Gottfried Feder

Gottfried Feder był bawarskim inżynierem budowlanym, który pod wrażeniem klęski 1918 roku ogłosił się reformatorem gospodarki i stworzył hasło „złamania niewoli procentowej”. Twierdził, że źródłem nieszczęść Niemiec jest międzynarodowy kapitał finansowy, który utożsamiał z Żydami. Latem 1919 roku wykładał na kursach propagandowych Reichswehry w Monachium, których uczestnikiem był Adolf Hitler, a 12 września 1919 roku to jego referat na zebraniu Niemieckiej Partii Robotników przyciągnął Hitlera do małej partii, z której wyrosła NSDAP. Jego hasła weszły do programu partii z 1920 roku, a sam Feder przez lata uchodził za jej głównego teoretyka gospodarczego. Gdy jednak Hitler zabiegał o poparcie przemysłowców, a potem objął władzę, antykapitalistyczne pomysły Federa stały się balastem. Skończył jako profesor urbanistyki, z dala od polityki.

Inżynier

Urodził się 27 stycznia 1883 roku w Würzburgu w rodzinie wyższych urzędników bawarskich. Maturę zdał w gimnazjum w Ansbach, a potem studiował budownictwo, ze specjalnością w konstrukcjach żelbetowych, na politechnikach w Monachium, Berlinie-Charlottenburgu i Zurychu. Na studiach należał do korporacji studenckiej i uchodził za dobrego szermierza. Uraz głowy, którego doznał w pojedynku, sprawił, że nie nadawał się do służby wojskowej.

Od 1905 roku był dyplomowanym inżynierem, a w 1908 roku został wspólnikiem i kierownikiem monachijskiego oddziału firmy budowlanej, która budowała magazyny, mosty i inne duże obiekty w Niemczech, we Włoszech i w Bułgarii, a w czasie wojny także fabryki amunicji i hangary lotnicze. Każdą inwestycję firma finansowała kredytami i Feder, jak sam opowiadał, zaczął na własną rękę zgłębiać zagadnienia pieniądza i finansów. Jego wiedza ekonomiczna była wiedzą samouka, a fachowi ekonomiści nigdy nie traktowali jej poważnie.

Niewola procentowa

W listopadzie 1918 roku, pod wrażeniem klęski i rewolucji, Feder napisał „Manifest złamania niewoli procentowej pieniądza” („Das Manifest zur Brechung der Zinsknechtschaft des Geldes”), wydany w 1919 roku. Przekonywał w nim, że przyczyną wszystkich nieszczęść jest procent, dzięki któremu „kapitał grabieżczy” (raffendes Kapital) wielkich finansistów bez pracy pomnaża swoje bogactwo kosztem „kapitału twórczego” (schaffendes Kapital) przemysłu, rzemiosła i rolnictwa. Państwo miało znieść procent, przejąć banki i giełdę, a nawet ogłosić bankructwo, by uwolnić się od zadłużenia. Feder nie był przeciwnikiem własności prywatnej i odrzucał marksizm. Twierdził, że robotnicy i przedsiębiorcy mają wspólny interes, a wrogiem jest kapitał finansowy, który utożsamiał z Rothschildami i „międzynarodowym żydostwem”. Ten podział na „dobry” kapitał narodowy i „zły” kapitał żydowski stał się jednym z filarów propagandy nazistowskiej.

W 1919 roku Feder rzucił pracę w firmie, by poświęcić się polityce. Zetknął się z nacjonalistycznym Towarzystwem Thule i z publicystą Dietrichem Eckartem, w którego tygodniku pisał. Był też jednym z najaktywniejszych mówców antysemickiego Niemieckiego Związku Ludowego Obrony i Zaczepki (Deutschvölkischer Schutz- und Trutzbund). Przede wszystkim jednak został wykładowcą na „kursach antybolszewickich”, które wydział propagandy dowództwa Reichswehry w Bawarii, kierowany przez kapitana Karla Mayra, prowadził od czerwca 1919 roku na uniwersytecie w Monachium. Mayr cenił jego idee i, jak pisał, popierał go wbrew oporowi wpływowych kręgów.

Feder i Hitler

Latem 1919 roku słuchaczem jednego z kursów był gefrajter Adolf Hitler. W „Mein Kampf” Hitler napisał, że wykład Federa był dla niego objawieniem i że dzięki niemu znalazł „drogę do jednej z zasadniczych przesłanek założenia nowej partii”. Rozróżnienie między kapitałem twórczym a „żydowskim” kapitałem spekulacyjnym pozwalało mu atakować kapitalizm, nie atakując niemieckich przemysłowców, i łączyć hasła socjalne z antysemityzmem.

12 września 1919 roku Feder wygłosił na zebraniu Niemieckiej Partii Robotników w piwiarni Sterneckerbräu referat „Jak i jakimi środkami usunąć kapitalizm?”. Na sali siedział Hitler, wysłany przez wydział Mayra. To po tym referacie, w dyskusji, Hitler zwrócił na siebie uwagę przewodniczącego partii Antona Drexlera, a kilka dni później wstąpił do partii. Feder również do niej wstąpił, z numerem 531 na liście członków prowadzonej od 1920 roku.

W 25-punktowym programie, który Hitler ogłosił 24 lutego 1920 roku w monachijskiej piwiarni Hofbräuhaus, gdy partia przyjęła nazwę NSDAP, idee Federa znalazły się w punktach 10 i 11, które żądały zniesienia dochodów niezarobionych pracą i „złamania niewoli procentowej”. Według części relacji, między innymi Alfreda Rosenberga, Feder współtworzył program razem z Hitlerem i Drexlerem, ale historycy zwracają uwagę, że jego bezpośredniego udziału nie da się jednoznacznie udowodnić. W partii pozostawał zresztą trochę na uboczu. W styczniu 1920 roku założył własny Niemiecki Związek Bojowy na rzecz Złamania Niewoli Procentowej, który nie zdobył większego znaczenia, i dopiero w 1922 roku znów zbliżył się do NSDAP. Na zjeździe partii w styczniu 1923 roku przemawiał zaraz po Hitlerze jako jej rzecznik w sprawach gospodarczych.

