Egzekucje w Palmirach

20 i 21 czerwca 1940 roku z warszawskiego więzienia na Pawiaku wyjechały trzy transporty ciężarówek. Więźniom pozwolono zabrać bagaż i jedzenie na drogę, części dano dodatkowy chleb – wyglądało to na wywózkę do obozu koncentracyjnego. Ciężarówki pojechały jednak na północny zachód od miasta, na polanę w lesie pod wsią Palmiry, na skraju Puszczy Kampinoskiej. Tam, nad wykopanymi wcześniej dołami, Niemcy rozstrzelali w ciągu tych dwóch dni 358 ludzi. Wśród zabitych byli były marszałek Sejmu Maciej Rataj, jeden z przywódców PPS Mieczysław Niedziałkowski i mistrz olimpijski w biegu na 10 000 metrów Janusz Kusociński.

Była to największa ze wszystkich egzekucji, które Niemcy przeprowadzili w Palmirach w latach 1939–1941 – nazywanych łącznie zbrodnią w Palmirach – i najgłośniejszy epizod Akcji AB, wymierzonej wiosną i latem 1940 roku w polskie elity w Generalnym Gubernatorstwie. W kalendariach egzekucja figuruje zwykle pod datą „20–21 czerwca” albo jako mord „w nocy z 20 na 21 czerwca”. Źródła mówią po prostu o dwóch dniach i trzech transportach, a nie o jednej nocy. Rataj, Niedziałkowski i Kusociński zginęli według swoich biogramów 21 czerwca; przy części ofiar, jak wiceprezydent Warszawy Jan Pohoski, podaje się datę śmierci „20 lub 21 czerwca”.

„Polana śmierci”

Przed wojną pod Palmirami znajdowały się wojskowe składy amunicji, nazywane przez okolicznych mieszkańców „prochownią”. We wrześniu 1939 roku zaopatrywały one obrońców stolicy, a ich utrata dała się załodze Warszawy mocno we znaki. Po kapitulacji miasta Niemcy rozebrali tory i fundamenty magazynów i wycięli drzewa wokół polany, którą z czasem poszerzono. Miejsce kaźni leżało przy drodze do wsi Pociecha, około 7 kilometrów od szosy modlińskiej i około 30 kilometrów od centrum Warszawy.

Las pod Palmirami okupanci wybrali, bo rozstrzeliwań w samym mieście nie dało się utrzymać w tajemnicy. Jesienią 1939 roku SS i policja zabijały więźniów w ogrodach na tyłach gmachu Sejmu, ale wieść o tym szybko się rozeszła. Według Władysława Teofila Bartoszewskiego w połowie grudnia 1939 roku dawny teren wojskowy na skraju puszczy odwiedził generalny gubernator Hans Frank. Pierwsze egzekucje w Palmirach odbyły się 7 i 8 grudnia 1939 roku, gdy rozstrzelano tam 80 i 70 osób. 14 grudnia zginęło 46 kolejnych. Ofiarami pierwszych miesięcy byli warszawiacy, w tym Żydzi, mieszkańcy Legionowa i Zakroczymia rozstrzelani w odwecie za ataki na Niemców i członkowie pierwszych organizacji konspiracyjnych. Według różnych obliczeń do kwietnia 1940 roku zginęło w Palmirach od około 700 do blisko 900 ludzi.

Egzekucje miały stały przebieg. Kilka dni wcześniej oddział Służby Pracy ze wsi Łomna albo młodzież z Hitlerjugend kopała doły o głębokości 2,5–3 metrów i długości do 30 metrów lub więcej. Skazańców przywożono o świcie, przeważnie z Pawiaka, rzadziej z więzienia mokotowskiego. Na miejscu odbierano im bagaż, czasem wiązano ręce i zasłaniano oczy, po czym prowadzono grupami nad krawędź dołu i strzelano z broni maszynowej tak, by ciała wpadały do środka. Rannych dobijano z pistoletów. Strzelali żołnierze 1 pułku kawalerii SS (1. SS-Totenkopf-Reiterstandarte), stacjonującego w Warszawie, a także funkcjonariusze policji ochronnej. Więźniów typowało i aresztowało gestapo podległe dowódcy policji bezpieczeństwa i SD w Warszawie, SS-Standartenführerowi Josefowi Meisingerowi. Po każdej egzekucji groby maskowano mchem i igliwiem i sadzono na nich młode sosny, a rodzinom przysyłano zawiadomienia o śmierci „z przyczyn naturalnych”, najczęściej na serce.

