Ernst Röhm

Ernst Röhm był bawarskim oficerem zawodowym, jednym z pierwszych i najważniejszych protektorów Adolfa Hitlera. W latach 1919–1923 to on otworzył mało znanemu agitatorowi drzwi do koszar, magazynów broni i nacjonalistycznych związków paramilitarnych, a w latach 1931–1934 zrobił z bojówki NSDAP, Sturmabteilung (SA), wielomilionową armię partyjną, której terror pomógł nazistom przejąć i umocnić władzę. Należał do nielicznych ludzi, z którymi Hitler był na „ty”. Gdy jednak zażądał, by SA zastąpiła armię i przeprowadziła „drugą rewolucję”, stał się dla Hitlera przeszkodą w porozumieniu z generałami. 1 lipca 1934 roku został zastrzelony w celi monachijskiego więzienia na rozkaz swojego dawnego podopiecznego. Jego śmierć zamknęła drogę Hitlera do pełni władzy i otworzyła drogę do niej Heinrichowi Himmlerowi i SS.

Młodość i Wielka Wojna

Urodził się 28 listopada 1887 roku w Monachium jako najmłodsze z trojga dzieci urzędnika kolei bawarskich. Rodzina była protestancka, co w katolickiej Bawarii czyniło ją mniejszością, i bardzo przywiązana do dynastii Wittelsbachów. Röhm długo pozostał monarchistą. Po maturze w Gimnazjum Maksymiliana w 1906 roku wstąpił jako podchorąży do armii bawarskiej, a w 1908 roku został porucznikiem 10 Pułku Piechoty „Król Ludwik” w Ingolstadt.

W pierwszych tygodniach wojny, 24 września 1914 roku, został ciężko ranny w twarz w Lotaryngii. Odstrzelony nos zrekonstruowano mu niezbyt udanie, a blizny i rany, które długo się jątrzyły, zostały mu na całe życie. W 1916 roku jako kapitan i dowódca kompanii walczył pod Verdun, gdzie 23 czerwca znowu został ciężko ranny. Odznaczono go Krzyżem Żelaznym obu klas. Niezdolny już do służby w okopach, w ostatnich latach wojny był oficerem sztabu 12 Bawarskiej Dywizji Piechoty w Rumunii i na froncie zachodnim, gdzie odpowiadał za zaopatrzenie i okazał się wybitnym organizatorem. Klęskę i rewolucję uznał za zdradę. Pisał potem, że jest „niedojrzałym i złym człowiekiem”, który potrzebuje wojny i niepokoju bardziej niż mieszczańskiego porządku.

„Król karabinów maszynowych”

Wiosną 1919 roku Röhm wstąpił do Freikorpsu pułkownika Franza von Eppa, który razem z wojskami rządowymi rozbił Bawarską Republikę Rad. Potem jako oficer sztabu bawarskiej Reichswehry zajmował się bronią i wyposażeniem. Ta pozornie urzędnicza funkcja dała mu ogromne wpływy. Traktat wersalski ograniczał armię niemiecką do 100 tysięcy żołnierzy i nakazywał oddanie nadwyżek broni, a Röhm ukrywał je przed alianckimi komisjami kontrolnymi w tajnych magazynach i rozdzielał wśród prawicowych straży obywatelskich i związków paramilitarnych. Nazywano go „królem karabinów maszynowych Bawarii”.

Razem z innymi nacjonalistycznymi oficerami, wśród nich kapitanem Karlem Mayrem, należał do nieformalnego stowarzyszenia oficerów „Żelazna Pięść”. Tam jesienią 1919 roku poznał Hitlera, który właśnie zaczął działać w Niemieckiej Partii Robotników. Röhm wstąpił do tej małej partii jeszcze w 1919 roku i sprowadzał do niej żołnierzy i oficerów. Był pierwszym człowiekiem z wpływami w państwie, który dostrzegł w Hitlerze talent. Dzięki niemu partia, od lutego 1920 roku NSDAP, zyskała kontakty w wojsku, w policji i u bawarskich polityków, pieniądze, a przede wszystkim ochronę ze strony władz, które przymykały oczy na jej przemoc.