Pucz i Reichstag

W czasie puczu monachijskiego 8–9 listopada 1923 roku Feder razem z Maxem Amannem i innymi propagandystami partii zajął biura jednego z banków i urządził w nich sztab propagandy, gdzie przygotowywano plakaty i odezwy nowej „władzy”. Po upadku puczu, według anglojęzycznych źródeł, schronił się na pewien czas w Czechosłowacji. W maju 1924 roku, gdy NSDAP była zakazana, a Hitler siedział w więzieniu w Landsbergu, Feder został posłem do Reichstagu z listy ugrupowań völkisch. Zasiadał w nim do 1936 roku, a od 1928 roku w nielicznym wtedy klubie NSDAP.

Feder przedstawiał się jako „programista ruchu” i strażnik jego idei. Na przełomie 1925 i 1926 roku pomógł Hitlerowi w sporze z północnoniemieckim skrzydłem partii pod wodzą Gregora Strassera, które chciało zmienić program. Zdobył projekt zmian, zawiadomił o nim Hitlera i jako jego przedstawiciel przyjechał na zebranie działaczy w Hanowerze w styczniu 1926 roku, gdzie młody Joseph Goebbels domagał się wyrzucenia „szpicla”. Na konferencji w Bambergu w lutym 1926 roku Hitler przeforsował nienaruszalność programu z 1920 roku i zakazał dyskusji nad nim. W 1927 roku Feder wydał oficjalny komentarz do programu i redagował partyjną serię wydawniczą „Biblioteka Narodowosocjalistyczna”. Władzy wykonawczej w partii jednak nie dostał.

Rozczarowanie po 1933 roku

Pod koniec lat dwudziestych i na początku trzydziestych Hitler coraz bardziej zabiegał o pieniądze i poparcie wielkiego przemysłu. Hasła Federa o upaństwowieniu banków i zniesieniu procentu straszyły przemysłowców, takich jak Fritz Thyssen, i bankierów, takich jak Hjalmar Schacht. W 1931 roku Feder stanął na czele rady gospodarczej NSDAP, ale rywalizował w niej z innymi doradcami Hitlera, a jego wpływ słabł. W tym samym roku razem z architektem Paulem Schultze-Naumburgiem założył Związek Bojowy Niemieckich Architektów i Inżynierów, który w ciągu roku zyskał około dwóch tysięcy członków. Nieudane przedsięwzięcie wydawnicze, kilka gazet partyjnych w południowych Niemczech, kosztowało go w tych latach cały majątek.

Po przejęciu władzy przez Hitlera Feder liczył na stanowisko ministra gospodarki. W połowie 1933 roku dostał tylko urząd sekretarza stanu w Ministerstwie Gospodarki Rzeszy, obok drugiego sekretarza stanu z zawodowej biurokracji. Polityka gospodarcza reżimu szła w zupełnie innym kierunku niż jego program: zamiast łamać „niewolę procentową”, rząd współpracował z wielkim przemysłem i bankami i finansował zbrojenia. Antysemicka część poglądów Federa została natomiast w pełni podjęta. W 1933 roku wydał zbiór przemówień „Walka z wielką finansjerą” i pamflet „Żydzi”. Od marca do grudnia 1934 roku był komisarzem Rzeszy do spraw osadnictwa. Gdy w sierpniu 1934 roku ministrem gospodarki został Schacht, los Federa był przesądzony. W grudniu 1934 roku przeniesiono go w stan spoczynku.

Profesor urbanistyki

W listopadzie 1934 roku Feder został profesorem honorowym, a w 1936 roku profesorem nadzwyczajnym na Politechnice Berlińskiej, gdzie wykładał osadnictwo, planowanie przestrzenne i urbanistykę. W 1939 roku wydał książkę „Nowe miasto” („Die neue Stadt”), w której proponował budowę miast liczących około 20 tysięcy mieszkańców, podzielonych na samowystarczalne jednostki i otoczonych terenami rolniczymi. Jej pomysły nawiązywały do idei miasta ogrodu. Był też członkiem nazistowskiej Akademii Prawa Niemieckiego. Zmarł 24 września 1941 roku w Murnau am Staffelsee w Bawarii, gdzie mieszkał od 1920 roku.

Znaczenie

Wpływ Federa na Hitlera jest przedmiotem sporów historyków. Hitler sam podkreślał, ile zawdzięczał jego wykładom, a hasła o „niewoli procentowej” i „kapitale grabieżczym” były przez lata stałym elementem propagandy nazistowskiej. Zarazem, gdy tylko antykapitalizm Federa zaczął przeszkadzać w zdobywaniu władzy, Hitler bez wahania go porzucił. Trwalsze okazało się to, co w jego nauce było najgroźniejsze: przekonanie, że za nieszczęściami Niemiec stoi żydowski kapitał, który trzeba „usunąć”. W ten sposób Feder, samouk ekonomista z Würzburga, dostarczył ruchowi nazistowskiemu języka, w którym antysemityzm przybierał pozór programu gospodarczego i socjalnego. Ten język pozwalał NSDAP zwracać się jednocześnie do robotników, rzemieślników i drobnych przedsiębiorców i obiecywać im wyzwolenie od wroga, który w nazistowskiej propagandzie zawsze miał tę samą twarz.