Maciej Rataj

Maciej Rataj był jednym z najbardziej szanowanych polityków II Rzeczypospolitej. Syn chłopa spod Lwowa, nauczyciel łaciny i działacz ruchu ludowego, w latach 1922–1928 kierował Sejmem i dwa razy – po zamordowaniu prezydenta Narutowicza i w czasie przewrotu majowego – zastępował głowę państwa. Po 1926 roku przeszedł do opozycji wobec rządów sanacji. We wrześniu 1939 roku nie opuścił Warszawy, a po kapitulacji był jednym z twórców podziemia politycznego. Aresztowany przez gestapo w marcu 1940 roku, zginął 21 czerwca tego roku w egzekucji w Palmirach.

Z galicyjskiej wsi do Sejmu

Urodził się 19 lutego 1884 roku we wsi Chłopy w powiecie rudeckim, niedaleko Lwowa, w biednej rodzinie rolniczej Wojciecha i Józefy. Ojciec, choć gospodarował na małym kawałku ziemi, posłał syna do szkół. Po szkole ludowej w Chłopach i w Komarnie Rataj uczył się w IV Gimnazjum we Lwowie, gdzie utrzymywał się z korepetycji i stypendium, a w czerwcu 1904 roku zdał maturę z odznaczeniem. Już jako gimnazjalista pisał do ludowego „Przyjaciela Ludu”. Studiował filologię klasyczną na Uniwersytecie Lwowskim, a równocześnie prowadził pracę oświatową wśród chłopów w Towarzystwie Szkoły Ludowej. Od 1908 roku uczył łaciny w gimnazjum we Lwowie.

Od studiów należał do Polskiego Stronnictwa Ludowego. Po rozłamie w ruchu ludowym w 1913 roku stanął po stronie Wincentego Witosa i w 1914 roku wstąpił do PSL „Piast”. W 1918 roku przeniósł się do Zamościa, gdzie uczył w gimnazjum, założył „Gazetę Zamojską” i w październiku przemawiał na wielkiej manifestacji niepodległościowej. Ponieważ w okolicy działało głównie PSL „Wyzwolenie”, związał się na krótko z tym stronnictwem. W styczniu 1919 roku z jego listy został posłem na Sejm Ustawodawczy.

Marszałek Sejmu

W Sejmie Ustawodawczym był wiceprzewodniczącym komisji konstytucyjnej i – wobec częstej nieobecności przewodniczącego – faktycznie kierował jej pracami. Uchodzi za jednego ze współtwórców konstytucji marcowej z 1921 roku. W czasie wojny polsko-bolszewickiej wszedł do Rady Obrony Państwa, a od 24 lipca 1920 do września 1921 roku był ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego w rządzie Witosa. W trakcie kadencji wrócił do „Piasta”.

1 grudnia 1922 roku, na drugim posiedzeniu nowo wybranego Sejmu, został jego marszałkiem. Dwa tygodnie później, 16 grudnia, w warszawskiej Zachęcie zastrzelono pierwszego prezydenta Rzeczypospolitej, Gabriela Narutowicza. Zgodnie z konstytucją obowiązki głowy państwa przejął marszałek Sejmu. Rataj przyjął dymisję rządu Juliana Nowaka i tego samego dnia powierzył urząd premiera gen. Władysławowi Sikorskiemu, który opanował napiętą sytuację w kraju. Zdecydował też, że Zgromadzenie Narodowe zbierze się w Warszawie. 20 grudnia przekazał władzę nowemu prezydentowi, Stanisławowi Wojciechowskiemu.

Po raz drugi zastępował prezydenta w czasie przewrotu majowego. Szanowany zarówno przez zwolenników, jak i przeciwników Józefa Piłsudskiego, pośredniczył między stronami walk w Warszawie. 14 maja 1926 roku Wojciechowski złożył na jego ręce urząd, a Rataj – zgodnie z wolą Piłsudskiego – powierzył misję tworzenia rządu Kazimierzowi Bartlowi. Władzę głowy państwa sprawował do 4 czerwca, gdy urząd objął wybrany przez Zgromadzenie Narodowe Ignacy Mościcki. Marszałkiem Sejmu pozostał do końca kadencji, do marca 1928 roku. Zastąpił go Ignacy Daszyński.

W opozycji

Z czasem Rataj coraz krytyczniej oceniał rządy obozu Piłsudskiego. W 1929 roku mówił na zjeździe „Piasta”, że Polska od trzech i pół roku żyje „bez prawa”, a konstytucję i ustawy „połamano”. Wzywał do walki z sanacją, ale środkami parlamentarnymi. Należał do ludzi, którzy przygotowywali porozumienie ugrupowań centrum i lewicy, czyli Centrolew. Po aresztowaniu we wrześniu 1930 roku Witosa i innych przywódców opozycji, sądzonych potem w procesie brzeskim, przejął kierowanie „Piastem”. W wyborach w listopadzie 1930 roku stracił mandat.