Röhm pomagał też przy narodzinach SA, która w 1921 roku wyrosła ze straży porządkowej partyjnych wieców. Zaopatrywał ją w broń i ludzi, w tym w byłych żołnierzy morskiej brygady Hermanna Ehrhardta, uczestników puczu Kappa. Nie był jednak wtedy jej dowódcą. Kierowali nią kolejno ludzie Ehrhardta, a od 1923 roku Hermann Göring. Röhm uważał się raczej za politycznego opiekuna całego ruchu. W lutym 1923 roku doprowadził do połączenia SA z innymi bawarskimi związkami paramilitarnymi we wspólnym froncie, a jesienią sprawił, że Hitler stanął na czele politycznego kierownictwa Związku Bojowego (Kampfbund). Hitlera traktował jak „dobosza”, który ma porwać tłumy, a sam wierzył w „prymat żołnierza nad politykiem”.

Pucz i proces

W 1923 roku, w czasie okupacji Zagłębia Ruhry i hiperinflacji, Röhm, by uniknąć przeniesienia z Monachium, odszedł z czynnej służby i stanął na czele związku Reichskriegsflagge („Wojenna Flaga Rzeszy”), w którym chorążym był młody student rolnictwa Heinrich Himmler. W nocy z 8 na 9 listopada 1923 roku, w czasie puczu monachijskiego, jego ludzie zajęli budynek dowództwa okręgu wojskowego w Monachium. Rano otoczyły ich wojsko i policja. Dwóch członków Reichskriegsflagge zginęło w wymianie ognia, a po rozbiciu pochodu Hitlera pod Feldherrnhalle Röhm się poddał.

W procesie przed monachijskim Sądem Ludowym oskarżony był razem z Hitlerem i Erichem Ludendorffem. 1 kwietnia 1924 roku skazano go na rok i trzy miesiące więzienia, ale karę zawieszono, bo kilka miesięcy przesiedział już w areszcie. W majowych wyborach 1924 roku dostał się do Reichstagu z listy Narodowosocjalistycznej Partii Wolności, wspólnego szyldu völkistów i zakazanych po puczu nazistów. Gdy Hitler siedział w Landsbergu, Röhm zbudował Frontbann, legalną organizację paramilitarną pod patronatem Ludendorffa, która miała zastąpić rozwiązaną SA.

Po wyjściu z więzienia Hitler w lutym 1925 roku powierzył mu odbudowę SA, ale ich drogi szybko się rozeszły. Hitler chciał teraz zdobyć władzę legalnie, w wyborach, i potrzebował bojówki podporządkowanej partii, która będzie chronić zebrania i walczyć na ulicach z komunistami. Röhm chciał samodzielnej formacji wojskowej, wolnej od rozkazów „partyjnych polityków”. Z końcem kwietnia 1925 roku złożył dowództwo SA i Frontbannu. W tym samym czasie Hitler, by chronić siebie, zaczął tworzyć małą straż przyboczną, z której wyrosła SS.

Na marginesie i w Boliwii

Następne lata były dla Röhma czasem porażek. Utrzymywał się z dorywczych zajęć jako komiwojażer, a w 1928 roku wydał wspomnienia „Historia zdrajcy stanu” (Die Geschichte eines Hochverräters). Pod koniec 1928 roku przyjął propozycję, by zostać instruktorem armii Boliwii, którą reorganizował niemiecki generał Hans Kundt. Od stycznia 1929 roku służył w stopniu podpułkownika, najpierw jako wykładowca akademii wojskowej w La Paz, potem jako inspektor i szef sztabu dywizji w Oruro. Nawet tam pozostawał w stałym kontakcie z Niemcami, także z Himmlerem, który od 1929 roku kierował SS.

