Powstanie NSDAP

Wieczorem we wtorek 24 lutego 1920 roku w sali festynowej monachijskiej piwiarni Hofbräuhaus am Platzl zebrało się około dwóch tysięcy ludzi. Zaprosiła ich mała Niemiecka Partia Robotników (Deutsche Arbeiterpartei, DAP), która jeszcze kilka miesięcy wcześniej spotykała się w tylnych salkach piwiarni w gronie kilkudziesięciu osób. Głównym mówcą był lekarz i działacz völkisch Johannes Dingfelder. Po nim głos zabrał trzydziestoletni żołnierz Reichswehry, szef propagandy partii Adolf Hitler, i punkt po punkcie odczytał program ugrupowania: dwadzieścia pięć żądań, wśród których było zjednoczenie wszystkich Niemców w jednym państwie, uchylenie traktatów pokojowych i odebranie Żydom praw obywatelskich. Tego samego wieczoru ogłoszono, że partia nazywa się odtąd Narodowosocjalistyczną Niemiecką Partią Robotników (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP). Trzynaście lat później jej przywódca był kanclerzem Rzeszy, a program spisany w Monachium stał się, w swoich najgorszych punktach, polityką państwa niemieckiego.

Od DAP do NSDAP

Niemiecką Partię Robotników założyli 5 stycznia 1919 roku ślusarz z monachijskich warsztatów kolejowych Anton Drexler i dziennikarz sportowy Karl Harrer, związany z Towarzystwem Thule. Miała przyciągnąć robotników do nacjonalizmu i antysemityzmu i odebrać ich socjaldemokratom oraz komunistom. Przez pierwsze miesiące była jednak raczej kółkiem dyskusyjnym niż partią. 12 września 1919 roku na jej zebranie przyszedł Hitler, wysłany przez wydział propagandy bawarskiej Reichswehry kapitana Karla Mayra, i wkrótce do niej wstąpił. Szybko okazało się, że jest najlepszym mówcą ugrupowania. Od 16 października 1919 roku występował na publicznych zebraniach, które dzięki niemu przyciągały coraz więcej słuchaczy, a pieniądze ze zbiórek i od sympatyków, między innymi publicysty Dietricha Eckarta, pozwalały drukować plakaty i ogłoszenia.

Rosnące ambicje nowego członka doprowadziły do sporu w kierownictwie. Harrer chciał, by partia pozostała małym, zamkniętym kręgiem, Hitler chciał z niej zrobić ruch masowy, który wychodzi na ulicę i do wielkich sal. Na początku 1920 roku Harrer przegrał i odszedł, a Drexler został jedynym przewodniczącym. Partia była wciąż bardzo mała. Według Historycznego Leksykonu Bawarii na przełomie 1919 i 1920 roku liczyła 195 członków. Pierwsza lista członków, założona na początku 1920 roku, miała numerację od 501, by ugrupowanie wydawało się większe, a Hitler figurował na niej pod numerem 555.

Wielkie zebranie w Hofbräuhaus Hitler przeforsował wbrew obawom Drexlera, który nie wierzył, że partia zapełni tak wielką salę. Plakaty zapowiadały wieczór pod hasłem „Was uns not tut!” („Czego nam potrzeba”). Główny referat wygłosił Dingfelder, lekarz zwolennik elektrohomeopatii i dawny działacz antysemickich organizacji, który publikował pod pseudonimem Germanus Agricola. Potem wystąpił Hitler. Na sali było wielu przeciwników z lewicy, socjalistów niezależnych i komunistów, którzy przerywali mówcom okrzykami, a według relacji dochodziło do przepychanek. Hitler odczytywał kolejne punkty programu i, jak pisał później, sala przyjmowała je coraz głośniejszym aplauzem.

