Kapitulacja Warszawy

28 września 1939 roku o godzinie 13:15, w dawnej fabryce silników lotniczych Škody na warszawskim Rakowcu, gen. dyw. Tadeusz Kutrzeba i dowódca niemieckiej 8 Armii gen. Johannes Blaskowitz podpisali układ o kapitulacji Warszawy. Skończyła się w ten sposób trzytygodniowa obrona stolicy. Wbrew skrótowemu sformułowaniu spotykanemu w kronikach broni nie złożyły jakieś „pozostałe w centrum miasta” oddziały wojska i milicji, lecz cały garnizon Armii „Warszawa”: około stu tysięcy żołnierzy, wspieranych przez Straż Obywatelską i ochotnicze bataliony mieszkańców. Nie zostali oni pokonani w walce. Do kapitulacji zmusiły ich zniszczenia i cierpienia ludności po zmasowanych nalotach, brak wody, prądu i amunicji oraz utrata nadziei na odsiecz.

Miasto bez nadziei

Od połowy września Warszawa była okrążona. Nad Bzurą rozbite zostały armie „Poznań” i „Pomorze”, a ich niedobitki przebiły się do stolicy, powiększając jej załogę, ale nie dając siły do zmiany położenia. 17 września do Polski wkroczyła Armia Czerwona, a dzień później Naczelny Wódz, prezydent i rząd przekroczyli granicę rumuńską. Miasto było od tygodni bombardowane i ostrzeliwane przez artylerię. 23 września zniszczono urządzenia elektrowni, a 24 września ustał dopływ wody ze Stacji Filtrów. Nie działały radio, telefony ani drukarnie, a pożarów nie było czym gasić.

Niemieckie dowództwo postanowiło zdobyć lewobrzeżną Warszawę siłami 8 Armii Blaskowitza najpóźniej do 3 października. Pragę, zgodnie z ustaleniami z ZSRR, mieli później przejąć Sowieci. Wokół miasta stanęło prawie tysiąc dział, a do ataków z powietrza przeznaczono dwie floty powietrzne.

„Lany poniedziałek” 25 września

25 września Luftwaffe przeprowadziła na Warszawę najcięższy nalot w dotychczasowej historii wojen. Około 400 samolotów wykonało ponad tysiąc lotów bojowych i zrzuciło kilkaset ton bomb burzących oraz kilkadziesiąt ton bomb zapalających. Wybuchło około 200 pożarów. Spłonął szpital Świętego Ducha, w którym zginęło około 300 osób, i główny gmach Szpitala Dzieciątka Jezus. W zbombardowanym ratuszu zginął wiceprezydent miasta Jan Około-Kułak. Szacunki liczby zabitych tego dnia sięgają kilku tysięcy, a rannych było znacznie więcej. Dzień ten przeszedł do historii jako „lany”, „czarny” lub „krwawy poniedziałek”.

Jednocześnie niemiecka piechota zaatakowała zewnętrzne pozycje obrońców. Do wieczora Niemcy zajęli forty Mokotów, Piłsudskiego i Bielany. Gen. Blaskowitz wydał rozkaz natarcia na następny dzień od południa, po obu stronach Wisły. Miał to być wstęp do szturmu generalnego.

Szturm 26 i 27 września

26 września niemieckie samoloty zrzuciły nad miastem ulotki grożące jego całkowitym zniszczeniem i rozstrzeliwaniem dwudziestu Polaków za każdego zabitego żołnierza niemieckiego. O 8:00 artyleria rozpoczęła ostrzał, a dywizje XIII Korpusu uderzyły na Czerniaków i Mokotów. Pionierzy niemieckiej 46 Dywizji Piechoty wysadzili ściany fortu Dąbrowskiego na Czerniakowie, wrzucali do środka granaty i świece dymne, aż jego załoga skapitulowała. Padła też Królikarnia, a ochotniczy batalion kpt. Konstantego Zbijewskiego został rozbity w Mieście-Ogrodzie Czerniaków. Na ulicy Chełmskiej i przy alei Niepodległości obrońcy zatrzymali jednak natarcie.

