Anton Drexler

Anton Drexler był monachijskim ślusarzem narzędziowym z warsztatów kolei państwowych, który w styczniu 1919 roku założył małą nacjonalistyczną Niemiecką Partię Robotników (Deutsche Arbeiterpartei, DAP). Chciał przyciągnąć robotników do nacjonalizmu i antysemityzmu i odebrać ich socjaldemokratom i komunistom. To on we wrześniu 1919 roku dostrzegł talent mówcy w nieznanym żołnierzu Adolfie Hitlerze i zaprosił go do partii. W ciągu dwóch lat Hitler zrobił z DAP Narodowosocjalistyczną Niemiecką Partię Robotników (NSDAP), a Drexlera odsunął na honorowe stanowisko bez władzy. Założyciel partii, która rządziła Niemcami w latach 1933–1945, nie odegrał w III Rzeszy żadnej roli.

Robotnik z warsztatów kolejowych

Urodził się 13 czerwca 1884 roku w Monachium jako syn Georga Drexlera, ślusarza i robotnika kolejowego, i jego żony Marii. Ukończył szkołę ludową i kilka klas szkoły dokształcającej. Od 1902 roku pracował jako ślusarz w głównych warsztatach Bawarskich Kolei Państwowych w Monachium, a od 1903 roku w narzędziowni kolejowej, gdzie był ślusarzem narzędziowym aż do 1923 roku. Anglojęzyczne opracowania podają, że przez pewien czas pracował też w Berlinie i dorabiał grą na cytrze w lokalach. Był żonaty z Anną i miał dwoje dzieci.

Według własnej relacji po wybuchu wojny w 1914 roku zgłosił się na ochotnika do wojska, ale go nie przyjęto. Niemieckie źródła piszą, że koleje uznały go za niezbędnego w pracy, angielskie, że uznano go za niezdolnego do służby. Wojnę spędził w warsztatach. Był typowym przedstawicielem tych niemieckich robotników, którzy nie poszli za socjalistami, lecz przejęli hasła nacjonalistycznej prawicy. W 1917 roku wstąpił do Niemieckiej Partii Ojczyźnianej, masowego ruchu zwolenników zwycięskiego pokoju z aneksjami, który zwalczał rezolucję pokojową Reichstagu.

Narodziny partii

7 marca 1918 roku Drexler z kilkudziesięcioma kolegami z warsztatów założył monachijski oddział Wolnego Komitetu Robotniczego na rzecz Dobrego Pokoju. Organizacja, zainspirowana przez nacjonalistów z Bremy, miała umacniać wśród robotników wolę zwycięstwa, ale nigdy nie liczyła więcej niż czterdziestu członków. Duży wpływ na Drexlera wywierał jego mentor Paul Tafel, jeden z dyrektorów zakładów MAN, działacz Związku Wszechniemieckiego i członek Towarzystwa Thule. Jesienią 1918 roku, razem z dziennikarzem sportowym Karlem Harrerem, członkiem Thule, Drexler utworzył tajny Polityczny Krąg Robotniczy, w którym dyskutowano o narodzie, socjalizmie i „kwestii żydowskiej”. W ulotce i broszurze pod tytułem „Moje polityczne przebudzenie” opisał, jak jako robotnik odszedł od socjalizmu, i przekonywał, że bolszewizm jest „żydowskim oszustwem”.

5 stycznia 1919 roku, tydzień przed wyborami do bawarskiego Landtagu, Drexler i Harrer z grupą około dwudziestu osób założyli w monachijskim hotelu Fürstenfelder Hof Niemiecką Partię Robotników. Drexler został przewodniczącym partii w Monachium, a Harrer przyjął honorowy tytuł przewodniczącego Rzeszy. Członkami byli głównie koledzy Drexlera z warsztatów kolejowych, a wkrótce dołączyli do nich ludzie, którzy mieli odegrać ważną rolę w ruchu nazistowskim: inżynier Gottfried Feder, publicysta Dietrich Eckart i bałtycki Niemiec Alfred Rosenberg. W 1919 roku wyszła rozszerzona wersja broszury Drexlera z podtytułem „Z dziennika niemieckiego robotnika socjalistycznego”, uważana za pierwszy tekst programowy narodowego socjalizmu. Drexler głosił w niej „wspólnotę narodową” ponad podziałami klasowymi, socjalizm bez marksizmu i walkę z „żydowskim” kapitałem. Partia była jednak raczej klubem dyskusyjnym niż organizacją polityczną. Spotykała się w tylnych salach piwiarni, a Drexler, słaby mówca, nie potrafił porwać słuchaczy.

Spotkanie z Hitlerem

12 września 1919 roku na zebranie partii w piwiarni Sterneckerbräu przyszedł gefrajter Adolf Hitler, wysłany przez wydział propagandy Reichswehry kapitana Karla Mayra. Po referacie Federa Hitler ostro odpowiedział w dyskusji zwolennikowi oderwania Bawarii od Rzeszy. Drexler miał podobno powiedzieć wtedy, że ten człowiek „ma gębę” i można go wykorzystać. Dogonił Hitlera przy wyjściu, dał mu swoją broszurę i zaprosił na kolejne spotkanie. Po kilku dniach Hitler był członkiem partii i członkiem jej komitetu, odpowiedzialnym za propagandę.

