Igrzyska olimpijskie w Berlinie

W sobotę 1 sierpnia 1936 roku na nowym Stadionie Olimpijskim w Berlinie około stu tysięcy widzów powitało Adolfa Hitlera. Nad trybunami przeleciał sterowiec Hindenburg z flagą olimpijską na linie, orkiestrą dyrygował Richard Strauss, a ostatni biegacz sztafety, która przyniosła ogień z greckiej Olimpii, zapalił znicz. Hitler wypowiedział przepisaną protokołem formułę: „Ogłaszam otwarcie igrzysk w Berlinie, święcących XI Olimpiadę nowożytnej ery”. Przez szesnaście dni, do 16 sierpnia, blisko cztery tysiące sportowców z 49 państw, najwięcej w dotychczasowej historii igrzysk, rywalizowało w stolicy państwa, które od trzech lat prześladowało Żydów, więziło przeciwników politycznych i jawnie się zbroiło. Letnie Igrzyska Olimpijskie 1936 stały się największym przedsięwzięciem propagandowym III Rzeszy w czasie pokoju i do dziś są podręcznikowym przykładem użycia sportu do wybielania wizerunku dyktatury.

Od Weimaru do Hitlera

Międzynarodowy Komitet Olimpijski przyznał igrzyska Berlinowi w maju 1931 roku, w głosowaniu, w którym niemiecka stolica pokonała Barcelonę 43 głosami do 16. Niemcy republiki weimarskiej miały w ten sposób wrócić do sportowej rodziny narodów, z której wykluczono je po I wojnie światowej. Organizację powierzono działaczom Theodorowi Lewaldowi i Carlowi Diemowi.

Gdy w styczniu 1933 roku Hitler został kanclerzem, naziści uważali olimpizm za ruch obcy ich ideologii. Prasa partyjna domagała się wykluczenia z igrzysk Żydów i czarnoskórych sportowców. Hitler szybko zmienił zdanie. Igrzyska dawały okazję, by pokazać światu Niemcy pokojowe, nowoczesne i zjednoczone wokół wodza, a Niemcom samym pokazać, że ich kraj znów jest szanowany. Państwo przejęło finansowanie: Stadion Olimpijski projektu Wernera Marcha, centrum sportowe Reichssportfeld, wioska olimpijska w Elstal i nowe połączenia komunikacyjne kosztowały wielokrotnie więcej niż budżet komitetu organizacyjnego, a przy okazji dawały pracę tysiącom bezrobotnych. Nad propagandą czuwało ministerstwo Josepha Goebbelsa, a nad sportem „Reichssportführer” Hans von Tschammer und Osten. Lewald, uznawany przez nazistów za osobę żydowskiego pochodzenia, pozostał formalnie przewodniczącym komitetu, bo jego usunięcie wzbudziłoby za granicą sprzeciw.

Spór o bojkot

Od wiosny 1933 roku niemieckie kluby i związki sportowe usuwały Żydów, a w następnych latach także Romów i Sinti. Sprawa igrzysk stała się częścią szerszego ruchu protestu przeciw nazistowskim Niemcom. W czerwcu 1933 roku MKOl zażądał od Niemiec gwarancji, że będą przestrzegać zasad olimpijskich. Rząd Rzeszy zapewnił, że Żydzi nie zostaną wykluczeni z reprezentacji. W praktyce nie dotrzymał słowa. Skoczkinię wzwyż Gretel Bergmann, którą zmuszono do powrotu z Anglii groźbami wobec rodziny, odsunięto od drużyny kilka tygodni przed igrzyskami, choć w czerwcu 1936 roku wyrównała rekord Niemiec. Jedyną zawodniczką żydowskiego pochodzenia w niemieckiej ekipie była mieszkająca w Stanach Zjednoczonych florecistka Helene Mayer, mistrzyni olimpijska z 1928 roku, którą reżim pokazywał jako alibi. W Berlinie zdobyła srebro i na podium podniosła rękę w hitlerowskim pozdrowieniu.