Szef sztabu SA

Gdy Röhm był za oceanem, NSDAP wyrosła na partię masową. We wrześniu 1930 roku zdobyła 107 mandatów, a jednocześnie zbuntowała się berlińska SA, niezadowolona z pensji, miejsc na listach wyborczych i z podporządkowania partii. Hitler sam ogłosił się Najwyższym Wodzem SA i ściągnął z Boliwii Röhma, który nie był uwikłany w partyjne spory i cieszył się szacunkiem bojówkarzy. 5 stycznia 1931 roku Röhm objął stanowisko szefa sztabu SA. Okazał się świetnym organizatorem: z 77 tysięcy członków na początku 1931 roku SA urosła do około 290 tysięcy w styczniu 1932 roku i około 430 tysięcy na początku 1933 roku. Bezrobotni młodzi mężczyźni znajdowali w niej mundur, posiłek, wspólnotę i okazję do przemocy. Gdy w kwietniu 1932 roku rząd Heinricha Brüninga na wniosek ministra Wilhelma Groenera zakazał SA, a Franz von Papen w czerwcu zakaz zniósł, w kampanii przed lipcowymi wyborami zginęło na ulicach około trzystu osób. Röhm prowadził też rozmowy z generałem Kurtem von Schleicherem o wykorzystaniu SA w przysposobieniu wojskowym.

W latach 1931–1932 przeciwnicy nazistów, zwłaszcza prasa socjaldemokratyczna, prowadzili przeciw Röhmowi kampanię, której przedmiotem był jego homoseksualizm, karany w Niemczech na podstawie paragrafu 175. W marcu 1932 roku opublikowano jego prywatne listy. Wrogowie Röhma w kierownictwie NSDAP planowali nawet zamordowanie jego najbliższych współpracowników. Hitler wtedy jednak publicznie stanął po jego stronie, bo bardziej niż obyczajowość szefa SA cenił jego lojalność i skuteczność.

Terror 1933 roku i „druga rewolucja”

Po mianowaniu Hitlera kanclerzem 30 stycznia 1933 roku SA stała się jednym z głównych narzędzi budowy dyktatury. W lutym jej członków wcielono w Prusach do policji pomocniczej. Po pożarze Reichstagu bojówkarze aresztowali tysiące komunistów, socjaldemokratów, związkowców i Żydów, katowali ich w piwnicach i w pierwszych, „dzikich” obozach koncentracyjnych. Wiosną 1933 roku Röhm został komisarzem i sekretarzem stanu w bawarskim rządzie, a w grudniu 1933 roku ministrem Rzeszy bez teki. Za wiele zbrodni SA z tego czasu ponosił odpowiedzialność jako jej szef. 31 lipca 1933 roku wydał rozkaz, który pozwalał za zabójstwo członka SA „osądzić” do dwunastu członków wrogiej organizacji.

Gdy przeciwnicy zostali rozbici, a partie rozwiązane, SA straciła cel. Röhm mówił o „drugiej rewolucji”, która miała odsunąć od władzy konserwatywne elity, i domagał się, by SA stała się zalążkiem nowej, narodowosocjalistycznej armii ludowej, a Reichswehra rozpłynęła się w milicji pod jego dowództwem. Na początku 1934 roku, po wchłonięciu weteranów z organizacji Stahlhelm i innych związków, SA liczyła według różnych danych od trzech do ponad czterech milionów ludzi, wielokrotnie więcej niż armia. Dla Hitlera było to nie do przyjęcia. Do wojny, którą planował, potrzebował zawodowych generałów, a do przejęcia urzędu prezydenta po śmierci starego Paula von Hindenburga poparcia Reichswehry. 28 lutego 1934 roku zmusił Röhma do podpisania porozumienia z ministrem Reichswehry Wernerem von Blombergiem, które zostawiało obronę kraju wyłącznie armii. Tego samego dnia pijany Röhm miał mówić wśród swoich o „śmiesznym gefrajtrze”, któremu nie zamierza się podporządkować.

