Obrona Warszawy (1939)

Obrona Warszawy w 1939 roku była pierwszą wielką bitwą o miasto w drugiej wojnie światowej. Stolica, której przedwojenne plany nie przewidywały jako miejsca walk lądowych, w ciągu kilku dni zamieniła się w improwizowaną twierdzę. 8 i 9 września jej obrońcy odparli niemiecką dywizję pancerną, która chciała zająć miasto z marszu. Przez następne trzy tygodnie Warszawa, okrążona najpierw od wschodu, a potem ze wszystkich stron, była bombardowana z powietrza i ostrzeliwana przez artylerię, a jej garnizon urósł z kilku tysięcy do około stu tysięcy żołnierzy. Po klęsce nad Bzurą i po wkroczeniu Armii Czerwonej nie było już nadziei na odsiecz. Najcięższy nalot 25 września, zniszczenie elektrowni i wodociągów oraz brak amunicji skłoniły dowództwo do kapitulacji, podpisanej 28 września. Obrona miasta, w której wojsko walczyło ramię w ramię z ludnością cywilną, stała się jednym z symboli polskiego września.

Nazwa i daty

W polskiej historiografii bitwa nazywana jest obroną Warszawy, a w niemieckiej i anglojęzycznej oblężeniem Warszawy. Polscy historycy liczą ją czasem od 1 września, bo Luftwaffe bombardowała miasto od pierwszego dnia wojny. Najczęściej jednak za jej początek przyjmuje się 8 września 1939 roku, gdy pod miasto dotarły czołgi niemieckiej 4 Dywizji Pancernej i rozpoczęły się walki lądowe na Ochocie. Ogień przerwano 27 września w południe na podstawie wstępnego porozumienia, a za koniec bitwy przyjęto 28 września, dzień podpisania układu kapitulacyjnego. Wymarsz polskich oddziałów do niewoli trwał od wieczora 29 września do 2 października.

Tło

Miasto, którego nie przygotowano do walki

Warszawa była stolicą, największym miastem kraju, głównym węzłem kolejowym i drogowym, ośrodkiem przemysłu zbrojeniowego i siedzibą naczelnych władz. Polski plan operacyjny „Zachód” zakładał jednak, że walki będą się toczyć daleko od niej. Przygotowano tylko najsilniejszy w kraju ośrodek obrony przeciwlotniczej i Brygadę Pościgową, która przez pierwsze dni wojny strącała niemieckie samoloty nad miastem. Stare carskie forty były zaniedbane, schronów i zastępczych ujęć wody brakowało. Tymczasem w niemieckim planie „Fall Weiss” Warszawa leżała na osi natarcia 10 Armii gen. Waltera von Reichenaua, w której skupiono dwie trzecie niemieckich wojsk szybkich. Od północy, z Prus Wschodnich, miała ją odciąć od wschodu 3 Armia gen. Georga von Küchlera.

Pierwszy tydzień wojny

Od 1 września Luftwaffe bombardowała lotnisko na Okęciu, dworce i osiedla mieszkaniowe. W pierwszych dniach mieszkańcy kopali rowy przeciwlotnicze, a 3 września tłumy manifestowały radość przed ambasadami Wielkiej Brytanii i Francji, gdy oba państwa wypowiedziały wojnę Niemcom. Na froncie sytuacja szybko się pogarszała. Niemiecka 10 Armia przełamała obronę pod Częstochową, 5 i 6 września rozbiła pod Piotrkowem i Tomaszowem Mazowieckim Armię „Prusy”, a Armia „Łódź” gen. dyw. Juliusza Rómmla wycofywała się. Droga na Warszawę stanęła otworem.

3 września minister spraw wojskowych powierzył organizację obrony stolicy komendantowi głównemu Straży Granicznej, gen. bryg. Walerianowi Czumie. Dowództwo Obrony Warszawy, z płk. dypl. Tadeuszem Tomaszewskim jako szefem sztabu, zaczynało praktycznie od zera: 5 września miało pod bronią około 4 tysięcy żołnierzy. Jednocześnie rozpoczęła się chaotyczna ewakuacja. Na wschód wyjechali rząd, prezydent Ignacy Mościcki, komisarz rządu na Warszawę, znaczna część policji i straży pożarnej, wywieziono połowę dział przeciwlotniczych, a 6 września odleciała Brygada Pościgowa. W nocy z 6 na 7 września stolicę opuścił Naczelny Wódz Edward Rydz-Śmigły. Kilka godzin później ppłk Roman Umiastowski wezwał przez radio mężczyzn zdolnych do noszenia broni do udania się na wschód. Tysiące ludzi ruszyło na drogi, a wielu uznało, że miasto nie będzie bronione.