Najostrzejszy spór toczył się w Stanach Zjednoczonych. Za bojkotem opowiadały się organizacje żydowskie, związki zawodowe, część prasy i kościołów oraz prezes Amateur Athletic Union, sędzia Jeremiah Mahoney. Przeciw był przewodniczący Amerykańskiego Komitetu Olimpijskiego Avery Brundage, który po podróży do Niemiec w 1934 roku twierdził, że żydowscy sportowcy są tam traktowani sprawiedliwie, a polityka nie powinna mieszać się do sportu. Część prasy afroamerykańskiej popierała udział, licząc, że zwycięstwa czarnoskórych sportowców obalą rasistowskie teorie nazistów. Prezydent Franklin Delano Roosevelt nie zajął stanowiska. 8 grudnia 1935 roku, kilka miesięcy po uchwaleniu ustaw norymberskich, zjazd Amateur Athletic Union opowiedział się za wyjazdem minimalną większością głosów, według najczęściej podawanych danych 58 do 56. Po tej decyzji ruch bojkotu w innych krajach stracił znaczenie. Na igrzyska nie przyjechali tylko pojedynczy sportowcy, m.in. kilku żydowskich zawodników z USA, Francji i Austrii, a lewicowy rząd Frontu Ludowego w Hiszpanii wsparł alternatywną Olimpiadę Ludową w Barcelonie, zaplanowaną na 19–26 lipca. Nie odbyła się, bo dzień przed otwarciem w Hiszpanii wybuchła wojna domowa.

Niemcy mieli już doświadczenie z zimowych igrzysk w Garmisch-Partenkirchen. Także w Berlinie na czas igrzysk zdjęto tablice „Żydzi niepożądani”, z kiosków zniknął antysemicki tygodnik „Der Stürmer”, a mieszkańców wezwano do uprzejmości wobec gości. Jednocześnie władze „oczyściły” miasto z ludzi, których nie chciały pokazywać. 16 lipca 1936 roku berlińska policja, od miesiąca podporządkowana Heinrichowi Himmlerowi jako szefowi niemieckiej policji, zatrzymała około 600 Romów i Sinti i zamknęła ich w strzeżonym obozie na podmiejskich polach w Marzahn. Wielu z nich trafiło później do Auschwitz. Żebraków i włóczęgów zamykano w „areszcie ochronnym”. W lipcu 1936 roku więźniowie z obozu Esterwegen zaczęli budować pod Oranienburgiem, kilkadziesiąt kilometrów od Stadionu Olimpijskiego, nowy obóz koncentracyjny Sachsenhausen.

Ogień z Olimpii

Nowością igrzysk była sztafeta z ogniem olimpijskim, pomysł Carla Diema. Ogień zapalono 20 lipca w Olimpii od promieni słońca skupionych zwierciadłem. Ponad trzy tysiące biegaczy przeniosło go przez Grecję, Bułgarię, Jugosławię, Węgry, Austrię i Czechosłowację, około trzech tysięcy kilometrów. W Wiedniu przejściu sztafety towarzyszyły demonstracje austriackich nazistów. Stalowe uchwyty pochodni wykonały zakłady Kruppa. Trasę wyznaczyli ludzie ministerstwa propagandy. Krytycy zauważali później, że wiodła w większości przez kraje, które III Rzesza w ciągu kilku lat zajęła albo podporządkowała. Ostatni biegacz, lekkoatleta Fritz Schilgen, wbiegł na stadion w dniu otwarcia. Grecką ekipę prowadził Spiridon Luis, zwycięzca maratonu z pierwszych nowożytnych igrzysk w 1896 roku, który wręczył Hitlerowi gałązkę oliwną z Olimpii. Przechodząc przed lożą Hitlera, część ekip, w tym Francuzi, podnosiła rękę w „pozdrowieniu olimpijskim”, które publiczność przyjmowała jak hitlerowskie. Amerykanie zdjęli tylko kapelusze.