W „Mein Kampf” opisał ten wieczór jako moment narodzin ruchu. Pierwszy tom książki kończy się sceną w Hofbräuhaus i zdaniem o ogniu, który zapłonął w sali i z którego żaru wykuty zostanie miecz mający przywrócić Niemcom wolność. Dingfeldera, który był przecież głównym mówcą, wspomniał tylko anonimowo i lekceważąco. Opowieść o tym, jak w lutym 1920 roku „narodził się” narodowy socjalizm, stała się potem jednym z mitów założycielskich partii, a 24 lutego naziści co roku obchodzili w Hofbräuhaus rocznicę ogłoszenia programu.

Nowa nazwa

Zmianę nazwy zaproponowała grupa wokół Hitlera, w której byli Eckart, młody propagandysta Hermann Esser, Feder i kapitan Reichswehry Ernst Röhm. Przymiotnik „narodowosocjalistyczny” nie był nowy. W monarchii habsburskiej od początku XX wieku działała Niemiecka Partia Robotnicza, ugrupowanie niemieckich robotników z Czech i Moraw, która w maju 1918 roku przyjęła nazwę Niemieckiej Narodowosocjalistycznej Partii Robotniczej (DNSAP). Jej ideolog, inżynier Rudolf Jung, przekonywał, że socjalizm trzeba odebrać marksistom i połączyć z nacjonalizmem. Monachijczycy utrzymywali z austriackimi i sudeckimi „narodowymi socjalistami” kontakty, a w sierpniu 1920 roku spotkali się z nimi w Salzburgu. Nazwa miała przyciągać zarazem nacjonalistów i robotników: słowa „narodowy” i „niemiecki” były skierowane do prawicy, „socjalistyczny” i „robotniczy” do tych, którzy głosowali na lewicę.

Datę zmiany nazwy różne źródła podają nieco inaczej. Zgodnie z Historycznym Leksykonem Bawarii DAP przemianowano na NSDAP na zebraniu 24 lutego. Część niemieckich opracowań dodaje, że nowa nazwa została zgłoszona już kilka dni wcześniej, 20 lutego, a 24 lutego ją jedynie publicznie ogłoszono. Formalnie jako zarejestrowane stowarzyszenie, Narodowosocjalistyczny Niemiecki Związek Robotników (Nationalsozialistischer Deutscher Arbeiterverein), partia figurowała w monachijskim rejestrze dopiero od 12 października 1920 roku. Za datę narodzin NSDAP sami naziści, a za nimi historycy, uznają wieczór w Hofbräuhaus.

Dwadzieścia pięć punktów

Program dwudziestu pięciu punktów był krótkim tekstem, napisanym hasłowo, z myślą o wiecach i ulotkach. Historycy spierają się o jego autorstwo. Za głównego autora uważa się zwykle Drexlera. Hitler zapewne nadał mu ostateczny kształt. Gospodarcze żądania wiązały się z ideami inżyniera Gottfrieda Federa, którego hasło „złamania niewoli procentowej” trafiło do punktu 11, ale zakres jego udziału jest sporny. Część badaczy wskazuje też na wzór programu austriackich narodowych socjalistów.

Pierwsze trzy punkty dotyczyły polityki zagranicznej. Partia żądała zjednoczenia wszystkich Niemców w „Wielkich Niemczech” na podstawie prawa narodów do samostanowienia, równouprawnienia narodu niemieckiego i uchylenia traktatu wersalskiego oraz traktatu z Saint-Germain, który zakazywał przyłączenia Austrii do Niemiec. Domagała się też „ziemi i gleby”, czyli kolonii, „dla wyżywienia naszego narodu i osiedlenia nadwyżki ludności”.

Punkty od czwartego do ósmego były wymierzone w Żydów. Obywatelem państwa mógł być tylko „towarzysz narodu” (Volksgenosse), a nim tylko ten, kto ma „niemiecką krew”, bez względu na wyznanie. „Żaden Żyd nie może więc być towarzyszem narodu”, stwierdzał program. Żydzi mieli stracić obywatelstwo, żyć w Niemczech jako „goście” na prawach cudzoziemców i nie mieć dostępu do urzędów. Gdyby zabrakło żywności, „członkowie obcych narodów” mieli zostać wydaleni. Wszyscy nie-Niemcy, którzy przybyli do kraju po 2 sierpnia 1914 roku, mieli go natychmiast opuścić. Ten punkt był skierowany przede wszystkim przeciw Żydom z Europy Wschodniej, którzy w czasie wojny i po niej szukali w Niemczech schronienia.

