Janusz Kusociński

Janusz Kusociński, „Kusy”, był obok Stanisławy Walasiewiczówny najpopularniejszym polskim sportowcem dwudziestolecia międzywojennego. 31 lipca 1932 roku na igrzyskach w Los Angeles wygrał bieg na 10 000 metrów, pokonując faworyzowanych Finów. We wrześniu 1939 roku zgłosił się na ochotnika do wojska i jako kapral bronił Warszawy. Za okupacji działał w konspiracji. Wiosną 1940 roku aresztowało go gestapo, a 21 czerwca tego roku zginął w egzekucji w Palmirach.

Od piłki do bieżni

Urodził się 15 stycznia 1907 roku w Warszawie. Dzieciństwo spędził w podwarszawskim Ołtarzewie, gdzie jego ojciec Klemens, urzędnik kolejowy, miał niewielkie gospodarstwo. Rodzina dotkliwie odczuła wojny: najstarszy brat Zygmunt zginął w czasie I wojny światowej, a brat Tadeusz poległ w 1920 roku pod Zamościem w wojnie polsko-bolszewickiej. W 1929 roku zmarła jego najmłodsza, najbliższa mu siostra, co Kusociński ciężko przeżył. Matka i najstarsza siostra przeżyły wojnę. W 1928 roku Janusz ukończył szkołę ogrodniczą w Warszawie.

Jako chłopiec grywał w palanta, potem w piłkę nożną – w ataku drużyny Robotniczego Klubu Sportowego „Sarmata”. Biegać zaczął przypadkiem: w 1925 roku na zawodach robotniczych zabrakło jednego zawodnika w sztafecie, Kusociński zgodził się pobiec i jego zespół wygrał. Od 1926 roku startował w Sarmacie na 800 i 1500 metrów. Jego trenerem był Estończyk Aleksander Klumberg – to on wprowadził go w trening interwałowy, który Kusociński rozwijał potem po swojemu. W 1928 roku Kusociński zdobył pierwsze tytuły mistrza Polski, a w 1929 roku przeszedł do klubu Warszawianka, w którym startował do 1939 roku. W 1931 roku czytelnicy „Przeglądu Sportowego” uznali go za najlepszego sportowca roku.

Złoto w Los Angeles

Rok 1932 był najlepszym w jego karierze. 19 czerwca w Antwerpii przebiegł 3000 metrów w 8:18,8, a 30 czerwca 4 mile w 19:02,6 – oba wyniki były najlepszymi na świecie. Na igrzyskach w Los Angeles 31 lipca 1932 roku stanął na starcie biegu na 10 000 metrów przeciwko Finom, którzy od lat dominowali na długich dystansach. Wygrał w czasie 30:11,4, ustanawiając rekord olimpijski. Drugi Volmari Iso-Hollo przybiegł 1,2 sekundy później, trzeci Lauri Virtanen stracił do Polaka ponad 23 sekundy. Polski biegacz pokonał więc dwóch Finów na dystansie, na którym w latach dwudziestych, za czasów Paavo Nurmiego, Finowie nie mieli sobie równych. Złoty medal przyniósł mu w Polsce ogromną popularność – stał się postacią znaną także w warszawskich salonach. Po biegu, jak relacjonowano, jego buty były pełne krwi.

Dwa lata później, na pierwszych mistrzostwach Europy w Turynie, zdobył srebrny medal w biegu na 5000 metrów i zajął piąte miejsce na 1500 metrów. W tym samym roku wygrał bieg na 3 mile na mistrzostwach Wielkiej Brytanii. Łącznie ustanowił 25 rekordów Polski na różnych dystansach. Jego największym rywalem w kraju był Józef Noji. Poważna kontuzja kolana nie pozwoliła mu wystartować na igrzyskach w Berlinie w 1936 roku. Leczył się długo, także w sanatoriach, i do wyczynowego sportu wrócił dopiero w 1938 roku i w 1939 roku jeszcze raz został mistrzem Polski na 10 000 metrów.

Równolegle uzupełniał wykształcenie. W 1937 roku zdał eksternistycznie maturę, a w 1938 roku ukończył Centralny Instytut Wychowania Fizycznego w Warszawie. Pracował jako nauczyciel wychowania fizycznego, trener i dziennikarz, był redaktorem naczelnym „Kuriera Sportowego”. Wydał też wspomnienia „Od palanta do olimpiady”.

