i z faszystami Włoskiej Republiki Socjalnej.

Nie wszyscy na lewicy widzieli w nim bohatera. Przywódca komunistów Antonio Gramsci nazwał go w sierpniu 1924 roku „pielgrzymem nicości”, tragicznym bojownikiem idei, która nie mogła doprowadzić do rewolucji, a komuniści jeszcze długo zarzucali reformistom, że rozbroili robotników wobec faszyzmu. Historycy oceniają go dziś inaczej: jako polityka, który wcześniej niż inni zrozumiał, że faszyzm nie jest przejściową reakcją na „czerwone dwulecie”, tylko zamachem na państwo prawa, i który bronił parlamentu jako jedynego miejsca walki o prawa robotników. W 1955 roku Republika Włoska uznała go ustawowo za męczennika. Jego nazwisko nosi około trzech tysięcy ulic, placów i szkół we Włoszech, więcej niż jakiegokolwiek innego polityka XX wieku, a w Fratta Polesine działa muzeum w jego rodzinnym domu.

Dla dziejów drogi do drugiej wojny światowej śmierć Matteottiego ma znaczenie podwójne. Była dowodem, że faszyzm przy władzy nie złagodnieje, a przemoc pozostanie jego metodą rządzenia. Była też próbą sił, którą przegrały liberalne instytucje: król, senat i dawne elity uznały, że Mussolini jest mniejszym złem niż chaos. Tę samą kalkulację dziewięć lat później powtórzyły niemieckie elity wobec Adolfa Hitlera. Dyktatura zbudowana na kryzysie 1924 roku wprowadziła Włochy do wojny 10 czerwca 1940 roku, w szesnastą rocznicę jego śmierci.