Kryzys opanowali Czuma i komisaryczny prezydent miasta Stefan Starzyński, który odmówił ewakuacji. 8 września Czuma mianował go Komisarzem Cywilnym przy Dowództwie Obrony Warszawy. Starzyński w przemówieniach radiowych zapowiedział, że Warszawa będzie broniona, wezwał urzędników do powrotu na stanowiska i zorganizował Straż Obywatelską w miejsce ewakuowanej policji. Garnizon wzmocniono zatrzymanymi w mieście batalionami 5 Dywizji Piechoty, w tym 40 pułkiem piechoty „Dzieci Lwowskich”, artylerią ciężką i ochotnikami. Mieszkańcy budowali barykady i rowy przeciwpancerne. 8 września miasto miało do dyspozycji 17 batalionów piechoty i kilkanaście baterii artylerii.

Przebieg walk

Odparcie szturmu pancernego (8–9 września)

8 września XVI Korpus gen. Ericha Hoepnera wyszedł pod Warszawę. 4 Dywizja Pancerna gen. Georga-Hansa Reinhardta, dysponująca około 250 czołgami, zajęła Okęcie, Włochy i Raszyn. Berlińskie radio podało już, że Wehrmacht wkroczył do Warszawy. Około 17:00 niemiecka kolumna ruszyła ulicą Grójecką na Ochotę, ale zatrzymała się przed pierwszą barykadą pod ogniem piechoty i dział przeciwpancernych. Obawiając się walki w mieście po zmroku, Reinhardt przerwał natarcie. Tego samego dnia niemiecka artyleria po raz pierwszy ostrzelała stolicę.

9 września od 7:30 dywizja uderzyła ponownie, dwiema głównymi kolumnami na Ochotę i pomocniczymi na Wolę i przez Pole Mokotowskie. Na Grójeckiej Niemcy sforsowali pierwszą barykadę, ale armata 75 mm ppor. Józefa Suchockiego z bliskiej odległości zniszczyła kilka czołgów i samochodów pancernych. Natarcie wzdłuż alei Żwirki i Wigury załamało się przed rowem przeciwpancernym, a oddziały, które przedarły się przez Pole Mokotowskie, zostały zatrzymane w ogniu krzyżowym przy ulicy Wawelskiej. Na ulicy Wolskiej żołnierze 40 pułku piechoty por. Zdzisława Pacak-Kuźmirskiego podpalili przed barykadą beczki z terpentyną z pobliskiej fabryki, a stłoczona na wąskiej ulicy kolumna niemiecka została niemal całkowicie zniszczona. Po południu Polacy kontratakiem odzyskali część linii ulicy Opaczewskiej. 4 Dywizja Pancerna straciła w dwóch dniach według różnych szacunków od kilkudziesięciu do ponad stu czołgów uszkodzonych lub zniszczonych. Obrońcy i mieszkańcy po raz pierwszy zobaczyli, że niemieckie dywizje pancerne można zatrzymać.

Armia „Warszawa” i bitwa nad Bzurą (10–21 września)

9 września armie „Poznań” i „Pomorze” pod dowództwem gen. dyw. Tadeusza Kutrzeby rozpoczęły kontrnatarcie nad Bzurą. Niemcy zrezygnowali z szybkiego zdobycia stolicy, a 4 Dywizję Pancerną skierowali przeciw Kutrzebie; pod Warszawą zastąpiła ją 31 Dywizja Piechoty. W tym samym czasie zmieniło się polskie dowództwo. 8 września do miasta przybył gen. Rómmel, który rozkazem Naczelnego Wodza miał bronić stolicy, „jak długo starczy amunicji i żywności”, i ściągnąć na nią jak najwięcej sił wroga. Od 10 września dowodził Armią „Warszawa”, złożoną z garnizonu stolicy, załogi Twierdzy Modlin i oddziałów nad Wisłą. Czuma podzielił obronę na odcinek „Warszawa-Zachód” płk. Mariana Porwita i odcinek „Warszawa-Wschód” na Pradze.

Garnizon prowadził obronę aktywną: wypady na Rakowiec, Wawrzyszew i Okęcie, nocne ataki na niemieckie placówki. Nieudany wypad na lotnisko okęckie 12 września kosztował około 280 żołnierzy i 7 czołgów. Czuma, Porwit i większość oficerów sztabu chcieli jednak więcej: uderzenia kilkunastu batalionów na zachód, wzdłuż Puszczy Kampinoskiej, na pomoc armiom znad Bzury. Rómmel konsekwentnie się temu sprzeciwiał, a wieczorem 16 września odwołał przygotowane już natarcie siedmiu batalionów. Skończyło się na ograniczonym wypadzie ppłk. Leopolda Okulickiego 18 września, który zdobył Jelonki i Blizne. Ta bierność wobec rozstrzygającej bitwy kampanii jest najczęściej krytykowanym elementem dowodzenia Armią „Warszawa”.