Igrzyska były też widowiskiem technicznym. Poczta Rzeszy po raz pierwszy w historii pokazywała zawody w telewizji, w publicznych salach odbiorczych w Berlinie i Poczdamie, a radio nadawało tysiące relacji w kilkudziesięciu językach. Reżyserka Leni Riefenstahl kręciła film „Olympia”, w którym użyła kamer podwodnych, zwolnionego tempa i ujęć z rowów wykopanych przy bieżni. Dwuczęściowy film miał premierę 20 kwietnia 1938 roku, w urodziny Hitlera. Do dziś uchodzi zarazem za przełom w filmie sportowym i za dzieło propagandy.

Owens i inni

Na stadionie największą gwiazdą okazał się czarnoskóry Amerykanin Jesse Owens. Między 3 a 9 sierpnia wygrał bieg na 100 metrów, skok w dal, bieg na 200 metrów i sztafetę 4 × 100 metrów. W skoku w dal pokonał Niemca Luza Longa, który okazywał mu publicznie sympatię. Owens i inni czarnoskórzy lekkoatleci amerykańscy zdobyli w sumie kilkanaście medali, co w oczach świata ośmieszało nazistowską teorię rasową. Popularna opowieść, że Hitler demonstracyjnie odmówił Owensowi uścisku dłoni, nie jest ścisła. Pierwszego dnia zawodów, 2 sierpnia, Hitler przyjmował w loży niemieckich i fińskich zwycięzców, ale opuścił stadion przed dekoracją czarnoskórego skoczka wzwyż Corneliusa Johnsona. Baillet-Latour, przewodniczący MKOl, zażądał wtedy, by gratulował wszystkim medalistom albo nikomu, i Hitler przestał publicznie przyjmować zwycięzców. Owens wspominał, że w Niemczech traktowano go uprzejmie, a gorzko mówił raczej o segregacji rasowej w ojczyźnie i o tym, że prezydent Roosevelt nie zaprosił go do Białego Domu.

Cień polityki padł też na amerykańską drużynę. Rano w dniu rozpoczęcia sztafety 4 × 100 metrów trenerzy odsunęli z niej dwóch żydowskich sprinterów, Marty’ego Glickmana i Sama Stollera, zastępując ich Owensem i Ralphem Metcalfe’em. Do dziś nie ma zgody, czy chodziło o oszczędzenie gospodarzom widoku żydowskich zwycięzców, czy o względy sportowe, jak twierdzili trenerzy. Nie powstrzymało to sportowców żydowskiego pochodzenia z innych krajów: według Muzeum Pamięci Holokaustu w Waszyngtonie medale zdobyło dziewięcioro z nich, m.in. Węgrzy w szermierce i zapasach.

Inne historie igrzysk także miały wymiar polityczny. Maraton wygrał Sohn Kee-chung, Koreańczyk startujący w barwach Japonii, która od 1910 roku rządziła Koreą jako kolonią. Na podium spuścił głowę w czasie japońskiego hymnu, a koreańska gazeta, która opublikowała jego zdjęcie z wymazaną japońską flagą na koszulce, została zawieszona przez władze kolonialne. Włosi świętowali złoty medal w piłce nożnej jako triumf faszyzmu Benita Mussoliniego. Niemiecki zapaśnik i komunista Werner Seelenbinder zajął czwarte miejsce. Później działał w ruchu oporu i w 1944 roku został stracony.