Drexler od początku popierał nowego członka, choć jego rosnące ambicje szybko doprowadziły do sporów w kierownictwie. Hitler chciał wyprowadzić partię z piwiarnianych zaplecz i zrobić z niej ruch masowy. Harrer, który wolał mały, zamknięty krąg, przegrał spór i na początku 1920 roku odszedł, a Drexler został pierwszym przewodniczącym. 24 lutego 1920 roku w sali piwiarni Hofbräuhaus Hitler przed około dwoma tysiącami słuchaczy odczytał 25-punktowy program partii, który opracował razem z Drexlerem, pod wpływem idei Federa. Tego dnia ogłoszono nową nazwę: Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników. Na pierwszej liście członków, prowadzonej od 1920 roku i zaczynającej się od numeru 501, Drexler miał numer 526, a Hitler 555.

Odsunięcie

Latem 1921 roku Drexler i część kierownictwa, pod nieobecność Hitlera, który wyjechał do Berlina, prowadzili rozmowy o połączeniu NSDAP z innym ugrupowaniem narodowosocjalistycznym, Niemiecką Partią Socjalistyczną, i o złagodzeniu programu. Drexler liczył, że w ten sposób partia wyjdzie poza Monachium. Hitler uznał to za zamach na swoją pozycję. 11 lipca 1921 roku ogłosił odejście z partii, a trzy dni później postawił warunki powrotu: chciał być przewodniczącym z uprawnieniami dyktatorskimi. Kierownictwo, wiedząc, że bez najlepszego mówcy partia się rozpadnie, ustąpiło. 25 lipca Drexler poszedł jeszcze na monachijską policję i ostrzegał przed Hitlerem, ale nic to nie dało. 29 lipca 1921 roku nadzwyczajne zebranie członków wybrało Hitlera na przewodniczącego 553 głosami przy jednym przeciwnym, a Drexler otrzymał tytuł honorowego przewodniczącego, bez wpływu na decyzje. W „Mein Kampf” Hitler opisał go potem z wyższością jako prostego robotnika bez doświadczenia wojskowego i talentu, „niezdolnego do brutalnej bezwzględności” potrzebnej przywódcy.

27 kwietnia 1923 roku Drexler został ciężko pobity w napadzie i musiał przerwać pracę na kolei, z której potem odszedł z powodu choroby. Gdy 8 listopada 1923 roku Hitler zaczynał pucz monachijski, przywieziono do niego Drexlera, ale ten, wysłuchawszy planów, nie wziął w nich udziału. Mimo to po puczu na krótko go aresztowano. W grudniu 1923 roku razem z adwokatem Lorenzem Roderem przekonał uwięzionego Hitlera, by przerwał głodówkę, i zbierał pieniądze dla rodzin zabitych puczystów.

Na marginesie

Po zakazie NSDAP Drexler działał w bloku ugrupowań völkisch, które zastąpiły zakazaną partię, i w latach 1924–1928 był posłem do bawarskiego Landtagu. W odbudowie NSDAP przez Hitlera w 1925 roku nie brał udziału. Założył własną organizację, Narodowo-Socjalny Związek Ludowy, która nie zdobyła znaczenia. Był w ruchu nacjonalistycznym postacią z przeszłości, symbolem robotniczych początków partii, których Hitler wolał nie przypominać.

Po przejęciu władzy przez nazistów Drexler 1 maja 1933 roku ponownie wstąpił do NSDAP. Na jego prośbę przyjęcie antydatowano na 1929 rok. W 1934 roku jako założyciel partii otrzymał Order Krwi, odznaczenie dla uczestników puczu i najstarszych działaczy. Propaganda okazjonalnie pokazywała go jako „starego bojownika”, ale żadnego stanowiska nie dostał. W styczniu 1940 roku naszkicował list do Hitlera, w którym przypominał mu, że nie był siódmym członkiem partii, jak twierdził w „Mein Kampf”, lecz co najwyżej siódmym członkiem komitetu. Listu prawdopodobnie nie wysłał. Zmarł w Monachium 24 lutego 1942 roku po długiej chorobie, według części źródeł związanej z alkoholizmem.

Znaczenie

Drexler nie był ani wybitnym organizatorem, ani myślicielem, a jego partia bez Hitlera zapewne zniknęłaby jak dziesiątki innych grupek völkisch w powojennym Monachium. Jego znaczenie polega na czym innym. To on stworzył ramy, w których Hitler rozpoczął karierę, i to on wniósł do nich ideę, która stała się rdzeniem ruchu: połączenie nacjonalizmu z hasłami socjalnymi i antysemityzmem, skierowane do robotników, których miało się odciągnąć od marksizmu. Nazwa „narodowy socjalizm” i hasło „wspólnoty narodowej” wyrosły z tego środowiska. Jego los pokazuje też, jak Hitler traktował ludzi, którym coś zawdzięczał. Gdy przestali być potrzebni, odsuwał ich, a własną biografię przerabiał tak, by na początku partii stał tylko on sam.