Okrążenie i walki na Pradze (13–21 września)

Od wschodu nadciągnęła 3 Armia. Jej oddziały sforsowały Narew i Bug, 12 września zajęły Mińsk Mazowiecki, a 13 września nawiązały kontakt z 10 Armią na prawym brzegu Wisły. Na Pragę wycofały się oddziały gen. bryg. Juliusza Zulaufa znad Narwi, a 15 września niemiecka piechota stanęła na jej przedpolach. Küchler, przekonany, że prawobrzeżna Warszawa nie jest przygotowana do obrony, kazał ją zająć z marszu. Niemcy zdobyli plac Szembeka i Wał Gocławski, ale na Grochowie 21 pułk piechoty „Dzieci Warszawy” płk. Stanisława Sosabowskiego odparł natarcie wzdłuż ulicy Grochowskiej i w nocnym kontrataku wziął ponad stu jeńców. 16 września Küchler zażądał kapitulacji, a samoloty zrzuciły ulotki dające ludności 12 godzin na opuszczenie miasta. Rómmel nie przyjął niemieckiego parlamentariusza, a władze nie wypuściły cywilów. 17 września Hitler wstrzymał dalsze natarcia, by skupić siły na rozbiciu wojsk Kutrzeby.

Między 19 a 22 września resztki armii „Poznań” i „Pomorze” przebiły się do Warszawy przez Puszczę Kampinoską, bez współdziałania z garnizonem. 21 września pod wsią Placówka batalion 30 pułku piechoty mjr. Bronisława Kamińskiego osłaniał przejście 25 Dywizji Piechoty i stracił około 500 żołnierzy; bój nazwano „warszawskimi Termopilami”. 22 września niemiecka 24 Dywizja Piechoty dotarła do Wisły pod Młocinami i przecięła połączenie z Modlinem. Tego dnia na Pradze zginął gen. płk Werner von Fritsch, były naczelny dowódca wojsk lądowych, który jako honorowy dowódca 12 pułku artylerii przyjechał na front. Załoga stolicy liczyła teraz około 100 tysięcy żołnierzy i około 400 dział, ale większość nowych oddziałów była wykrwawiona, a amunicji artyleryjskiej brakowało od chwili utraty składnic w Palmirach. Kutrzeba został zastępcą Rómmla i zaproponował przebicie się z miasta, by oszczędzić je zniszczenia, ale Rómmel i Starzyński odrzucili ten plan.

Bombardowania i oblężenie

Od początku oblężenia miasto było bombardowane i ostrzeliwane w dzień i w nocy. Szczególnie ciężkie naloty spadły 8, 9, 10, 13, 17, 20 i 24 września. Luftwaffe atakowała nie tylko pozycje wojskowe, lecz także szpitale, kościoły, zabytki i dzielnicę północną zamieszkaną przez Żydów, szczególnie mocno w święta Rosz ha-Szana (13 września) i Jom Kipur (23 września). 17 września spłonął Zamek Królewski. 21 września, podczas kilkugodzinnego zawieszenia broni, miasto opuścili dyplomaci i ponad tysiąc cudzoziemców. 23 września zniszczono urządzenia elektrowni, a dzień później ustał dopływ wody ze Stacji Filtrów. Nie działały radio, drukarnie i telefony, a pożarów nie było czym gasić. Ostatnie przemówienie radiowe Starzyński wygłosił 23 września.

Hitler i naczelne dowództwo wojsk lądowych postanowili, że lewobrzeżną Warszawę zdobędzie 8 Armia gen. Johannesa Blaskowitza z Grupy Armii „Południe” Gerda von Rundstedta, najpóźniej do 3 października, a Pragę po podziale Polski miała przejąć Armia Czerwona. Wokół miasta zgromadzono prawie tysiąc dział i dwie floty powietrzne. Według obliczeń płk. Porwita na lewym brzegu Niemcy mieli co najmniej dwukrotną przewagę w piechocie i sześciokrotną w artylerii.

Szturm generalny (25–27 września)

25 września, nazwany potem „lanym” albo „czarnym poniedziałkiem”, Luftwaffe przeprowadziła najcięższy nalot w dotychczasowej historii wojen. Około 400 samolotów zrzuciło w ponad tysiącu lotów kilkaset ton bomb burzących i kilkadziesiąt ton zapalających. Wybuchły setki pożarów, spłonęły szpital Świętego Ducha i główny gmach Szpitala Dzieciątka Jezus, w ratuszu zginął wiceprezydent Jan Około-Kułak. Liczbę zabitych tego dnia szacuje się na kilka tysięcy. Jednocześnie piechota zaatakowała zewnętrzne pozycje: Niemcy zdobyli forty Mokotów, Piłsudskiego i Bielany.