Na Ochocie atak 31 Dywizji Piechoty przełamał pozycje 40 pułku piechoty. Według relacji świadków Niemcy pędzili przed czołgami polskich jeńców jako żywe tarcze. Kontratak odwodowego batalionu 56 pułku piechoty ppłk. Józefa Kalandyka przywrócił około 15:00 linię ulicy Częstochowskiej. Na północy żołnierze niemieckiej 18 Dywizji zdobyli fort Wawrzyszew, ale Batalion Stołeczny utrzymał się w Bliznem. 27 września od 6:20 Niemcy wznowili natarcie, zajęli Las Bielański i Boernerowo, lecz główne pozycje obrońców nadal trzymały się na wszystkich odcinkach.

Decyzja o kapitulacji

Wojsko mogło jeszcze się bronić, ale miasto nie. Szef sztabu Dowództwa Obrony Warszawy płk Tadeusz Tomaszewski meldował, że amunicji wystarczy na cztery dni, a artyleryjskiej na dwa. W mieście leżało kilkadziesiąt tysięcy rannych i chorych, większość szpitali była zniszczona, groziły epidemie. 25 i 26 września dowódca Armii „Warszawa” gen. dyw. Juliusz Rómmel wysłuchał przedstawicieli Komitetu Obywatelskiego i rady oficerów. Prezydent Stefan Starzyński chciał walczyć dalej, socjaliści Mieczysław Niedziałkowski i Zygmunt Zaremba opowiedzieli się za kapitulacją, podobnie większość generałów i pułkowników. Rómmel podjął decyzję sam i wziął za nią odpowiedzialność.

Pierwszy parlamentariusz, wysłany po południu 26 września na Pragę, wrócił z odpowiedzią, że w grę wchodzi tylko bezwarunkowa kapitulacja. Wieczorem na Polu Mokotowskim wylądował samolot z mjr. Edmundem Galinatem, który przywiózł rozkaz Naczelnego Wodza Edwarda Rydza-Śmigłego w sprawie tworzenia organizacji konspiracyjnej. Rómmel powierzył to zadanie gen. bryg. Michałowi Tokarzewskiemu-Karaszewiczowi. 27 września Tokarzewski założył Służbę Zwycięstwu Polski, pierwszą organizację Polskiego Państwa Podziemnego, a wybranych oficerów zwolniono z obowiązku pójścia do niewoli, by tworzyli jej kadry. Rómmel, Kutrzeba i Starzyński, choć mogli odlecieć, zostali w mieście.

Rankiem 27 września Kutrzeba przekroczył linię frontu na Pradze, a potem rozmawiał z Blaskowitzem na Rakowcu. W południe gen. bryg. Walerian Czuma nakazał przerwać walkę; według porozumienia z Niemcami zawieszenie broni obowiązywało od 14:00. Wieczorem Polacy odprowadzili do niemieckich linii wziętych wcześniej jeńców.

Układ z 28 września

Ostateczne rokowania zaczęły się rano 28 września na Rakowcu. Polskiej delegacji przewodniczył Kutrzeba, a na żądanie Niemców wzięli w nich udział także przedstawiciele władz miasta ze Starzyńskim. Podpisany o 13:15 układ przewidywał, że:

• do niewoli pójdą oficerowie, z zachowaniem broni białej, a podoficerowie i szeregowi po krótkim pobycie w niewoli zostaną zwolnieni do domów;
• obrońcy złożą broń do południa 30 września, na stosach, a nie do rąk żołnierzy niemieckich;
• Wehrmacht zacznie zajmować miasto 29 września w południe;
• działalność polskich partii i organizacji zostaje zawieszona, a dwunastu znanych obywateli Warszawy pójdzie jako zakładnicy na wypadek sabotażu;
• do czasu przejęcia władzy przez Niemców miastem zarządza Starzyński, a porządku pilnują Policja Państwowa i Straż Obywatelska;
• Niemcy dostarczą od 30 września 160 tysięcy porcji żywności dziennie.

