Joseph Goebbels

Joseph Goebbels był najważniejszym propagandystą Adolfa Hitlera i jednym z jego najbliższych ludzi. Jako gauleiter Berlina od 1926 roku zdobywał dla NSDAP stolicę, którą uważał za „czerwoną”, a jako szef propagandy partii od 1930 roku prowadził kampanie wyborcze, które zrobiły z niej najsilniejszą partię w Niemczech. Po 1933 roku, jako minister oświecenia publicznego i propagandy, przejął kontrolę nad prasą, radiem, filmem, teatrem i sztuką i podporządkował je jednemu celowi: przekonaniu Niemców, że Hitler jest nieomylnym wodzem, a Żydzi ich śmiertelnym wrogiem. Należał do głównych autorów antysemickiej nagonki, która doprowadziła do nocy kryształowej i przygotowała grunt pod Zagładę Żydów. W czasie wojny wzywał do „wojny totalnej”, a w maju 1945 roku, dzień po samobójstwie Hitlera, razem z żoną odebrał życie sobie i swoim sześciorgu dzieciom.

Młodość

Paul Joseph Goebbels urodził się 29 października 1897 roku w Rheydt w Nadrenii, w skromnej katolickiej rodzinie. Ojciec był urzędnikiem w małej fabryce knotów, matka urodziła się w Holandii. W dzieciństwie chłopiec przeszedł zapalenie szpiku kostnego, po którym prawa noga pozostała krótsza i zniekształcona. Utykał przez całe życie i był niski, co wyśmiewali przeciwnicy. Kalectwo i poczucie niższości kompensował ambicją. Był najlepszym uczniem w szkole, czytał, pisał wiersze i dramaty. W 1917 roku chciał iść na wojnę jako ochotnik, ale z powodu nogi uznano go za niezdolnego do służby. Wojnę, która ukształtowała jego pokolenie, znał więc tylko z daleka.

W latach 1917–1921 studiował germanistykę i historię na kilku uniwersytetach, od Bonn po Monachium. W 1921 roku złożył w Heidelbergu rozprawę doktorską, a w kwietniu 1922 roku otrzymał dyplom. Rozprawa dotyczyła romantycznego dramatopisarza Wilhelma von Schütza. Promotorem był żydowski germanista Max von Waldberg. Odtąd zawsze tytułował się doktorem. Próbował zostać pisarzem i dziennikarzem, ale wydawcy odrzucali jego teksty, a kilka miesięcy pracy w banku w Kolonii w 1923 roku uważał za upokorzenie. Odszedł od Kościoła, szukał wiary w Dostojewskim i Spenglerze, pisał w dzienniku o rozpaczy i o oczekiwaniu na wielkiego człowieka, który wskaże Niemcom drogę.

Od Strassera do Hitlera

W 1924 roku, gdy Hitler siedział w więzieniu po puczu monachijskim, Goebbels zaangażował się w ruch narodowosocjalistyczny w Nadrenii. Szybko okazało się, że jest znakomitym mówcą i publicystą. W 1925 roku wstąpił do odbudowanej NSDAP i został sekretarzem okręgu partyjnego w Elberfeldzie, a potem współpracownikiem Gregora Strassera, przywódcy północnoniemieckiego skrzydła partii, które podkreślało „socjalizm” w nazwie partii. Goebbels gardził mieszczaństwem, podziwiał zapał komunistów i marzył o sojuszu z Rosją. Na zjeździe w Bambergu w lutym 1926 roku Hitler odrzucił program Strassera i jego zwolenników, a Goebbels zapisał, że to jedno z największych rozczarowań jego życia.

Hitler postanowił go jednak pozyskać. W kwietniu 1926 roku zaprosił go do Monachium, zabiegał o niego, pozwolił mu przemawiać w słynnej piwiarni Bürgerbräukeller i długo z nim rozmawiał. Goebbels był oczarowany. „Kocham go”, zapisał w dzienniku. Od tej pory był bezwarunkowo oddany Hitlerowi, choć jego dzienniki zdradzają, że w następnych latach miewał chwile zwątpienia. Jesienią 1926 roku Hitler mianował go gauleiterem Berlina.

Zdobywanie Berlina

Berlińska NSDAP liczyła wtedy kilkaset skłóconych członków. Goebbels zrobił z niej siłę przez propagandę i przemoc. „Kto zdobędzie ulicę, zdobędzie też państwo”, pisał. Organizował wiece w robotniczych dzielnicach, w których rządzili komuniści, prowokował bijatyki z nimi, a rannych bojówkarzy SA wystawiał na scenie jako męczenników. W maju 1927 roku, po pobiciu na wiecu pastora, który mu się sprzeciwił, policja zakazała działalności partii w Berlinie. Goebbels odpowiedział, zakładając tygodnik „Der Angriff” („Atak”), który ukazywał się od lipca 1927 roku. Na jego łamach i w karykaturach prowadził kampanię przeciw żydowskiemu wiceprezydentowi berlińskiej policji Bernhardowi Weißowi, któremu nadał przezwisko „Izydor”, stając się symbolem antysemickiej nagonki na republikę.