Punkty od jedenastego do osiemnastego miały przyciągnąć robotników i drobnych przedsiębiorców. Żądały zniesienia dochodów „niezarobionych pracą”, konfiskaty zysków wojennych, upaństwowienia trustów, udziału pracowników w zyskach wielkich przedsiębiorstw, rozbudowy emerytur, przekazania wielkich domów towarowych gminom i wynajmowania ich drobnym kupcom, reformy rolnej z możliwością wywłaszczenia ziemi bez odszkodowania oraz kary śmierci dla „lichwiarzy i spekulantów”. Dalsze punkty postulowały zastąpienie prawa rzymskiego „niemieckim prawem powszechnym”, państwowe wychowanie fizyczne młodzieży i utworzenie „armii ludowej” w miejsce zawodowego wojska, na które Niemcy skazał traktat wersalski. Punkt 23 zapowiadał kontrolę prasy: gazety w języku niemieckim mogli wydawać i finansować tylko Niemcy, a pismom szkodzącym „dobru ogółu” groził zakaz. Punkt 24 obiecywał wolność wyznań tylko tym, które nie zagrażają państwu i nie obrażają „poczucia moralnego rasy germańskiej”, deklarował „pozytywne chrześcijaństwo” i walkę z „żydowsko-materialistycznym duchem”. Całość podsumowywało wyróżnione w tekście hasło „Gemeinnutz vor Eigennutz” („dobro ogółu przed dobrem własnym”). Ostatni punkt żądał silnej władzy centralnej Rzeszy, a przywódcy partii przyrzekali walczyć o program „w razie potrzeby z narażeniem życia”.

Nic w tym programie nie było oryginalne. Podobne hasła głosiły przed wojną organizacje pangermańskie i antysemickie, a po rewolucji dziesiątki ugrupowań völkisch. Niemiecki historyk Karl Dietrich Bracher nazwał go mętną, eklektyczną mieszaniną nacjonalizmu, rasizmu i antykapitalistycznych pobożnych życzeń. Ważniejsze od treści było to, kto i jak ją głosił.

Pierwsze miesiące

W chwili ogłoszenia programu Hitler był jeszcze żołnierzem. Z wojska odszedł 31 marca 1920 roku i od tej pory zajmował się wyłącznie polityką, utrzymując się z honorariów za przemówienia i z pomocy zamożnych sympatyków. Dwa tygodnie wcześniej, w czasie przewrotu w Berlinie zorganizowanego przez Wolfganga Kappa i generała Walthera von Lüttwitza, poleciał razem z Eckartem do stolicy, by nawiązać kontakt z puczystami. Pilotem samolotu był późniejszy marszałek Robert von Greim. Gdy dotarli do kancelarii Rzeszy, przewrót już się załamywał.

Upadek puczu w Berlinie wzmocnił paradoksalnie skrajną prawicę w Bawarii. Socjaldemokratyczny rząd Bawarii ustąpił, a premierem został konserwatysta Gustav von Kahr, który uczynił z Bawarii „komórkę porządku” (Ordnungszelle), schronienie dla nacjonalistów i uczestników przewrotu z całych Niemiec. W takim klimacie NSDAP mogła rosnąć bez przeszkód. Według Historycznego Leksykonu Bawarii od ogłoszenia programu do stycznia 1921 roku zorganizowała w Monachium 46 publicznych zebrań. Latem 1920 roku miała około 1700 członków, w 1921 roku około 3000. 20 maja 1920 roku na zebraniu nowego koła partii w Starnbergu po raz pierwszy pojawiła się czerwona flaga z czarną swastyką w białym kole, którą wkrótce przyjęto jako znak partii. W grudniu 1920 roku, dzięki pieniądzom zebranym między innymi przez Eckarta i generała Franza von Eppa, partia kupiła dziennik „Völkischer Beobachter”.

