Mieczysław Niedziałkowski

Mieczysław Niedziałkowski był jednym z najważniejszych ludzi polskiej lewicy dwudziestolecia międzywojennego. Teoretyk i ideolog Polskiej Partii Socjalistycznej, poseł na Sejm przez szesnaście lat i od 1927 roku redaktor naczelny „Robotnika”, bronił demokracji parlamentarnej przed rządami sanacji. We wrześniu 1939 roku należał do organizatorów obrony cywilnej oblężonej Warszawy. Jan Nowak-Jeziorański nazwał go obok prezydenta miasta Stefana Starzyńskiego jednym z „duchowych przywódców wrześniowej obrony Warszawy”. Po kapitulacji współtworzył podziemie polityczne. Aresztowany przez gestapo w grudniu 1939 roku, zginął 21 czerwca 1940 roku w egzekucji w Palmirach.

Wileńska młodość

Urodził się 19 września 1893 roku w Wilnie, w rodzinie inteligenckiej o ziemiańskich korzeniach. Jego ojciec Konrad w młodości należał do socjalistycznej partii „Proletariat”, a potem poświęcił się pracy samorządowej i był wiceprezydentem, a następnie prezydentem Wilna. Dwaj stryjowie zginęli w powstaniu styczniowym. Mieczysław uczył się w rosyjskim gimnazjum klasycznym w Wilnie. Jako uczeń założył Związek Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej. W 1912 roku zaczął studia prawnicze na uniwersytecie w Petersburgu, gdzie kierował polską młodzieżą postępową, ale po wybuchu I wojny światowej przerwał naukę.

Wyjechał do Warszawy i w 1914 roku wstąpił do PPS. Pracował w organizacjach społecznych, a od 1916 roku kierował warszawskim komitetem okręgowym partii i zasiadał w jej Centralnym Komitecie Robotniczym. Współredagował legalne pismo „Jedność Robotnicza” i teoretyczny „Przedświt”. Wiosną 1917 roku władze niemieckie na krótko osadziły go na Pawiaku.

Poseł i ideolog

W listopadzie 1918 roku objął stanowisko naczelnika wydziału sejmowego w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, a w styczniu 1919 roku – dyrektora biura konstytucyjnego przy premierze. Należał do współautorów demokratycznej ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego, opartej na „pięcioprzymiotnikowym” prawie wyborczym, i projektu konstytucji przygotowanego przez rząd Jędrzeja Moraczewskiego. W styczniu 1919 roku, mając 25 lat, został jednym z najmłodszych posłów Sejmu Ustawodawczego. Posłem był do 1935 roku – z krótką przerwą w 1931 roku, gdy Sąd Najwyższy unieważnił wybory w jego płockim okręgu, a on sam w październiku zdobył mandat ponownie. W Sejmie zajmował się przede wszystkim sprawami konstytucyjnymi i zagranicznymi, a od 1929 roku przewodniczył klubowi posłów socjalistycznych.

Od zjazdu zjednoczeniowego w 1919 roku do września 1939 roku zasiadał w Radzie Naczelnej i Centralnym Komitecie Wykonawczym PPS, był też jej sekretarzem generalnym. Reprezentował partię za granicą – na zjeździe założycielskim Socjalistycznej Międzynarodówki Robotniczej w Hamburgu w 1923 roku i na zgromadzeniach Ligi Narodów. Był krytykiem bolszewizmu i przeciwnikiem Komunistycznej Partii Polski. Pisał wiele, m.in. „Teorię i praktykę socjalizmu wobec nowych zagadnień” (1926) i „Demokrację parlamentarną w Polsce” (1930). Uchodził za jednego z głównych teoretyków partii. Nie był trybunem: sprawozdawca sejmowy Bernard Singer wspominał, że nie wygłaszał „przemówień świetnych” ani nie przerywał innym docinkami, ale gdy w debacie konstytucyjnej trzeba było zabrać głos w imieniu PPS, „mówił jak profesor, cytował uczonych po francusku, niemiecku, angielsku”. Był – pisał Singer – „ozdobą i skarbem partii”.

Po śmierci Feliksa Perla Rada Naczelna PPS powierzyła mu 30 maja 1927 roku kierowanie „Robotnikiem”, centralnym organem partii. Redagował go – według dzieje.pl bez wynagrodzenia – aż do kapitulacji Warszawy we wrześniu 1939 roku.