W 1928 roku został posłem do Reichstagu. Nie ukrywał, po co tam idzie: pisał, że naziści wchodzą do parlamentu, by zniszczyć demokrację jej własną bronią, i że przychodzą „jak wilk wpada do owczarni”. W 1930 roku zrobił z zastrzelonego przez komunistę bojówkarza Horsta Wessela męczennika ruchu, a pieśń Wessela stała się hymnem partii. 27 kwietnia 1930 roku Hitler mianował go szefem propagandy NSDAP. Kampania przed wyborami 14 września 1930 roku, w której NSDAP zdobyła 107 mandatów, była pierwszą, którą kierował. Potem przyszły kampanie 1932 roku: wybory prezydenckie, w których Hitler przegrał z Hindenburgiem, ale stał się politykiem całego kraju, i wybory lipcowe, w których partia zdobyła 37 procent głosów. Goebbels wykorzystywał samoloty, filmy, płyty, setki tysięcy plakatów i przede wszystkim kult Hitlera jako zbawcy Niemiec.

19 grudnia 1931 roku poślubił Magdę Quandt, rozwiedzioną żonę przemysłowca. Świadkiem na ślubie był Hitler, który stał się częstym gościem w ich domu. Goebbelsowie mieli sześcioro dzieci.

Minister propagandy

Po objęciu władzy przez Hitlera 13 marca 1933 roku Goebbels został ministrem nowego Ministerstwa Oświecenia Publicznego i Propagandy Rzeszy. Szybko zgromadził w swoich rękach kontrolę nad całym życiem publicznym. Prasa przeszła pod nadzór ministerstwa, które co dzień wydawało redakcjom instrukcje, co pisać i czego nie pisać. Radio upaństwowiono już w czasach republiki, więc wystarczyło je przejąć, a tanie „odbiorniki ludowe” trafiły do milionów domów. Od września 1933 roku Goebbels kierował Izbą Kultury Rzeszy, do której musieli należeć pisarze, aktorzy, muzycy, malarze i dziennikarze, a Żydów i przeciwników politycznych z niej wykluczono. 10 maja 1933 roku na placu przed berlińską operą przemawiał w czasie palenia książek autorów żydowskich, lewicowych i pacyfistycznych. Tysiące artystów i uczonych wyjechało z Niemiec.

Goebbels stworzył mit „Führera”: człowieka, który ma zawsze rację, odniósł cud gospodarczy, przywrócił Niemcom honor i pracę. Organizował wielkie uroczystości, urodziny Hitlera, plebiscyty i propagandową oprawę igrzysk olimpijskich w Berlinie w 1936 roku. Wspierał przemysł filmowy, który obok rozrywki produkował filmy propagandowe. Każdy kolejny krok Hitlera ku wojnie, wyjście z Ligi Narodów, remilitaryzację Nadrenii, Anschluss i rozbiór Czechosłowacji, jego propaganda przedstawiała jako akt sprawiedliwości wobec krzywd Wersalu.

Noc kryształowa

Antysemityzm był dla Goebbelsa narzędziem, ale i przekonaniem. Kierował propagandowym przygotowaniem bojkotu żydowskich sklepów 1 kwietnia 1933 roku, a w Berlinie, swoim okręgu, przez lata nękał Żydów szykanami. W listopadzie 1938 roku, gdy w Paryżu zmarł zastrzelony przez młodego Żyda z polskim obywatelstwem, Herszela Grynszpana, niemiecki dyplomata Ernst vom Rath, Goebbels wieczorem 9 listopada w Monachium wygłosił do zebranych działaczy partii przemówienie, które zrozumiano jako wezwanie do „spontanicznego” odwetu. W nocy z 9 na 10 listopada w całych Niemczech i Austrii płonęły synagogi, niszczono tysiące sklepów i mieszkań, zamordowano co najmniej kilkudziesięciu, a według nowszych szacunków kilkuset ludzi, a około 30 tysięcy żydowskich mężczyzn wywieziono do obozów koncentracyjnych. Pogrom, nazwany przez nazistów nocą kryształową, był wstępem do całkowitego wyrzucenia Żydów z życia gospodarczego Rzeszy.