Noc długich noży

Wiosną 1934 roku przeciw Röhmowi zjednoczyli się wszyscy jego rywale: generałowie, Göring, Himmler i szef jego służby bezpieczeństwa Reinhard Heydrich, a także partyjni funkcjonariusze, w tym Rudolf Heß. SS i SD przygotowały spreparowane dowody, że SA szykuje pucz, a nawet że Röhm wziął pieniądze od Francji. Historycy są zgodni, że żadnego spisku nie było. W czerwcu Röhm, chory, wyjechał na kurację do Bad Wiessee nad jeziorem Tegernsee, a SA wysłano na lipcowy urlop.

Rankiem 30 czerwca 1934 roku Hitler przyjechał do hotelu w Bad Wiessee, gdzie na wezwanie na naradę zjechali przywódcy SA, i osobiście aresztował Röhma w łóżku. Przywódców SA przewieziono do więzienia Stadelheim w Monachium, a sześciu z nich rozstrzelano jeszcze tego wieczoru. W Berlinie, na Śląsku i w innych miejscach ludzie z SS i gestapo mordowali według przygotowanych list. Hitler przez dobę się wahał, czy oszczędzić dawnego przyjaciela. 1 lipca, ponaglany przez Himmlera i Göringa, wydał rozkaz. Komendant obozu w Dachau Theodor Eicke i jego podwładny Michael Lippert zostawili Röhmowi w celi pistolet z jednym nabojem. Gdy w wyznaczonym czasie nie strzelił, weszli i go zastrzelili. Według relacji Röhm odmówił samobójstwa, mówiąc, że jeśli ma zginąć, niech Hitler zrobi to sam.

W czasie nocy długich noży zginęło co najmniej 85–90 osób, a według części szacunków znacznie więcej. Wśród zamordowanych byli nie tylko przywódcy SA, ale też ludzie, z którymi Hitler chciał wyrównać rachunki: Schleicher z żoną, Gregor Strasser, Gustav von Kahr, który w 1923 roku zerwał z puczystami i stanął przeciw Hitlerowi, i współpracownicy wicekanclerza Papena. Propaganda nazwała te wydarzenia „puczem Röhma” i, by zrazić do niego opinię publiczną, wyciągnęła sprawę jego homoseksualizmu, o którym Hitler wiedział od lat. 3 lipca rząd uznał zabójstwa za „zgodną z prawem obronę państwa”, a 13 lipca Hitler oświadczył w Reichstagu, że był w tych godzinach „najwyższym sędzią narodu niemieckiego”. Michael Lippert został za zabójstwo Röhma skazany przez sąd w RFN dopiero w 1957 roku.

Znaczenie

Śmierć Röhma była jednym z punktów zwrotnych w budowie III Rzeszy. SA, pozbawiona przywódców, zeszła na dalszy plan pod rządami Viktora Lutzego, choć jeszcze w czasie nocy kryształowej w 1938 roku jej członkowie podpalali synagogi. 20 lipca 1934 roku Hitler wyłączył SS spod władzy SA i podporządkował ją bezpośrednio sobie, co dało Himmlerowi drogę do budowy państwa policyjnego i aparatu, który w czasie wojny przeprowadził Zagładę. Generałowie, zadowoleni z pozbycia się rywala, przymknęli oczy na zamordowanie dwóch swoich kolegów, Schleichera i Ferdinanda von Bredowa, a po śmierci Hindenburga 2 sierpnia 1934 roku przysięgli wierność osobiście Hitlerowi. Ten sojusz zaprowadził armię niemiecką w 1939 roku do Polski. Po sprawie Röhma reżim zaostrzył też prześladowania homoseksualistów: w 1935 roku zaostrzono paragraf 175, a tysiące mężczyzn trafiło do więzień i obozów.

Röhm nie był ofiarą w moralnym sensie tego słowa. Był współtwórcą ruchu, który zniszczył demokrację weimarską, i szefem formacji, która w 1933 roku torturowała i mordowała przeciwników. Jego kariera pokazuje, jak wiele Hitler w pierwszych latach zawdzięczał wojsku, a jego koniec, że w nowym państwie liczyła się już tylko wola wodza, który w 1934 roku po raz pierwszy otwarcie posłużył się zbrodnią jako metodą rządzenia.