Prowadził rozmowy, które doprowadziły w marcu 1931 roku do zjednoczenia trzech partii chłopskich w Stronnictwo Ludowe. Wszedł do jego Naczelnego Komitetu Wykonawczego i do wybuchu wojny redagował organ partii, „Zielony Sztandar”. W 1934 roku zajął w Sejmie miejsce Witosa, który po wyroku brzeskim wyjechał do Czechosłowacji. Pod nieobecność Witosa przez kilka lat kierował Stronnictwem Ludowym jako pełniący obowiązki prezesa; biogramy różnie podają daty – IPN pisze o latach 1935–1939. W 1937 roku sprzeciwiał się organizowaniu wielkiego strajku chłopskiego i na pewien czas usunął się z kierownictwa.

Wrzesień 1939 i konspiracja

Po wybuchu wojny Rataj nie opuścił Warszawy. Biogramy wymieniają go wśród inicjatorów Robotniczej Brygady Obrony Warszawy – ochotniczej formacji, którą od 6 września tworzyli głównie działacze PPS – i podkreślają jego współpracę z socjalistą Mieczysławem Niedziałkowskim. Po kapitulacji miasta od pierwszych tygodni działał w konspiracji. Był zastępcą komisarza cywilnego przy dowództwie Służby Zwycięstwu Polski i – wraz z Niedziałkowskim i Leonem Nowodworskim ze Stronnictwa Narodowego – współtworzył Główną Radę Polityczną, czyli polityczne zaplecze podziemnej armii, które skupiało przedstawicieli głównych stronnictw. Był zwolennikiem jednej, ponadpartyjnej organizacji wojskowej i zarazem budował konspiracyjne struktury ruchu ludowego, z których wyrosło Stronnictwo Ludowe „Roch”.

Pod koniec listopada 1939 roku gestapo aresztowało go w mieszkaniu przy ul. Hożej 14. Siedział w więzieniu przy ul. Daniłowiczowskiej. Po mniej więcej trzech miesiącach, w lutym 1940 roku, zwolniono go z braku dowodów działalności antyniemieckiej. Zamieszkał w Otwocku. Odrzucił propozycję przerzucenia go przez Węgry do Francji, podkreślając, że „walka o byt narodu toczy się tutaj w kraju”. Wrócił do konspiracji i w marcu 1940 roku stanął na czele Centralnego Kierownictwa Ruchu Ludowego, któremu podporządkowano struktury SL „Roch” i Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”.

Aresztowanie i śmierć w Palmirach

30 marca 1940 roku gestapo aresztowało go ponownie – według historyków tuż przed spotkaniem z dowódcą ZWZ w Generalnym Gubernatorstwie, płk. Stefanem Roweckim. Było to w czasie fali aresztowań wymierzonych w polskie elity w okupowanym kraju, które przerodziły się w Akcję AB. Rataja osadzono na Pawiaku. Szczegóły jego pobytu w więzieniu do dziś nie są znane.

21 czerwca 1940 roku, w drugim dniu największej z egzekucji w Palmirach, Niemcy rozstrzelali go w lesie pod Warszawą razem z setkami innych więźniów Pawiaka. Tego samego dnia zginęli tam Niedziałkowski i mistrz olimpijski Janusz Kusociński. W ciągu dwóch dni, 20 i 21 czerwca, zabito w Palmirach 358 osób. Rataj miał 56 lat.

Jego ciało rozpoznano podczas ekshumacji prowadzonej przez Polski Czerwony Krzyż po wojnie. Przy zwłokach znaleziono listy przysłane mu z domu do więzienia, laskę, z którą się nie rozstawał, i portfel z dokumentami. W 1946 roku pochowano go uroczyście na cmentarzu w Palmirach. Jego córka Anna, zięć i wnuk zginęli w powstaniu warszawskim.

Pamięć

Po wojnie władze komunistyczne odznaczyły go pośmiertnie Orderem Krzyża Grunwaldu I klasy, a w 1954 roku prezydent RP na uchodźstwie – Krzyżem Niepodległości Polski Podziemnej z Mieczami. W 2018 roku, w stulecie odzyskania niepodległości, otrzymał pośmiertnie Order Orła Białego. Jego „Pamiętniki 1918–1927”, wydane w 1965 roku i ponownie w 2020 roku, należą do najważniejszych źródeł do dziejów parlamentaryzmu II Rzeczypospolitej. Imię Rataja noszą liczne szkoły, a Polskie Stronnictwo Ludowe nazwało jego imieniem swój instytut polityczny.