Polacy w Berlinie

Polska, której stosunki z Rzeszą układały się od deklaracji o niestosowaniu przemocy z 1934 roku poprawnie, wysłała do Berlina około 140 sportowców. Zdobyli sześć medali. Srebrne wywalczyły Stanisława Walasiewicz w biegu na 100 metrów, przegranym z Amerykanką Helen Stephens, i dyskobolka Jadwiga Wajsówna, a także drużyna jeźdźców w wszechstronnym konkursie konia wierzchowego. Brązowe zdobyli oszczepniczka Maria Kwaśniewska, strzelec Władysław Karaś i osada dwójki ze sternikiem z Jerzym Braunem. Kwaśniewska została sfotografowana z Hitlerem, który gratulował medalistkom konkursu oszczepu. W czasie okupacji pomagała ukrywającym się Polakom i Żydom, a po upadku Powstania Warszawskiego pomagała uciekać więźniom obozu przejściowego w Pruszkowie. Kapitan Karaś, oficer wywiadu, został rozstrzelany przez Niemców w Magdalence w 1942 roku. Polscy olimpijczycy żydowskiego pochodzenia, szermierz Roman Kantor i pływak Ilja Szrajbman, zginęli w czasie Zagłady.

Spektakl i rzeczywistość

W klasyfikacji medalowej zwyciężyły Niemcy z 33 złotymi i 89 wszystkimi medalami w konkurencjach sportowych, przed Stanami Zjednoczonymi z 24 złotymi. Propaganda przedstawiała to jako dowód odrodzenia narodu. Ministrowie urządzali dla gości wystawne przyjęcia: Hermann Göring w gmachu opery, Joachim von Ribbentrop w swojej willi, Goebbels na wyspie Pfaueninsel na Haweli, gdzie bawiło się ponad dwa tysiące gości. Wśród zagranicznych gości był brytyjski arystokrata i lotnik Douglas Douglas-Hamilton, którego Rudolf Heß w 1941 roku mylnie uznał za przywódcę brytyjskiego „stronnictwa pokoju”. Zachodni dziennikarze i dyplomaci wyjeżdżali w większości pod wrażeniem porządku i gościnności. „New York Times” pisał, że igrzyska przywróciły Niemcy do grona narodów. Nieliczni, jak amerykański korespondent William L. Shirer, notowali, że goście widzieli tylko to, co chciano im pokazać.

Kilka dni po zamknięciu igrzysk odebrał sobie życie kapitan Wolfgang Fürstner, organizator wioski olimpijskiej, którego z powodu żydowskiego pochodzenia odsunięto tuż przed igrzyskami od kierowania wioską i usunięto z wojska. Po wyjeździe gości tablice wróciły, a „Der Stürmer” do kiosków.

Znaczenie

Historycy zgodnie uznają berlińskie igrzyska za wielki sukces propagandowy III Rzeszy, choć spierają się o jego zasięg. David Clay Large podkreśla, że ich wpływ na politykę zagraniczną był ograniczony, a największe znaczenie miały w kraju, gdzie wzmocniły autorytet Hitlera. Inni zwracają uwagę, że sukces reżimu wynikał przede wszystkim z klęski ruchu bojkotu i z gotowości MKOl, rządów i opinii publicznej demokracji, by uwierzyć w niemieckie zapewnienia. Tak samo pięć miesięcy wcześniej demokracje przyjęły remilitaryzację Nadrenii: z protestami, ale bez działania.

Igrzyska odbywały się w chwili, gdy Europa wchodziła w nową fazę. Przed ich otwarciem Niemcy i Włochy zaczęły wspierać buntowników generała Francisco Franca w Hiszpanii. W przeddzień otwarcia MKOl przyznał igrzyska w 1940 roku Tokio, a w listopadzie Niemcy i Japonia podpisały pakt antykominternowski. W następnych latach reżim, który na dwa tygodnie schował antysemityzm przed światem, przeprowadził noc kryształową, wywłaszczył Żydów, a w czasie wojny rozpoczętej w 1939 roku zamordował miliony z nich. Igrzyska w 1940 i 1944 roku odwołano. Kolejne odbyły się dopiero w 1948 roku w Londynie, bez Niemiec i Japonii.