Akcja AB

Palmiry nie były jedynym miejscem, w którym Niemcy mordowali polską inteligencję. Na ziemiach wcielonych do Rzeszy od jesieni 1939 roku trwała Intelligenzaktion, poprzedzona akcją grup operacyjnych w czasie kampanii wrześniowej, a w Krakowie w listopadzie 1939 roku aresztowano profesorów krakowskich uczelni. W Generalnym Gubernatorstwie wiosną 1940 roku władze okupacyjne doszły do wniosku, że polskie społeczeństwo otrząsnęło się po klęsce, a konspiracja rośnie w siłę. 8 marca Frank mówił swoim urzędnikom, że Adolf Hitler polecił mu utrzymać w Generalnym Gubernatorstwie całkowity spokój. Pod koniec marca przez cały kraj przeszła fala aresztowań: zatrzymywano działaczy politycznych i społecznych, urzędników, nauczycieli, lekarzy, adwokatów i duchownych. Dowódca Związku Walki Zbrojnej w Generalnym Gubernatorstwie płk Stefan Rowecki meldował do Londynu, że aresztowania „przybrały niebywałe dotychczas rozmiary” i mają charakter prewencyjny – uderzają w inteligencję jako taką.

Niemiecka ofensywa na Zachodzie, rozpoczęta 10 maja, odwróciła uwagę świata od Polski. 16 maja 1940 roku na naradzie w Krakowie Frank, wyższy dowódca SS i policji w Generalnym Gubernatorstwie Friedrich Wilhelm Krüger i dowódca policji bezpieczeństwa SS-Brigadeführer Bruno Streckenbach postanowili przeprowadzić „nadzwyczajną akcję pacyfikacyjną” (Außerordentliche Befriedungsaktion). Tego samego dnia Frank zlecił ją Streckenbachowi. 30 maja tłumaczył dowódcom policji, że „gdy na Zachodzie leje się krew niemiecka”, narodowi socjaliści muszą dopilnować, by Polacy się nie podnieśli, a celem jest „przyspieszona likwidacja znajdującej się w naszym ręku większości buntowniczych polityków”. Przyznał, że „kilka tysięcy Polaków” będzie się musiało „rozstać z życiem”. Akcją objęto też około 3 tysięcy przestępców kryminalnych. Połączenie obu grup miało w zamyśle organizatorów przedstawić polskich działaczy jako „wichrzycieli” na równi z bandytami. Wielu aresztowanych wywieziono do obozów koncentracyjnych – 2 maja z Pawiaka do Sachsenhausen odszedł transport około 1500 więźniów. Tych jednak, których postanowiono zabić, nie wysyłano już do Rzeszy, skąd, jak w sprawie profesorów krakowskich, wieść o ich losie mogła dotrzeć za granicę, lecz rozstrzeliwano na miejscu, po pozorach postępowania przed policyjnymi sądami doraźnymi.

W dystrykcie warszawskim za akcję odpowiadał Meisinger. 14 czerwca 1940 roku, w dniu, w którym Niemcy weszli do Paryża, rozstrzelano w Palmirach około 20 członków konspiracyjnej Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej, aresztowanych w styczniu. Była to pierwsza egzekucja tam w ramach Akcji AB. Sześć dni później przyszła kolej na największą grupę więźniów.

Więźniowie z Pawiaka

Wśród 358 ofiar egzekucji z 20 i 21 czerwca było 82 kobiety. Zginęli ludzie z niemal wszystkich środowisk przedwojennej Warszawy – politycy różnych obozów, urzędnicy, prawnicy, artyści, sportowcy, działacze konspiracji.

Najbardziej znany z nich był 56-letni Maciej Rataj, działacz ruchu ludowego, w latach 1922–1928 marszałek Sejmu. Dwa razy zastępował prezydenta Rzeczypospolitej: w grudniu 1922 roku, po zamordowaniu Gabriela Narutowicza, i w maju 1926 roku, gdy po zamachu Piłsudskiego ustąpił prezydent Stanisław Wojciechowski. Przed wojną kierował Stronnictwem Ludowym w zastępstwie przebywającego na emigracji Wincentego Witosa. We wrześniu 1939 roku nie opuścił Warszawy, był współinicjatorem Robotniczej Brygady Obrony Warszawy, a po kapitulacji zakładał konspiracyjne stronnictwo ludowe i współtworzył Główną Radę Polityczną przy Służbie Zwycięstwu Polski. Gestapo aresztowało go w listopadzie 1939 roku i po trzech miesiącach zwolniło z braku dowodów. Odrzucił propozycje wyjazdu z kraju, wrócił do konspiracji i wiosną 1940 roku został aresztowany ponownie.

Razem z nim do Rady wszedł Mieczysław Niedziałkowski, 46-letni teoretyk i jeden z przywódców Polskiej Partii Socjalistycznej, wieloletni poseł i od 1927 roku redaktor naczelny „Robotnika”, jeden z twórców opozycyjnego Centrolewu. W oblężonej Warszawie współdziałał z Ratajem przy tworzeniu robotniczych batalionów, a pod koniec września był za kapitulacją. Gestapo aresztowało go 23 grudnia 1939 roku.

