Utworzenie Związku Walki Zbrojnej

13 listopada 1939 roku w Paryżu premier i Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski powołał Związek Walki Zbrojnej (ZWZ). Nowa organizacja miała być jedyną konspiracyjną organizacją wojskową w okupowanym kraju i zastąpić Służbę Zwycięstwu Polski, założoną w ostatnich godzinach obrony Warszawy przez gen. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego. Komendantem głównym ZWZ został gen. Kazimierz Sosnkowski, przebywający w Paryżu. W ten sposób rząd na uchodźstwie wziął w swoje ręce podziemne wojsko w kraju. ZWZ działał pod tą nazwą przez ponad dwa lata, do lutego 1942 roku, gdy przemianowano go na Armię Krajową.

Rząd w Paryżu i podziemie w kraju

Polskie władze na uchodźstwie powstały pod koniec września. 30 września w Paryżu przysięgę złożył prezydent Władysław Raczkiewicz, a misję utworzenia rządu powierzył Sikorskiemu. W gabinecie zasiedli głównie politycy przedwojennej opozycji, a 7 listopada Sikorski przejął od internowanego w Rumunii marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego także funkcję Naczelnego Wodza.

Okupowana Polska była wtedy podzielona na trzy części. Zachodnie województwa Niemcy wcielili do Rzeszy, z centralnej części kraju 26 października utworzyli Generalne Gubernatorstwo, a ziemie wschodnie ZSRR formalnie włączył na początku listopada do republik radzieckich. Obaj okupanci od pierwszych tygodni uderzali w polskie elity: 6 listopada Niemcy aresztowali profesorów krakowskich uczelni, a NKWD zatrzymywało oficerów, urzędników i działaczy na wschodzie. Podziemie, które miało objąć cały kraj, musiało działać w dwóch zupełnie różnych systemach policyjnych, rozdzielonych linią demarkacyjną.

W kraju tymczasem budowała się konspiracja. Oprócz SZP, której dowództwo podporządkowało się nowym władzom, działały dziesiątki innych organizacji, tworzonych przez oficerów, kombatantów, harcerzy i stronnictwa polityczne, często słabo zakonspirowanych i szybko rozbijanych przez okupantów. Rząd chciał tę mozaikę uporządkować, ale miał też powody polityczne, by nie poprzestać na zatwierdzeniu tego, co już powstało. Ludzie Sikorskiego, w większości przeciwnicy sanacji, obawiali się, że na kształt konspiracji krajowej zbyt duży wpływ zyskają wojskowi związani z obozem piłsudczykowskim. Tokarzewski był legionistą i piłsudczykiem, a swoje pełnomocnictwa wywodził z rozkazu Rydza-Śmigłego. Otoczenie premiera, zwłaszcza Stanisław Kot, podejrzewało, że SZP może posłużyć do odbudowy wpływów sanacji. Niechęć podsycał raport Tokarzewskiego o powstaniu organizacji, który trafił najpierw do Rydza-Śmigłego, a dopiero od niego do Sikorskiego; premier uznał to za oznakę nielojalności. Krytyczne opinie przywozili także emisariusze innych środowisk. Por. Włodzimierz Ledóchowski z Organizacji Wojskowej, który dotarł do Francji w grudniu, pisał w raporcie, że osoba Tokarzewskiego jest „zupełnie niestosowna”, i sugerował powierzenie kierownictwa gen. Władysławowi Andersowi, który był jednak w niewoli sowieckiej.

Prace koncepcyjne trwały od października. 8 listopada Rada Ministrów powołała Komitet Ministrów dla Spraw Kraju pod przewodnictwem Sosnkowskiego, który miał nadzorować podziemie pod okupacją niemiecką i sowiecką. Postanowiono rozdzielić konspirację wojskową od cywilnej i oprzeć nową organizację na istniejących strukturach SZP. Decyzja zapadła 13 listopada.

Sosnkowski – „Józef Godziemba”

Wybór komendanta głównego był posunięciem politycznym. Sosnkowski, przed laty jeden z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego, założyciel Związku Walki Czynnej i szef sztabu I Brygady Legionów, był zarazem szanowany przez dawną opozycję. We wrześniu 1939 roku dowodził Frontem Południowym i przebijał się ku Lwowowi; po kapitulacji miasta przed Armią Czerwoną przedostał się w cywilnym ubraniu przez Karpaty na Węgry, a stamtąd do Francji. 11 października był w Paryżu, a 16 października prezydent wyznaczył go na swojego następcę. Dla Sikorskiego był najgroźniejszym rywalem. Powierzenie mu podziemnego wojska, z tytułem zastępcy Naczelnego Wodza, część historyków odczytuje jako sposób na jego zneutralizowanie, inni – jako próbę wzniesienia się ponad podziały.

Sosnkowski przyjął pseudonim „Józef Godziemba”. Opracował zasady ideowe ZWZ, regulamin, plan działania i system łączności z krajem. Formalnie dowodził z Francji, ale kierowanie z odległości ponad tysiąca kilometrów organizacją, z którą łączność utrzymywali kurierzy przemierzający okupowaną Europę, okazało się w praktyce niemożliwe.

