Wiktor Emanuel III

Wiktor Emanuel III panował we Włoszech prawie czterdzieści sześć lat, dłużej niż jakikolwiek inny król zjednoczonych Włoch. Niski, nieśmiały, sumienny monarcha konstytucyjny, który wolał numizmatykę i historię wojskowości od salonów, zapisał się w dziejach przede wszystkim dwiema decyzjami. Rano 28 października 1922 roku odmówił podpisania dekretu o stanie oblężenia przeciw faszystom maszerującym na Rzym, a dzień później wezwał Benita Mussoliniego do utworzenia rządu. Przez następne dwadzieścia lat podpisywał ustawy dyktatury, przyjął korony Etiopii i Albanii, podpisał ustawy antyżydowskie i zgodził się na wojnę u boku Hitlera. 25 lipca 1943 roku, gdy wojna była już przegrana, sam kazał aresztować Mussoliniego. Monarchii to nie uratowało. Włosi nie wybaczyli królowi ani dwudziestu lat faszyzmu, ani ucieczki z Rzymu we wrześniu 1943 roku. W 1946 roku abdykował, a miesiąc później Włochy stały się republiką.

Książę Neapolu

Urodził się 11 listopada 1869 roku w Neapolu jako jedyne dziecko następcy tronu Humberta i jego żony i kuzynki Małgorzaty Sabaudzkiej. Nadano mu imiona Wiktor Emanuel Ferdynand Maria January i tytuł księcia Neapolu. Był chorowity i bardzo niski: miał niewiele ponad półtora metra wzrostu, z czego kpili jego przeciwnicy, nazywając go „Małą Szablą” (Sciaboletta), bo podobno trzeba było dla niego skrócić szablę. Wychowywano go surowo, pod okiem oficerów, w rytmie wielogodzinnej nauki. Wyrósł na człowieka wykształconego, znającego kilka języków, zamkniętego w sobie i nieufnego. Całe życie zbierał monety. Jego kolekcja liczyła około stu tysięcy okazów, a wielotomowy katalog włoskich monet „Corpus Nummorum Italicorum”, który opracowywał przez ponad trzydzieści lat, jest do dziś dziełem podstawowym.

24 października 1896 roku ożenił się z księżniczką Heleną, córką księcia, a potem króla Czarnogóry Mikołaja I. Małżeństwo było szczęśliwe. Mieli pięcioro dzieci, wśród nich następcę tronu Humberta, urodzonego w 1904 roku, i Mafaldę, która zginęła w niemieckim obozie koncentracyjnym.

Król po zamachu

29 lipca 1900 roku anarchista Gaetano Bresci zastrzelił w Monzy króla Humberta I. Trzydziestoletni Wiktor Emanuel dowiedział się o tym podczas rejsu po Morzu Śródziemnym. Wbrew obawom, że po zamachu nastąpią represje, nowy król postawił na rządy konstytucyjne i pojednanie. Przez pierwsze czternaście lat jego panowania włoską polityką kierował liberał Giovanni Giolitti, który tolerował strajki, rozwijał przemysł i w 1912 roku wprowadził niemal powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn. W latach 1911–1912 Włochy odebrały Turcji Libię w wojnie włosko-tureckiej. Król rzadko występował publicznie, ale według statutu królestwa to on mianował premierów i decydował o wojnie i pokoju, a w kryzysach rządowych jego głos bywał decydujący.

Król-żołnierz

Najbardziej osobistą decyzją jego wczesnych lat było przystąpienie Włoch do I wojny światowej. W 1914 roku Włochy, choć związane z Niemcami i Austro-Węgrami trójprzymierzem, ogłosiły neutralność. Wiosną 1915 roku premier Antonio Salandra i minister spraw zagranicznych Sidney Sonnino, za wiedzą króla, podpisali tajny traktat londyński z Ententą. Większość parlamentu była przeciw wojnie, a Salandra podał się do dymisji. Król jej nie przyjął, a pod naciskiem ulicznej agitacji interwencjonistów, wśród nich Gabriele D’Annunzia i Mussoliniego, Izba ustąpiła. 24 maja 1915 roku Włochy przystąpiły do wojny z Austro-Węgrami.

Przez całą wojnę król mieszkał w niewielkiej willi w pobliżu kwatery głównej we Friulu i niemal codziennie jeździł na front. Zyskał przydomek „króla-żołnierza”. Po klęsce pod Caporetto w październiku 1917 roku, na naradzie z premierami Wielkiej Brytanii i Francji 8 listopada w Peschierze, bronił zdolności armii włoskiej do dalszej walki i zatwierdził zastąpienie generała Luigiego Cadorny generałem Armandem Diazem. Zwycięstwo pod Vittorio Veneto w 1918 roku uczyniło go „królem zwycięstwa”.