Obrońca Warszawy

We wrześniu 1939 roku, jako kapral rezerwy, zgłosił się ochotniczo do wojska. Przydzielono go do kompanii karabinów maszynowych II batalionu 360 Pułku Piechoty, który walczył w obronie Warszawy. Był dwukrotnie ranny, m.in. 25 września przy forcie Czerniakowskim przy ul. Powsińskiej, gdzie dziś przypomina o tym tablica. 28 września 1939 roku, w dniu kapitulacji stolicy, gen. Juliusz Rómmel odznaczył go Krzyżem Walecznych.

W konspiracji

Za okupacji Kusociński pracował jako kelner w barze „Pod Kogutem” przy ul. Jasnej, nazywanym Gospodą Sportowców. Wielu bywalców znało go z bieżni, a on przekazywał gościom podziemną prasę. Chciał zorganizować wśród sportowców komórkę Związku Walki Zbrojnej. Należał do konspiracyjnej Organizacji Wojskowej „Wilki”, w której używał pseudonimu „Prawdzic”. Organizacja wchodziła w skład Centralnego Komitetu Organizacji Niepodległościowych, a jej komendantem był Józef Rylski-Brückner. Według pl.wikipedia Kusociński kierował w niej wywiadem. Część „Wilków” weszła później do ZWZ i Armii Krajowej.

Organizację rozbiło gestapo, według pl.wikipedia po donosie. Kusocińskiego zatrzymano w bramie domu przy ul. Noakowskiego 16, w którym mieszkał. Datę aresztowania źródła podają różnie: IPN pisze o 28 marca 1940 roku, pl.wikipedia i część opracowań – o 26 marca. Więziono go najpierw w więzieniu mokotowskim, a potem w siedzibie gestapo przy alei Szucha 25. Na przesłuchaniach był torturowany, by wymusić zeznania. W Palmirach zginęła później także inna członkini „Wilków”, 20-letnia Agnieszka Dowbor-Muśnicka.

Śmierć w Palmirach

Wiosną i latem 1940 roku Niemcy prowadzili w Generalnym Gubernatorstwie Akcję AB, wymierzoną w polską inteligencję i ludzi podejrzanych o działalność niepodległościową. 20 i 21 czerwca 1940 roku z Pawiaka wywieziono w trzech transportach setki więźniów do lasu pod Palmirami, na skraju Puszczy Kampinoskiej. Więźniom pozwolono zabrać bagaż, wielu sądziło więc, że jadą do obozu koncentracyjnego. Na polanie w lesie Niemcy prowadzili ich grupami nad wykopane wcześniej doły i rozstrzeliwali z broni maszynowej. Strzelali żołnierze stacjonującego w Warszawie pułku kawalerii SS i funkcjonariusze niemieckiej policji. Kusociński zginął tam 21 czerwca razem z byłym marszałkiem Sejmu Maciejem Ratajem i socjalistą Mieczysławem Niedziałkowskim. Wśród rozstrzelanych byli też inni sportowcy: wicemistrz olimpijski w kolarstwie z Paryża z 1924 roku Tomasz Stankiewicz i lekkoatleta Feliks Żuber, olimpijczyk z Amsterdamu. W ciągu dwóch dni Niemcy zamordowali w Palmirach 358 osób. Kusociński miał 33 lata.

Groby zamaskowano młodymi sosnami, ale leśnicy z narażeniem życia oznaczali miejsca mogił. Dzięki temu po wojnie ekipa Polskiego Czerwonego Krzyża mogła przeprowadzić ekshumację. Mogiłę Kusocińskiego – w II kwaterze, oznaczoną numerem XVII – rozpoznała w październiku 1947 roku jego siostra – po figurce św. Antoniego i grzebieniu, który mu kiedyś dała. Spoczywa na cmentarzu w Palmirach.

Pamięć

Za sukcesy sportowe otrzymał przed wojną Srebrny (1931) i Złoty (1932) Krzyż Zasługi. W 2009 roku został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. Od 1954 roku w Polsce odbywa się Memoriał Janusza Kusocińskiego. Jego imię nosi hala lekkoatletyczna warszawskiej AWF, dziesiątki szkół i ulic, a jedna z alejek wioski olimpijskiej w Monachium nazywa się Kusocinskidamm. Wojennym losom biegacza poświęcono film „Ostatnie okrążenie” z 1977 roku.