Ponadpartyjne wojsko podziemne

ZWZ pomyślano jako organizację wojskową, a nie wojskowo-polityczną, jaką chciała być SZP. Miał być częścią składową Sił Zbrojnych RP, organizacją „ogólnonarodową, ponadpartyjną i ponadstanową”. Jej zadaniem miało być „skupienie w związkach konspiracyjnych jednostek najstaranniej dobranych”. Instrukcje Sosnkowskiego po raz pierwszy jasno określiły jego cel: przygotować powstanie zbrojne na tyłach armii okupacyjnych, które wybuchnie z chwilą wkroczenia do kraju regularnych wojsk polskich. Konspiracja polityczna miała odtąd działać osobno; instrukcja nie przewidywała już komisarzy cywilnych przy dowództwach.

Kraj podzielono na obszary: nr 1 Warszawa, nr 2 Białystok, nr 3 Lwów, nr 4 Kraków–Śląsk, nr 5 Poznań i nr 6 Toruń, który już w 1940 roku włączono jako okręg do obszaru poznańskiego. Obszary dzieliły się na okręgi (zwykle województwa), te na obwody (powiaty), a obwody na placówki (gminy). Podstawową komórką była najpierw kilkuosobowa sekcja, potem pluton. Do łączności z krajem służyły bazy za granicą: na Węgrzech, w Rumunii i na Litwie.

Rozkazy w drodze

Decyzja z Paryża docierała do kraju powoli. Pierwsza instrukcja dotarła do Lwowa 9 grudnia. Była adresowana do gen. Mariana Januszajtisa-Żegoty, którego NKWD aresztowało jednak już 27 października. Instrukcja z 4 grudnia, uważana często za akt założycielski ZWZ, dotarła do Warszawy na przełomie grudnia 1939 i stycznia 1940 roku; przywiózł ją emisariusz Jerzy Michalewski. Według historyka Waldemara Grabowskiego opóźnienie wynikało po części z niechęci pierwszego emisariusza do kontaktów z SZP, uważaną przez część polityków, zwłaszcza w Stronnictwie Ludowym, za „sanacyjne wojsko”.

Tokarzewski nie znał jeszcze tych decyzji, gdy 7 grudnia pisał do Sikorskiego o mnożących się w kraju organizacjach na wzór dawnej POW i przekonywał, że tylko jedna może reprezentować rząd. Nowe rozkazy postawiły go w trudnym położeniu. Instrukcją nr 2, wydaną w styczniu 1940 roku, Sosnkowski podzielił kraj na dwie części: okupację niemiecką z komendą w Warszawie pod płk. Stefanem Roweckim i okupację sowiecką z komendą we Lwowie pod Tokarzewskim. Dotychczasowy zastępca Tokarzewskiego objął ważniejszy, warszawski ośrodek, a założyciel SZP miał wyjechać do Lwowa, gdzie – jak zauważał historyk Paweł Wieczorkiewicz – był zbyt znany, by skutecznie się ukryć. W marcu 1940 roku, próbując przekroczyć linię demarkacyjną na Sanie, Tokarzewski został aresztowany przez NKWD. Pomysł dwóch równorzędnych komend nie sprawdził się: lwowska konspiracja była głęboko zinfiltrowana przez NKWD, a wysłany tam w 1940 roku Leopold Okulicki już w styczniu 1941 roku trafił do sowieckiego więzienia.

Od ZWZ do Armii Krajowej

Model kierowania podziemiem z Francji nie przetrwał wiosny 1940 roku. Po klęsce Francji Sikorski depeszą z 18 czerwca mianował Roweckiego zastępcą komendanta głównego z prawem samodzielnego podejmowania pilnych decyzji, a 30 czerwca – komendantem głównym, z Komendą Główną w kraju. Władza nad podziemnym wojskiem przeszła w ręce oficerów działających w okupowanej Polsce i najlepiej znających jej realia. Sosnkowski, który już w lutym 1940 roku chciał zrezygnować ze stanowiska, został pozbawiony nadzoru nad ZWZ w lipcu 1941 roku, po swojej dymisji z rządu na znak protestu przeciw układowi z ZSRR.

Pod komendą Roweckiego ZWZ rozbudował Komendę Główną z oddziałami wywiadu, łączności i propagandy, utworzył Związek Odwetu do walki bieżącej i stopniowo wchłaniał inne organizacje. Obok niego powstawał cywilny pion państwa podziemnego. To Rowecki zaproponował Sikorskiemu w 1940 roku utworzenie urzędu Delegata Rządu, a w grudniu tego roku działalność zaczęła Delegatura Rządu na Kraj, z której wyrosła podziemna administracja z własnymi departamentami, policją i sądami. Rozdział wojska i polityki, zapoczątkowany decyzją z 13 listopada, stał się w ten sposób zasadą całej konstrukcji państwa podziemnego. We wrześniu 1941 roku ZWZ uznano formalnie za część Polskich Sił Zbrojnych, a 14 lutego 1942 roku przemianowano go na Armię Krajową. Gdy wiosną 1944 roku zaczynała się akcja „Burza”, AK liczyła według szacunków IPN około 360 tysięcy zaprzysiężonych żołnierzy – jedną z największych armii podziemnych okupowanej Europy, wyrosłą z organizacji powołanej w Paryżu jesienią 1939 roku.