Kryzys powojenny i marsz na Rzym

Pokój przyniósł rozczarowanie. Na konferencji w Paryżu premier Vittorio Emanuele Orlando nie zdobył Fiume ani Dalmacji, nacjonaliści mówili o „okaleczonym zwycięstwie”, a D’Annunzio zajął Fiume wbrew rządowi. W kraju trwały strajki i okupacje fabryk, a od końca 1920 roku faszystowskie bojówki terroryzowały socjalistów. Kolejne słabe rządy liberalne nie panowały nad sytuacją. Król, zniechęcony do parlamentarnych intryg i przerażony możliwością rewolucji, coraz mniej wierzył w polityków.

Gdy w październiku 1922 roku faszyści ruszyli na Rzym, rząd Luigiego Facty uchwalił o świcie 28 października stan oblężenia. Około dziewiątej Wiktor Emanuel odmówił podpisania dekretu. Według relacji powiedział premierowi, że po stanie oblężenia jest już tylko wojna domowa. Historycy wskazują kilka możliwych przyczyn: niepewność generałów, obawę przed rozlewem krwi, strach przed ambicjami kuzyna, księcia Aosty, sympatyzującego z faszystami, wreszcie niechęć do słabego rządu i nadzieję na gabinet prawicy z udziałem faszystów. Wojsko w Rzymie miało wyraźną przewagę nad bojówkami, więc decyzja króla przesądziła o wyniku. 29 października wezwał Mussoliniego do Rzymu, a 30 października powierzył mu urząd premiera. 31 października przyjął defiladę czarnych koszul przed Kwirynałem.

Dwadzieścia lat z Mussolinim

Wiktor Emanuel cenił Mussoliniego jako „silnego człowieka”, który przywrócił porządek i uwolnił go od codziennych kryzysów rządowych. W 1924 roku, po porwaniu i zamordowaniu socjalistycznego posła Giacoma Matteottiego, opozycja opuściła parlament i liczyła na to, że król odwoła premiera. Monarcha odpowiadał, że jego oczami i uszami są Izba i Senat, a dopóki one nie odbiorą Mussoliniemu zaufania, on nie zrobi nic. W latach 1925–1926 podpisywał bez protestu ustawy, które zlikwidowały wolność prasy, zakazały wszystkich partii poza faszystowską i powołały specjalny trybunał do sądzenia przeciwników politycznych. Zachował zwierzchnictwo nad armią i nie zgodził się na wpisanie symbolu faszystowskiego do flagi państwowej.

Przez cały okres faszyzmu istniała we Włoszech swoista „diarchia”: król formalnie pozostawał głową państwa i zwierzchnikiem sił zbrojnych, któremu przysięgali oficerowie, ale rzeczywistą władzę sprawował duce. Wiktor Emanuel nie lubił wielu nowinek reżimu. Protestował, gdy w 1928 roku Wielka Rada Faszystowska dostała prawo wypowiadania się w sprawie następstwa tronu, i odebrał jako obrazę, gdy w marcu 1938 roku parlament nadał jemu i Mussoliniemu ten sam, nowy stopień pierwszego marszałka imperium. Publicznie jednak milczał. Akceptował też sukcesy reżimu: w 1929 roku, za jego zgodą, Mussolini podpisał z Watykanem traktaty laterańskie.

9 maja 1936 roku, po podboju Etiopii, w którym armia włoska użyła gazów bojowych, Wiktor Emanuel przyjął tytuł cesarza Etiopii, a prawowity cesarz Hajle Syllasje udał się na wygnanie. W 1938 roku król podpisał ustawy rasowe, które pozbawiły włoskich Żydów pracy w urzędach, szkołach i wojsku i zakazały małżeństw mieszanych. Według dziennika ministra spraw zagranicznych Galeazza Ciano w rozmowie z Mussolinim mówił, że „odczuwa nieskończoną litość dla Żydów”, ale ustaw nie zablokował. W kwietniu 1939 roku, po inwazji na Albanię, przyjął także koronę albańską.