Mimo protestu Kutrzeby Niemcy wpisali do tekstu określenie „Twierdza Warszawa” (Festung Warschau). Miało ono usprawiedliwić tygodnie bombardowania miasta, które w rzeczywistości było otwartym miastem z improwizowaną obroną. Tego samego dnia Rómmel wysłał oficera do Modlina z instrukcją do rozpoczęcia rozmów. Twierdza Modlin skapitulowała 29 września. W Moskwie Ribbentrop i Mołotow podpisywali tego dnia traktat o granicach i przyjaźni, który ostatecznie dzielił ziemie polskie.

Wymarsz garnizonu

Wiadomość o kapitulacji przyjęto z ulgą i rozpaczą zarazem. W Robotniczej Brygadzie Obrony Warszawy wybuchł ferment, część oficerów chciała aresztować generałów, zdarzały się samobójstwa. W nocy z 28 na 29 września w mieście szerzyły się grabieże, które opanowały dopiero patrole wojskowe. Żołnierze masowo niszczyli lub ukrywali broń.

Układ wszedł w życie 29 września. W południe tego dnia Niemcy zaczęli obsadzać Czerniaków i Powiśle, a wieczorem z miasta wyruszyły pierwsze polskie kolumny. Kolumny garnizonu, łącznie osiem, wychodziły wieczorem 29 i przez cały 30 września, głównie ulicami Wolską, Grójecką, Puławską i szosą na Babice, żegnana przez szpalery mieszkańców; ostatnie oddziały wyszły 2 października. Broń złożyło 5031 oficerów i 97 425 podoficerów i szeregowych. Do 1 października Wehrmacht zajął całe miasto. Tego dnia Blaskowitz przyjął oficerów sztabu Armii „Warszawa” i pochwalił ich żołnierską postawę, a Rómmel odpowiedział mu, że „wojna trwa dalej”.

Miejsce kapitulacji w wojnie

Kapitulacja Warszawy oznaczała koniec ostatniego wielkiego ośrodka oporu w centralnej Polsce. 2 października złożył broń Hel, a 6 października pod Kockiem skapitulowała grupa gen. Franciszka Kleeberga. 5 października Adolf Hitler przyjął w Alejach Ujazdowskich defiladę zwycięstwa; według relacji konspiratorów polscy saperzy podłożyli pod trasą przejazdu ładunek wybuchowy, ale nie doszło do jego odpalenia. Od 1 października w mieście działały oddziały Einsatzgruppe, które zaczęły aresztować zakładników i przedstawicieli inteligencji. Prezydent Starzyński został aresztowany przez gestapo 27 października i zginął w niemieckim więzieniu lub obozie; okoliczności jego śmierci do dziś nie są pewne. Warszawa znalazła się w utworzonym w październiku Generalnym Gubernatorstwie.

Szacunki strat ludności cywilnej we wrześniu wahają się od około 10 do 25 tysięcy zabitych, a wojsko straciło 5–6 tysięcy poległych. Zniszczenia były jednak tylko zapowiedzią tego, co miało nadejść: getta, masowych egzekucji i zniszczenia miasta po powstaniu w 1944 roku. Kapitulacja nie oznaczała też końca walki. Służba Zwycięstwu Polski, założona dzień wcześniej w oblężonym mieście, przekształciła się wkrótce w Związek Walki Zbrojnej, a potem w Armię Krajową. Część broni ukrytej przez obrońców we wrześniu 1939 roku trafiła do rąk żołnierzy podziemia. Obrona i kapitulacja Warszawy stały się też argumentem w sporze o istotę wojny: Niemcy przedstawiali bombardowanie jako atak na twierdzę, a świadkowie, jak amerykański reporter Julien Bryan, pokazali światu miasto cywilów zniszczone z powietrza.