Przeciw sanacji

Po przewrocie majowym PPS szybko przeszła do opozycji wobec Józefa Piłsudskiego, a Niedziałkowski stał się jednym z twórców Centrolewu, porozumienia stronnictw lewicy i centrum. Był autorem rezolucji uchwalonych 29 czerwca 1930 roku w Krakowie na Kongresie Obrony Prawa i Wolności Ludu, które zapowiadały walkę o usunięcie dyktatury Piłsudskiego. Gdy we wrześniu 1930 roku aresztowano przywódców opozycji i osadzono ich w twierdzy brzeskiej, on sam nie znalazł się w tej grupie – według relacji Piłsudski miał osobiście skreślić go z listy.

W latach trzydziestych bronił demokracji parlamentarnej i zabiegał o wspólny front robotników i chłopów przeciw faszyzmowi. Napisał program partii przyjęty na kongresie PPS w Radomiu w lutym 1937 roku, tzw. program radomski. W listopadzie 1937 i w kwietniu 1939 roku w delegacjach PPS do prezydenta Ignacego Mościckiego przedstawiał plan powołania rządu obrony narodowej.

Obrona Warszawy

We wrześniu 1939 roku Niedziałkowski poświęcił się obronie stolicy. „Robotnik” ukazywał się pod jego kierunkiem do ostatnich dni oblężenia. Prowadził Robotniczy Komitet Pomocy Społecznej, który razem z redakcją pisma werbował ochotników do Robotniczej Brygady Obrony Warszawy, współpracował z ludowcem Maciejem Ratajem, doradzał gen. Walerianowi Czumie i gen. Juliuszowi Rómmlowi i działał u boku Starzyńskiego. Od 20 września był jednym z trzech przedstawicieli PPS w Komitecie Obywatelskim przy dowódcy Armii „Warszawa”. Gdy pod koniec września ważyła się decyzja o losie miasta, Niedziałkowski i Zygmunt Zaremba opowiedzieli się za kapitulacją. Za udział w obronie otrzymał Krzyż Walecznych.

W podziemiu

Po kapitulacji uczestniczył w tworzeniu konspiracyjnej PPS, która przyjęła nazwę PPS – Wolność, Równość, Niepodległość. Od października 1939 roku zasiadał w radzie politycznej Służby Zwycięstwu Polski i był komisarzem cywilnym przy jej dowódcy, gen. Michale Karaszewiczu-Tokarzewskim. Razem z Ratajem i Leonem Nowodworskim współtworzył Główną Radę Polityczną – polityczne zaplecze podziemnej armii. Kierował też Biurem Informacji Prasowej SZP, które wydawało „Wiadomości Polskie”. Działał zarazem jawnie, w Komitecie Obywatelskim i w Stołecznym Komitecie Samopomocy Społecznej.

Ostrożności konspiracyjnej nie dało się jednak pogodzić z jego popularnością. Jak pisał Nowak-Jeziorański, „znało go z widzenia tysiące ludzi i nietrudno było odgadnąć, co go czeka”. Gestapo aresztowało go w grudniu 1939 roku; dzieje.pl podaje datę 22 grudnia, a pl.wikipedia i większość opracowań o Palmirach – 23 grudnia. Przesłuchiwany w siedzibie gestapo w alei Szucha, według dzieje.pl został 18 lutego 1940 roku skazany na śmierć przez niemiecki sąd doraźny.

Śmierć w Palmirach

Zginął kilka miesięcy później, w czasie Akcji AB, wymierzonej w polskie elity w Generalnym Gubernatorstwie. 21 czerwca 1940 roku Niemcy przywieźli Niedziałkowskiego z Pawiaka do lasu pod Palmirami i rozstrzelali razem z innymi więźniami. Tego samego dnia zginęli tam Maciej Rataj i Janusz Kusociński. W ciągu dwóch dni, 20 i 21 czerwca, Niemcy zamordowali w Palmirach 358 osób. Niedziałkowski miał 46 lat.

Jego szczątki odnaleziono podczas powojennej ekshumacji. W maju 1946 roku odbył się w Palmirach uroczysty pogrzeb z udziałem kilku tysięcy ludzi. Nad trumną przemawiali przedstawiciele partii politycznych, a władze nadały mu pośmiertnie Order Krzyża Grunwaldu I klasy. W 1954 roku prezydent RP na uchodźstwie August Zaleski odznaczył go pośmiertnie Krzyżem Niepodległości Polski Podziemnej z Mieczami. Spoczywa na cmentarzu w Palmirach. Jego imieniem nazwano ulice w kilkudziesięciu polskich miastach.