Wojna

Król uważał armię za nieprzygotowaną i w sierpniu 1939 roku sprzeciwiał się wejściu Włoch do wojny. Zachował się jednak bardziej jak doradca niż jak głowa państwa. Gdy w maju 1940 roku Niemcy rozbijały Francję, ustąpił. Zgodził się, by Mussolini 10 czerwca 1940 roku wypowiedział wojnę Francji i Wielkiej Brytanii, i przekazał mu dowództwo operacyjne nad siłami zbrojnymi. Poparł atak na Grecję, a w grudniu 1941 roku zgodził się na wypowiedzenie wojny Stanom Zjednoczonym. W 1941 roku w Tiranie młody Albańczyk Vasil Laçi oddał do niego kilka strzałów, ale chybił.

Kolejne klęski w Afryce, na Bałkanach i w Rosji odebrały reżimowi poparcie. Generałowie i część przywódców faszystowskich już w 1941 i 1942 roku namawiali króla do odwołania Mussoliniego, ale Wiktor Emanuel zwlekał. Działać zaczął dopiero, gdy 10 lipca 1943 roku alianci wylądowali na Sycylii, a 19 lipca po raz pierwszy zbombardowali Rzym. W nocy z 24 na 25 lipca Wielka Rada Faszystowska przyjęła wniosek Dina Grandiego, by król przejął pełnię władzy wojskowej. Po południu 25 lipca król przyjął Mussoliniego w swojej rzymskiej willi, oznajmił mu, że go odwołuje, a przed wyjściem kazał go aresztować. Premierem mianował marszałka Pietra Badoglia, oficjalnie zapowiadając dalszą wojnę u boku Niemiec, a potajemnie rozpoczynając rozmowy z aliantami.

Ucieczka do Brindisi i koniec monarchii

8 września 1943 roku ogłoszono zawieszenie broni z aliantami. W nocy król, Badoglio i dowództwo opuścili Rzym, przez Pescarę i Ortonę przedostali się drogą morską do Brindisi na południu, a armia, pozostawiona bez rozkazów, w ciągu kilku dni rozpadła się pod ciosami Niemców w operacji Achse. Setki tysięcy włoskich żołnierzy trafiły do niewoli. Niemcy odbili Mussoliniego i osadzili go na czele republiki na północy. Córka króla, księżniczka Mafalda, żona niemieckiego arystokraty, została aresztowana przez Niemców i zmarła w sierpniu 1944 roku w obozie Buchenwald, raniona w czasie alianckiego nalotu.

13 października 1943 roku rząd królewski wypowiedział wojnę Niemcom, a alianci uznali Włochy za państwo współwalczące. Dla partii antyfaszystowskich król był jednak symbolem dwudziestu lat dyktatury. Pod naciskiem aliantów i polityków ogłosił w kwietniu 1944 roku, że po wyzwoleniu Rzymu przekaże władzę synowi. 5 czerwca 1944 roku, dzień po wkroczeniu aliantów do Rzymu, Humbert został namiestnikiem królestwa. 9 maja 1946 roku, na miesiąc przed referendum w sprawie ustroju, Wiktor Emanuel abdykował, licząc, że ratuje w ten sposób koronę dla syna, i jeszcze tego dnia wyjechał do Egiptu. W referendum 2 czerwca 1946 roku większość Włochów, około 54 procent głosujących, opowiedziała się za republiką, a Humbert II musiał opuścić kraj.

Wiktor Emanuel zmarł 28 grudnia 1947 roku w Aleksandrii, gdzie gościł go król Egiptu Faruk I. Pochowano go w katedrze św. Katarzyny w Aleksandrii. W grudniu 2017 roku jego szczątki przewieziono do Włoch i złożono w sanktuarium w Vicoforte w Piemoncie, obok szczątków królowej Heleny.

Dziedzictwo

Wiktor Emanuel III nie był faszystą. Był konserwatywnym monarchą konstytucyjnym, który bał się rewolucji bardziej niż dyktatury i uznał, że Mussolini da się wykorzystać do przywrócenia porządku. Ta kalkulacja zaważyła na losach Europy. To on w 1922 roku, mając w ręku wojsko i prawo, otworzył faszystom drogę do władzy, a w 1924 roku, gdy po zabójstwie Matteottiego wystarczyło jedno jego słowo, nie odwołał dyktatora. Jako głowa państwa podpisał wszystkie akty, które prowadziły Włochy do wojny: napaść na Etiopię, sojusz z Hitlerem, ustawy rasowe, zajęcie Albanii i wypowiedzenie wojny w 1940 roku. W 1943 roku ocalił ciągłość państwa włoskiego, odsuwając Mussoliniego i przechodząc na stronę aliantów, ale zrobił to za późno i w sposób, który zostawił armię i naród na łasce Niemców. Republika, którą Włosi wybrali w 1946 roku, była w dużej mierze wyrokiem na jego panowanie.