Aleksander Kiereński

Aleksander Fiodorowicz Kiereński był najpopularniejszym człowiekiem w Rosji wiosną 1917 roku i jednym z najbardziej znienawidzonych jesienią tego samego roku. Adwokat, obrońca w procesach politycznych i socjalistyczny poseł do Dumy, w czasie rewolucji lutowej jako jedyny zasiadał jednocześnie w Rządzie Tymczasowym i we władzach Rady Piotrogrodzkiej. Kolejno był ministrem sprawiedliwości, ministrem wojny i premierem, a w końcu także naczelnym wodzem. Chciał, by demokratyczna Rosja dochowała zobowiązań wobec sojuszników i doczekała Zgromadzenia Ustawodawczego, ale nie dał zmęczonemu krajowi ani pokoju, ani ziemi. W listopadzie 1917 roku obalili go bolszewicy. Jego klęska otworzyła drogę dyktaturze, z którą do końca długiego życia walczył piórem na emigracji, i zamknęła jedyną w tamtych latach próbę zbudowania w Rosji państwa demokratycznego.

Młodość i Duma

Urodził się 4 maja 1881 roku (22 kwietnia według kalendarza juliańskiego) w Symbirsku nad Wołgą. Jego ojciec był dyrektorem tamtejszego gimnazjum, w którym uczył się Władimir Uljanow, przyszły Lenin. W 1889 roku rodzina przeniosła się do Taszkentu, gdzie ojciec objął stanowisko kuratora szkolnego. Kiereński studiował historię i filologię, a potem prawo na uniwersytecie w Petersburgu. W młodości myślał o scenie i chętnie grał w teatrze, co widać było później w jego przemówieniach.

Po krwawej niedzieli w styczniu 1905 roku zbliżył się do eserowców. Pod koniec 1905 roku aresztowano go pod zarzutem przynależności do bojówki i kilka miesięcy spędził w więzieniu. Potem zasłynął jako obrońca w procesach politycznych: bronił chłopów, rewolucjonistów i członków ormiańskiej partii Dasznakcutiun. W 1912 roku uczestniczył w społecznym śledztwie w sprawie masakry strajkujących robotników w kopalniach złota nad Leną. Tego samego roku wybrano go do IV Dumy Państwowej. Ponieważ eserowcy bojkotowali wybory, zasiadł we frakcji trudowików, umiarkowanych socjalistów związanych z chłopami. Uchodził za jednego z najlepszych mówców lewicy.

Wojna i opozycja

Gdy wybuchła pierwsza wojna światowa, Kiereński nie przyłączył się do socjalistów, którzy ją potępiali. Był zwolennikiem wojny obronnej, prowadzonej w nadziei na demokratyczny pokój, a jednocześnie gwałtownie atakował rząd. Domagał się amnestii, autonomii dla Królestwa Polskiego, przywrócenia konstytucji Finlandii i zniesienia ograniczeń wobec Żydów. W 1916 roku przewodniczył komisji Dumy, która badała krwawo stłumione powstanie w Azji Środkowej. W grudniu 1916 roku wezwał w Dumie w praktyce do obalenia samodzierżawia, a cesarzowa Aleksandra Fiodorowna pisała, że Kiereńskiego należałoby powiesić.

Rewolucja lutowa

12 marca 1917 roku, gdy garnizon Piotrogrodu przeszedł na stronę strajkujących, Kiereński witał pod Pałacem Taurydzkim zbuntowanych żołnierzy, wszedł do Komitetu Tymczasowego Dumy, a wieczorem został wiceprzewodniczącym Rady Piotrogrodzkiej. Przyjął tekę ministra sprawiedliwości w Rządzie Tymczasowym księcia Gieorgija Lwowa, choć Rada postanowiła, że socjaliści nie wejdą do rządu, i uzyskał jej aprobatę płomienną mową. Następnego dnia po abdykacji Mikołaja II przekonywał wielkiego księcia Michała, by nie przyjmował korony.

Jako minister sprawiedliwości przeprowadził amnestię polityczną, sprowadził z zesłania rewolucjonistów i doprowadził do zniesienia kary śmierci. Powołał komisję do zbadania nadużyć dawnych ministrów i odpowiadał za bezpieczeństwo uwięzionej rodziny carskiej. Rząd, do którego należał, uznał prawo Polski do niepodległości. Kiereński stał się żywym symbolem rewolucji: nosił wojskową bluzę, przemawiał bez przerwy i wszędzie przyjmowano go owacjami. Prasa nazywała go „pierwszą miłością rewolucji”.

Minister wojny i premier

Gdy w maju z rządu odeszli Pawieł Milukow i minister wojny Aleksandr Guczkow, Kiereński objął ministerstwo wojny i marynarki. Uważał, że Rosja nie może wycofać się z wojny bez katastrofy, a zwycięstwo wzmocni rewolucję i da jej mocną pozycję w rozmowach o pokoju. Objeżdżał front i porywał tłumy żołnierzy, choć zapał często znikał wraz z jego odjazdem. Oficerowie przezywali go „naczelnym namawiaczem”. Ofensywa, która ruszyła 1 lipca w Galicji, utknęła po kilku dniach, a niemiecko-austriackie przeciwuderzenie rozbiło rosyjskie armie.

