Włodzimierz Lenin

Włodzimierz Iljicz Uljanow, znany pod pseudonimem Lenin, był twórcą partii bolszewickiej i państwa radzieckiego. Przez większość życia był emigrantem i przywódcą niewielkiej frakcji rosyjskich socjaldemokratów, przekonanym, że rewolucję może przeprowadzić tylko karna partia zawodowych rewolucjonistów. Pierwsza wojna światowa dała mu szansę, na którą czekał. W listopadzie 1917 roku jego partia przejęła władzę w Piotrogrodzie, w marcu 1918 roku zawarła z Niemcami odrębny pokój, a w wojnie domowej obroniła władzę terrorem i Armią Czerwoną. Dla drogi do drugiej wojny światowej Lenin jest postacią kluczową: stworzył system jednopartyjnej dyktatury, policję polityczną i Międzynarodówkę Komunistyczną, czyli narzędzia, którymi posługiwał się później Józef Stalin, a strach przed rewolucją, którą rozpalił, stał się jednym z głównych paliw faszyzmu i nazizmu w Europie.

Młodość i droga do marksizmu

Urodził się 22 kwietnia 1870 roku (10 kwietnia według kalendarza juliańskiego) w Symbirsku nad Wołgą, w rodzinie inspektora szkół ludowych, który dosłużył się dziedzicznego szlachectwa. Był zdolnym uczniem miejscowego gimnazjum, którego dyrektorem był ojciec Aleksandra Kiereńskiego, późniejszego premiera, obalonego przez Lenina w 1917 roku. W maju 1887 roku jego starszego brata Aleksandra powieszono za udział w spisku na życie cara Aleksandra III. Kilka miesięcy później Włodzimierza usunięto z uniwersytetu w Kazaniu za udział w studenckim zebraniu. Prawo zdał eksternistycznie w Petersburgu w 1891 roku, ale adwokaturą zajmował się krótko. Pochłonął go marksizm.

W 1895 roku aresztowano go za działalność w petersburskim „Związku Walki o Wyzwolenie Klasy Robotniczej”, a po kilkunastu miesiącach więzienia zesłano na trzy lata do wsi Szuszenskoje na Syberii. Tam ożenił się z Nadieżdą Krupską, towarzyszką z ruchu, i napisał pracę o rozwoju kapitalizmu w Rosji. Od 1901 roku podpisywał się pseudonimem Lenin.

Emigrant i twórca bolszewizmu

Od 1900 roku żył głównie za granicą. Współredagował gazetę „Iskra”, a w broszurze „Co robić?” (1902) przedstawił model partii, która miała być scentralizowaną organizacją zawodowych rewolucjonistów, prowadzącą robotników, a nie idącą za nimi. Na zjeździe Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji w 1903 roku spór o tę koncepcję podzielił partię na bolszewików, zwolenników Lenina, i mienszewików. Lenin bywał w tych sporach bezwzględny. Zrywał z najbliższymi współpracownikami, gdy uznał, że zbaczają z właściwej linii, i nie przebierał w środkach, także finansowych.

Klęska Rosji w wojnie z Japonią i rewolucja 1905 roku wydawały się zapowiedzią upadku caratu. Lenin wrócił do Rosji pod koniec 1905 roku, ale rewolucja wygasła, a od końca 1907 roku znów żył na emigracji, w Genewie i Paryżu. W 1912 roku przeniósł się do Krakowa, a latem mieszkał w Poroninie na Podhalu. Z Galicji, blisko granicy, kierował legalną gazetą „Prawda” i bolszewickimi posłami do Dumy.

Wojna wojnie

Wybuch wojny zastał go w Galicji jako obywatela państwa nieprzyjacielskiego. 8 sierpnia 1914 roku austriacka żandarmeria aresztowała go pod zarzutem szpiegostwa i osadziła w więzieniu w Nowym Targu. Wstawili się za nim polscy i austriaccy socjaliści, wśród nich Ignacy Daszyński, i po jedenastu dniach go zwolniono. We wrześniu wyjechał do Szwajcarii.