26 września o 8:00, po przygotowaniu artyleryjskim, 46 i 10 Dywizja Piechoty uderzyły na Czerniaków i Mokotów, a 31 Dywizja na Ochotę. Niemieccy pionierzy wysadzili ściany fortu Dąbrowskiego na Czerniakowie i zmusili jego załogę do kapitulacji, padła też Królikarnia, ale nacierający zatrzymali się na ulicy Chełmskiej i przy alei Niepodległości. Na Ochocie, gdzie według świadków Niemcy pędzili przed czołgami polskich jeńców jako żywe tarcze, kontratak 56 pułku piechoty odzyskał linię ulicy Częstochowskiej. Na północy upadł fort Wawrzyszew. 27 września od świtu Niemcy zdobyli Las Bielański i Boernerowo, ale główne pozycje obrońców nadal trzymały się na wszystkich odcinkach.

Kapitulacja

Żołnierze nie zostali pokonani w polu, lecz miasto nie mogło dłużej trwać. Amunicji artyleryjskiej starczało na dwa dni, w szpitalach i piwnicach leżało kilkadziesiąt tysięcy rannych i chorych, a bez wody groziły epidemie. 26 września Rómmel wysłuchał Komitetu Obywatelskiego i rady oficerów i sam podjął decyzję o kapitulacji. Wieczorem przyleciał do miasta mjr Edmund Galinat z rozkazem Naczelnego Wodza o tworzeniu konspiracji; na jego podstawie gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz założył 27 września Służbę Zwycięstwu Polski. 27 września w południe Czuma nakazał przerwać ogień, a Kutrzeba uzgodnił z Niemcami zawieszenie broni.

28 września Kutrzeba i Blaskowitz podpisali w dawnej fabryce Škody na Rakowcu układ kapitulacyjny. Oficerowie mieli iść do niewoli z bronią białą, podoficerowie i szeregowi po krótkim czasie wrócić do domów. Niemcy wpisali do układu określenie „Twierdza Warszawa”, by usprawiedliwić bombardowanie miasta. 29 września skapitulował Modlin. Od wieczora 29 września polskie kolumny wychodziły z miasta, a Wehrmacht zajmował kolejne dzielnice. Wielu żołnierzy ukryło broń, która posłużyła potem konspiracji.

Straty

Według polskich opracowań w obronie Warszawy poległo 5–6 tysięcy żołnierzy, a około 16 tysięcy zostało rannych. Broń złożyło 5031 oficerów i 97 425 podoficerów i szeregowych; w źródłach anglojęzycznych spotyka się wyższą liczbę około 140 tysięcy jeńców. Najwięcej ofiar poniosła ludność cywilna. Najostrożniejsze szacunki mówią o około 10 tysiącach zabitych, inne, przytaczane przez większość polskich historyków, o 18–25 tysiącach zabitych i kilkudziesięciu tysiącach rannych. Zniszczeniu uległo co najmniej 10–12 procent zabudowy, a wiele budynków zostało uszkodzonych. Według oficjalnych danych Wehrmachtu straty niemieckie wyniosły 1782 zabitych i 5652 rannych.

Znaczenie

Obrona Warszawy nie mogła odwrócić losów kampanii, ale wiązała przez trzy tygodnie znaczne siły niemieckie i była jedną z ostatnich zorganizowanych bitew września. Pokazała, że niemieckie dywizje pancerne są bezradne wobec zdeterminowanej obrony w zabudowie miejskiej. Pokazała też nowy charakter wojny: miasto pełne cywilów było bombardowane jak cel wojskowy, a o kapitulacji przesądziły nie straty wojska, lecz cierpienia ludności. Wbrew niemieckiej propagandzie Warszawa nie była twierdzą, lecz otwartym miastem z improwizowaną obroną.

Postać prezydenta Starzyńskiego i wspólna walka żołnierzy, Straży Obywatelskiej, robotniczych batalionów ochotniczych i mieszkańców obu narodowości, polskiej i żydowskiej, stały się legendą. Jeszcze przed kapitulacją narodziła się w Warszawie Służba Zwycięstwu Polski, z której wyrosły Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa. Część ukrytej we wrześniu broni trafiła w 1944 roku do rąk powstańców. Dla Niemców zdobycie Warszawy oznaczało koniec głównych walk w Polsce i początek okupacji, która w tym mieście miała przybrać jedną z najokrutniejszych postaci w okupowanej Europie.