Po lipcowych rozruchach w Piotrogrodzie i dymisji Lwowa Kiereński został 21 lipca premierem. Był jedynym politykiem, którego akceptowali jednocześnie umiarkowani socjaliści, liberałowie i generałowie. Zamknął bolszewicką prasę i przywrócił na froncie karę śmierci, której zniesienie sam niedawno podpisał. Naczelnym wodzem mianował generała Ławra Korniłowa. We wrześniu, po niejasnych rokowaniach przez pośredników, uznał, że Korniłow szykuje przewrót, odwołał go i ogłosił buntownikiem. Do obrony stolicy zmobilizowano rady i uzbrojonych robotników, a bunt upadł bez walki. Kiereński sam objął naczelne dowództwo i proklamował Republikę Rosyjską.

Zwycięstwo było pozorne. Oficerowie nie wybaczyli mu uwięzienia Korniłowa, a lewica podejrzewała, że sam był w spisku. Bolszewicy zachowali broń i zdobyli większość w radach Piotrogrodu i Moskwy. Kiereński lekceważył zagrożenie. Według liberała Władimira Nabokowa mówił, że wręcz modli się o bolszewickie powstanie, bo ma dość sił, by je zmiażdżyć. Kiedy 6 listopada spróbował zamknąć bolszewickie gazety, Komitet Wojskowo-Rewolucyjny przeszedł do natarcia. Rano 7 listopada Kiereński wyjechał z Piotrogrodu po wojska z frontu, a w nocy bolszewicy zajęli Pałac Zimowy i aresztowali jego ministrów. Na jego apel odpowiedział tylko generał Piotr Krasnow z kilkuset kozakami. Po porażce pod Pułkowem kozacy byli gotowi wydać premiera bolszewikom, a on uciekł z Gatczyny przebrany za marynarza. Legenda, że wcześniej uciekł z Pałacu Zimowego w kobiecym przebraniu, gniewała go do końca życia.

Emigracja

Przez kilka miesięcy ukrywał się w Rosji. W czerwcu 1918 roku, z papierami serbskiego oficera i z pomocą brytyjskich agentów, wyjechał przez Murmańsk do Londynu, a potem do Paryża. Zabiegał o pomoc ententy dla demokratycznej Rosji, ale sprzeciwiał się wojskowym dyktaturom białych generałów, których nie uważał za lepsze od bolszewików. W latach dwudziestych i trzydziestych mieszkał najpierw w Berlinie, a potem przez wiele lat w Paryżu, wydawał emigracyjne pismo „Dni”, wykładał i pisał kolejne wersje wspomnień. Emigracja rosyjska była podzielona, a dla monarchistów i dawnych oficerów pozostał człowiekiem, który zniszczył armię i otworzył drogę Leninowi.

Z emigracji obserwował, jak państwo, które zastąpiło jego republikę, staje się dyktaturą Józefa Stalina, a w Niemczech władzę zdobywa Adolf Hitler. W 1939 roku ożenił się po raz drugi, z Australijką Lydią Tritton. Gdy w 1940 roku Niemcy zaatakowały Francję, Kiereńscy wyjechali do Stanów Zjednoczonych. Po niemieckiej napaści na Związek Radziecki w czerwcu 1941 roku Kiereński, mimo całej wrogości wobec władzy radzieckiej, opowiedział się za obroną Rosji przed Hitlerem.

Ostatnie lata

Po wojnie zamieszkał w Nowym Jorku. Wiele czasu spędzał w Instytucie Hoovera na Uniwersytecie Stanforda, który gromadził archiwa rewolucji rosyjskiej, i opracował wraz z amerykańskim historykiem trzytomowy zbiór dokumentów Rządu Tymczasowego. Wydał też ostatnią wersję wspomnień, „Rosja i zwrot historii” (1965). Zmarł 11 czerwca 1970 roku w Nowym Jorku jako jeden z ostatnich żyjących przywódców 1917 roku. Prawosławne parafie w Nowym Jorku odmówiły mu pogrzebu, bo obwiniały go o upadek Rosji, więc pochowano go w Londynie, na cmentarzu Putney Vale.

Znaczenie

Ocena Kiereńskiego od początku była polem bitwy. Dla bolszewików był „burżuazyjnym” politykiem, który oszukał lud i prowadził imperialistyczną wojnę, dla monarchistów i białych oficerów grabarzem armii. Słowo „kiereńszczyzna” stało się synonimem pustego gadulstwa i bezradności władzy. Sam Kiereński do końca życia przekonywał, że przegrał, bo nie mógł zawrzeć odrębnego pokoju, sojusznicy nie chcieli pomóc, a Korniłow naprawdę szykował przewrót.

Historycy oceniają go bardziej złożenie. Większość zgadza się, że Rosja w 1917 roku chciała przede wszystkim pokoju i ziemi, a Kiereński, wierny sojusznikom i Zgromadzeniu Ustawodawczemu, nie dał jej ani jednego, ani drugiego. Jego upadek miał skutki daleko poza Rosją. Zamiast demokratycznej republiki związanej z zachodnimi aliantami powstało państwo komunistyczne, które zerwało z nimi, zawarło odrębny pokój z Niemcami, a dwie dekady później, w sierpniu 1939 roku, porozumiało się z Hitlerem.