Przewodniczącym pozostał Drexler, ale prawdziwą siłą partii był Hitler. W lipcu 1921 roku, gdy kierownictwo pod jego nieobecność rozmawiało o połączeniu z innym ugrupowaniem narodowosocjalistycznym, ogłosił odejście i postawił warunek powrotu: władzę przewodniczącego z uprawnieniami dyktatorskimi. Kierownictwo ustąpiło. 29 lipca 1921 roku zebranie członków wybrało go na przewodniczącego, a Drexlera odsunięto na stanowisko honorowe. Partia zyskała bojówkę, Sturmabteilung (SA), i zasadę wodzostwa, którą potem przeniesiono na całe państwo.

Program „niezmienny”

Program z 1920 roku przetrwał w niezmienionej formie do końca III Rzeszy, choć wiele jego punktów pozostało na papierze. Gdy w połowie lat dwudziestych lewe skrzydło partii, skupione wokół braci Gregora i Ottona Strasserów, chciało go zmienić i nadać mu bardziej antykapitalistyczny charakter, Hitler na zjeździe w Bambergu w lutym 1926 roku przeciął spór i ogłosił program „niezmiennym”. W ten sposób zamknął dyskusję o ideach, bo to on decydował, co program znaczy. W kwietniu 1928 roku, zabiegając o głosy chłopów i pieniądze przemysłowców, wyjaśnił w oświadczeniu, że partia stoi na gruncie własności prywatnej, a wywłaszczenie bez odszkodowania dotyczy tylko „żydowskich spółek spekulujących ziemią”. Postulaty o upaństwowieniu trustów i udziale w zyskach nigdy nie zostały zrealizowane. Żądanie kolonii zastąpił w drugim tomie „Mein Kampf” program zdobycia przestrzeni życiowej na wschodzie, kosztem Rosji i państw z nią graniczących.

Długi cień wieczoru w Hofbräuhaus

Przez pierwsze lata NSDAP była jedną z wielu skrajnie prawicowych partii, i to w dodatku regionalną, bawarską. Po nieudanym puczu monachijskim 8–9 listopada 1923 roku, gdy liczyła już około 55 tysięcy członków, została zakazana. Hitler odbudował ją 27 lutego 1925 roku, znowu w Monachium, ale w wyborach z maja 1928 roku dostała tylko 2,6 procent głosów w skali Rzeszy. Dopiero wielki kryzys i bezrobocie przyniosły jej masowe poparcie: we wrześniu 1930 roku 18,3 procent i 107 mandatów, w lipcu 1932 roku 37,3 procent i pozycję największej partii w Reichstagu. 30 stycznia 1933 roku Hitler został kanclerzem, a kilka miesięcy później NSDAP była jedyną legalną partią w Niemczech.

Najważniejsze punkty programu z 1920 roku zostały wtedy wykonane z bezwzględną konsekwencją. Ustawy norymberskie z 1935 roku odebrały Żydom niemieckie obywatelstwo w duchu punktu czwartego. W tym samym roku Niemcy, zgodnie z punktem 22, wprowadziły pobór i zbudowały Wehrmacht. Prasa, jak zapowiadał punkt 23, znalazła się pod kontrolą państwa. W marcu 1938 roku Hitler zrealizował punkt pierwszy, przyłączając do Rzeszy Austrię, a jesienią tego samego roku Kraj Sudetów, zamieszkany przez tych samych Niemców, wśród których narodził się austriacki narodowy socjalizm. Rewizja Wersalu, z której zrobił sztandar partii, prowadziła prosto do żądań wobec Polski i do wojny we wrześniu 1939 roku. Antysemityzm, który w 1920 roku oznaczał „tylko” odebranie Żydom praw, w czasie wojny stał się programem ich zagłady.

W 1945 roku NSDAP liczyła około ośmiu i pół miliona członków. 10 października tego roku alianci formalnie ją rozwiązali i zakazali jej działalności, a jej przywódców sądzono w Norymberdze. Partia, którą w lutym 1920 roku ochrzczono w piwiarni przy Platzl, zostawiła po sobie Europę w ruinach i miliony zamordowanych.