Wojna

Latem 1939 roku propaganda Goebbelsa przygotowywała Niemców do wojny z Polską. Gazety i radio codziennie opisywały prześladowania Niemców w Polsce, częściowo prawdziwe, w ogromnej części zmyślone lub przesadzone, a Wielką Brytanię oskarżały o „okrążanie” Rzeszy. Po wybuchu wojny propaganda wykorzystała zabójstwa Niemców w Bydgoszczy we wrześniu 1939 roku, nazywane w Niemczech „krwawą niedzielą”, do usprawiedliwienia terroru wobec Polaków, podając wielokrotnie zawyżone liczby ofiar. Prywatnie Goebbels bał się wojny z mocarstwami zachodnimi, a 3 września, gdy przyszło brytyjskie wypowiedzenie wojny, był według świadków przygnębiony. Publicznie wysławiał „najsilniejszą armię świata”.

W czasie wojny Goebbels kierował propagandą w kraju i na terenach okupowanych, w ciągłej rywalizacji z ministrem spraw zagranicznych Joachimem von Ribbentropem. Od 1940 roku co tydzień pisał artykuły wstępne do pisma „Das Reich”, czytane potem przez radio. Jego ministerstwo wyprodukowało antysemickie filmy „Żyd Süss” i „Wieczny Żyd”. Goebbels naciskał na oznaczenie Żydów żółtą gwiazdą we wrześniu 1941 roku i na deportację berlińskich Żydów na wschód. W listopadzie 1941 roku pisał w „Das Reich”, że Żydzi przechodzą „stopniowy proces zagłady”, na który sami zasłużyli, a 27 marca 1942 roku zanotował w dzienniku, że na wschodzie stosuje się wobec nich „barbarzyńską” procedurę, której ofiarą padnie około 60 procent z nich. Wiedział więc o Zagładzie i propagandowo ją uzasadniał. W 1943 roku ogłosił Berlin miastem „wolnym od Żydów”.

Po klęsce pod Stalingradem, 18 lutego 1943 roku, w berlińskim Pałacu Sportu wygłosił do starannie dobranej publiczności najsłynniejsze przemówienie: „Czy chcecie wojny totalnej?”. W kwietniu 1943 roku propaganda niemiecka ujawniła groby polskich oficerów zamordowanych przez NKWD w Katyniu. Goebbels chciał w ten sposób rozbić koalicję aliancką. Gdy Stalin oskarżył o zbrodnię Niemców, a rząd polski poprosił o śledztwo Czerwony Krzyż, Moskwa zerwała stosunki z rządem generała Władysława Sikorskiego, choć zbrodnia była dziełem Sowietów. 20 lipca 1944 roku Goebbels, przebywający w Berlinie, odegrał kluczową rolę w stłumieniu zamachu stanu: połączył majora Otto Ernsta Remera, dowodzącego batalionem wartowniczym, telefonicznie z Hitlerem, a ten kazał mu aresztować spiskowców. Kilka dni później został pełnomocnikiem Rzeszy do spraw totalnej mobilizacji wojennej. Zamykał teatry i przedsiębiorstwa, wysyłał do wojska i fabryk kolejne roczniki, wiosną 1945 roku jako komisarz obrony Rzeszy dla Berlina organizował obronę miasta przez starców i dzieci z Volkssturmu.

Śmierć

W kwietniu 1945 roku Goebbels przeniósł się z żoną i dziećmi do bunkra Hitlera pod Kancelarią Rzeszy. W testamencie politycznym spisanym 29 kwietnia Hitler wyznaczył go na kanclerza Rzeszy. Po samobójstwie Hitlera, 30 kwietnia, Goebbels przez jeden dzień pełnił ten urząd. 1 maja próbował za pośrednictwem generała Hansa Krebsa podjąć rozmowy z dowództwem radzieckim, ale Rosjanie zażądali bezwarunkowej kapitulacji. Wieczorem tego dnia sześcioro dzieci Goebbelsów, w wieku od 4 do 12 lat, zostało uśpionych i otrutych cyjankiem, z udziałem Magdy Goebbels i lekarza SS. Następnie Joseph i Magda Goebbelsowie popełnili samobójstwo w ogrodzie Kancelarii. Ich częściowo spalone ciała znaleźli 2 maja żołnierze radzieccy.

Znaczenie

Goebbels nie stworzył narodowego socjalizmu ani nie decydował o wojnie, ale bez niego Hitler nie zdobyłby tak szybko milionów zwolenników i nie utrzymałby ich posłuszeństwa do ostatnich dni wojny. Zrozumiał wcześniej niż inni siłę nowych mediów, radia i filmu, i połączył je z widowiskiem, przemocą na ulicach i bezlitosnym kłamstwem. Jego propaganda dehumanizowała Żydów, Polaków i Rosjan, przyzwyczajała Niemców do przemocy wobec nich i dostarczała usprawiedliwień dla zbrodni. Prowadzony przez niego od 1924 roku do ostatnich dni dziennik, liczący dziesiątki tysięcy stron, jest jednym z najważniejszych źródeł do historii III Rzeszy i pokazuje człowieka, który świadomie i z zapałem służył najgorszej sprawie swojego stulecia.