Najbardziej wstrząsnęło nim to, że socjaliści niemieccy, francuscy i inni poparli swoje rządy. Uznał, że II Międzynarodówka zbankrutowała. Wojnę nazwał imperialistyczną i ogłosił hasła, które gorszyły nawet radykałów: najmniejszym złem dla rosyjskich robotników jest klęska caratu, a zadaniem socjalistów jest przekształcenie wojny między państwami w wojnę domową klas. Na konferencjach przeciwników wojny w Zimmerwaldzie (1915) i Kienthalu (1916) skupił wokół siebie najbardziej radykalną mniejszość. W 1916 roku napisał „Imperializm jako najwyższe stadium kapitalizmu”. W styczniu 1917 roku mówił w Zurychu, że jego pokolenie może nie dożyć rozstrzygających bitew rewolucji.

1917

O rewolucji lutowej i abdykacji Mikołaja II dowiedział się z gazet. Droga przez kraje ententy była dla niego zamknięta, więc przyjął propozycję przejazdu przez Niemcy. Berlin zgodził się, licząc, że radykałowie podkopią rosyjski wysiłek wojenny. 16 kwietnia Lenin przyjechał na Dworzec Fiński w Piotrogrodzie, a nazajutrz ogłosił tezy kwietniowe: żadnego poparcia dla Rządu Tymczasowego, cała władza w ręce rad, pokój. W ciągu kilku tygodni przekonał do nich partię. Na I Zjeździe Rad w czerwcu, gdy mienszewik Irakli Cereteli powiedział, że w Rosji nie ma partii gotowej wziąć władzę w pojedynkę, Lenin odpowiedział z sali, że taka partia jest.

Po nieudanym wystąpieniu w lipcu rząd oskarżył bolszewików o działanie na zlecenie Niemiec i wydał nakaz aresztowania Lenina. Ukrył się pod Piotrogrodem, a potem w Finlandii, gdzie pisał „Państwo a rewolucja”. Sprawa niemieckich pieniędzy do dziś budzi spory. Dokumenty niemieckiego ministerstwa spraw zagranicznych potwierdzają, że Berlin przekazywał bolszewikom znaczne sumy przez pośredników, ale większość historyków uważa, że Lenin nie był niczyim agentem: brał pieniądze od każdego, kto mógł przyspieszyć rewolucję, i zamierzał ją potem rozpalić także w Niemczech.

Po upadku buntu generała Ławra Korniłowa we wrześniu bolszewicy zdobyli większość w radach Piotrogrodu i Moskwy. Lenin z ukrycia bombardował Komitet Centralny listami, że trzeba natychmiast brać władzę. W październiku potajemnie wrócił do stolicy i 23 października (10 października st. st.) przeforsował uchwałę o powstaniu zbrojnym. Przygotowania prowadził jednak głównie Lew Trocki, przewodniczący Rady Piotrogrodzkiej. 7 listopada bolszewicy obalili Rząd Tymczasowy, a II Zjazd Rad uchwalił napisane przez Lenina dekrety o pokoju i o ziemi i powołał Radę Komisarzy Ludowych z nim jako przewodniczącym.

Pokój brzeski i dyktatura

Lenin od pierwszych dni budował władzę jednej partii. Zamykał opozycyjne gazety, w grudniu 1917 roku powołał policję polityczną, Czeka, pod kierownictwem Feliksa Dzierżyńskiego, a w styczniu 1918 roku rozpędził Zgromadzenie Ustawodawcze, w którym większość mieli eserowcy. Jednocześnie dążył do pokoju z Niemcami za wszelką cenę. Uważał, że armia już nie istnieje, a rewolucja potrzebuje „wytchnienia”. Większość partii chciała „wojny rewolucyjnej”, a Trocki próbował w Brześciu Litewskim formuły „ani wojna, ani pokój”. Gdy Niemcy ruszyli do ofensywy, Lenin groźbą odejścia z rządu przeforsował przyjęcie ich warunków. 3 marca 1918 roku podpisano traktat brzeski: Rosja traciła Polskę, kraje bałtyckie, Finlandię i Ukrainę. Rząd przeniósł się do Moskwy.

Pokój zewnętrzny otworzył wojnę wewnętrzną. Latem 1918 roku władza radziecka była na krawędzi upadku. W lipcu w Jekaterynburgu bolszewicy zamordowali rodzinę carską; żaden znany dokument nie dowodzi bezpośredniego udziału Lenina, ale większość historyków uważa, że bez zgody Moskwy do zbrodni by nie doszło. 30 sierpnia 1918 roku Lenin został ciężko ranny w zamachu w Moskwie, przypisanym eserowczyni Fannie Kapłan. Odpowiedzią był czerwony terror: masowe egzekucje zakładników i „wrogów klasowych”, których Lenin domagał się już wcześniej w poufnych zarządzeniach. Upadek Niemiec, przypieczętowany rozejmem w Compiègne, pozwolił mu unieważnić traktat brzeski i ruszyć na zachód za wycofującymi się Niemcami.