33-letni Janusz Kusociński był obok Stanisławy Walasiewiczówny najpopularniejszym polskim sportowcem dwudziestolecia. Na igrzyskach w Los Angeles 31 lipca 1932 roku wygrał bieg na 10 000 metrów, pokonując Finów. We wrześniu 1939 roku zgłosił się na ochotnika do wojska i jako kapral bronił stolicy, był dwukrotnie ranny. Za okupacji działał w Organizacji Wojskowej „Wilki”. Po jej rozbiciu, wskutek donosu, gestapo aresztowało go pod koniec marca 1940 roku (według różnych źródeł 26 lub 28 marca) w bramie domu przy ul. Noakowskiego, w którym mieszkał. Przesłuchiwany w siedzibie gestapo w alei Szucha, był torturowany. Z tej samej organizacji pochodziła rozstrzelana w Palmirach 20-letnia Agnieszka Dowbor-Muśnicka, córka generała Józefa Dowbora-Muśnickiego, której siostra Janina Lewandowska zginęła wiosną tego samego roku w Katyniu.

Zginęli także m.in. Jan Pohoski, architekt, wiceprezydent Warszawy u boku Stefana Starzyńskiego, posłanka i senator Halina Jaroszewiczowa, przemysłowiec i poseł Henryk Brun, prezes Stowarzyszenia Kupców Polskich, starosta grodzki warszawski Ludomir Skórewicz, sekretarz generalny Związku Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku Jan Wajzer, adwokaci Władysław Dziewałtowski-Gintowt i Tadeusz Fabiani oraz kolarz Tomasz Stankiewicz, wicemistrz olimpijski z Paryża z 1924 roku.

Ślady zbrodni

Niemcy starali się, by o Palmirach nikt się nie dowiedział. Pierwsze egzekucje fotografowano dla dokumentacji; 3 maja 1940 roku Meisinger tego zakazał. W dniu egzekucji odsyłano do domów polskich robotników leśnych, a okolicę patrolowała policja. Mieszkańcy Palmir i Pociechy widzieli jednak nadjeżdżające ciężarówki i słyszeli strzały. Nadleśniczy Adam Herbański i inni pracownicy służby leśnej chodzili na polanę zwykle następnej nocy po egzekucji i z narażeniem życia znaczyli miejsca mogił. Miejscowy proboszcz zapisywał daty i liczby ofiar w księgach parafialnych. Dzięki temu podziemie szybko poznało prawdę, nazwa Palmir pojawiła się w prasie konspiracyjnej, a wywiad ZWZ zdobył kilkanaście zdjęć wykonanych przez Niemców i przesłał je do Londynu.

Wielu skazańców, przekonanych, że jadą do obozu, miało przy sobie dokumenty, listy i drobiazgi. Po latach pozwoliło to rozpoznać część ciał. Przy zwłokach Rataja znaleziono listy z domu, laskę, z którą się nie rozstawał, i portfel z dokumentami. Grób Kusocińskiego rozpoznała w 1947 roku siostra – po figurce św. Antoniego i grzebieniu, który mu dała.

Co było dalej

Akcja AB nie zakończyła egzekucji w Palmirach. 23 lipca 1940 roku Frank ogłosił jej zakończenie, a według raportu Streckenbacha, nigdy niezweryfikowanego, w całym Generalnym Gubernatorstwie zamordowano co najmniej 6500 ludzi, w tym około 3500 przedstawicieli elit. Na „polanę śmierci” przywożono jednak więźniów dalej: 30 sierpnia rozstrzelano 87 osób, 17 września około 200. Ostatnią znaną egzekucję przeprowadzono 17 lipca 1941 roku. Historycy nie są pewni, czy była rzeczywiście ostatnia.

Ofiar wszystkich egzekucji w Palmirach było, według przyjmowanych dziś szacunków, ponad 1700. Liczby z ekshumacji różnią się w zależności od źródła. Ekipa grobownictwa Polskiego Czerwonego Krzyża pod kierunkiem Jadwigi Boryty-Nowakowskiej, wspomagana przez leśników, prowadziła prace od 25 listopada 1945 do 10 czerwca 1946 roku. IPN podaje, że z 24 mogił wydobyto 1720 ciał, a rozpoznano około 400. Według innych opracowań zidentyfikowano 576 ciał, a nazwiska dalszych 480 ofiar ustalono z list transportów z Pawiaka i zeznań świadków. Bartoszewski podkreślał, że pełnej liczby zabitych nie znamy, bo przeszukano tylko miejsca oznaczone przez leśników. Od 2023 roku IPN prowadzi tam nowe poszukiwania i w kolejnych etapach wciąż znajduje szczątki.

W 1948 roku na dawnej polanie urządzono cmentarz, na którym pochowano także ofiary innych egzekucji w okolicach Warszawy – spoczywa na nim, zależnie od źródła, 2115 lub 2204 osoby. Rataj, Niedziałkowski i Kusociński leżą wśród nich. Za zbrodnię odpowiadali przed sądem gubernator dystryktu warszawskiego Ludwig Fischer i Meisinger: Najwyższy Trybunał Narodowy skazał obu 3 marca 1947 roku na śmierć i wyroki wykonano. Dowódca SS i policji w dystrykcie warszawskim Paul Moder zginął w 1942 roku na froncie wschodnim, a Streckenbach przeżył wojnę.