Rewolucja światowa i wojna z Polską

Lenin był przekonany, że rewolucja w Rosji przetrwa tylko wtedy, gdy rozszerzy się na Europę, przede wszystkim na Niemcy. Rewolucję niemiecką jesienią 1918 roku i węgierską Republikę Rad w 1919 roku przyjął jako zapowiedź tej fali. W marcu 1919 roku założył w Moskwie Międzynarodówkę Komunistyczną, która miała kierować partiami komunistycznymi na całym świecie i narzucała im posłuszeństwo wobec Moskwy. Wiosną 1920 roku wybuchła otwarta wojna z Polską Józefa Piłsudskiego. Po odparciu polskiej wyprawy kijowskiej Lenin, wbrew ostrożniejszym doradcom, pchnął Armię Czerwoną na Warszawę w nadziei, że przez Polskę rewolucja dotrze do Niemiec. Klęska w sierpniu 1920 roku zamknęła tę drogę, a pokój ryski z 1921 roku ustalił granicę, która przetrwała do września 1939 roku.

Ostatnie lata

Bolszewicy wygrali wojnę domową, ale kraj był zrujnowany. Ogarnęły go bunty chłopskie, a w marcu 1921 roku zbuntowali się marynarze w Kronsztadzie, niedawna duma rewolucji. Lenin kazał stłumić bunt i jednocześnie ogłosił Nową Politykę Ekonomiczną (NEP), która przywróciła częściowo wolny handel. Ten sam zjazd partii zakazał wewnątrz niej frakcji, co później ułatwiło Stalinowi rozprawę z przeciwnikami. W 1922 roku w Rapallo Rosja Radziecka i Niemcy, dwa państwa wykluczone z powojennego porządku, nawiązały stosunki dyplomatyczne, co otworzyło drogę do tajnej współpracy wojskowej. 30 grudnia 1922 roku powstał Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Lenin był już wtedy ciężko chory. W maju 1922 roku przeszedł pierwszy udar, w grudniu drugi, a w marcu 1923 roku trzeci, który odebrał mu mowę. W ostatnich notatkach, nazwanych później jego testamentem, oceniał następców i ostrzegał przed Józefem Stalinem, od kwietnia 1922 roku sekretarzem generalnym partii. W dopisku ze stycznia 1923 roku radził usunąć go z tego stanowiska jako człowieka zbyt brutalnego. Do tego nie doszło. Lenin zmarł 21 stycznia 1924 roku w Gorkach pod Moskwą. Jego zabalsamowane ciało wystawiono w mauzoleum na placu Czerwonym, a Piotrogród przemianowano na Leningrad.

Znaczenie

Żadna postać rosyjskiej rewolucji nie wywołuje równie skrajnych ocen. Historiografia radziecka czciła Lenina jako geniusza, który dał ludom Rosji pokój i ziemię, a Stalin uczynił z niego przedmiot kultu i legitymację własnej władzy. Historycy zachodni, jak Richard Pipes czy Robert Service, widzą w nim przede wszystkim twórcę dyktatury jednej partii, terroru policji politycznej i systemu obozów, który Stalin tylko rozbudował. Inni, jak Orlando Figes, podkreślają, że bez wojny i jej klęsk bolszewicy nigdy nie doszliby do władzy, a Lenin umiał jak nikt inny wykorzystać zmęczenie żołnierzy i głód ziemi chłopów.

Dla historii drogi do drugiej wojny światowej jego dziedzictwo jest dwojakie. Państwo, które stworzył, stało się jednym z głównych graczy lat trzydziestych: najpierw wyrzutkiem i partnerem Niemiec z Rapallo, potem członkiem Ligi Narodów, a w sierpniu 1939 roku sojusznikiem Hitlera w rozbiorze Polski. Zarazem lęk przed bolszewizmem, który Lenin chciał rozszerzyć na całą Europę, popchnął miliony ludzi ku ruchom skrajnej prawicy, od włoskiego faszyzmu po niemiecki nazizm, i skłaniał wiele rządów zachodnich do traktowania Hitlera jako mniejszego zła.