Ahmed Zogu

Ahmed Zogu, jako król Zogu I, rządził Albanią przez siedemnaście lat: najpierw jako premier, potem jako prezydent republiki, a od 1928 roku jako samozwańczy „król Albańczyków”. Syn wodza górskiego klanu z regionu Mat, wychowany jeszcze w Imperium Osmańskim, zbudował z rozbitego na rody i plemiona kraju scentralizowane, choć ubogie i rządzone dyktatorsko państwo. Na jego utrzymanie potrzebował pieniędzy, a dawał je tylko faszystowski Rzym. W ten sposób Albania stała się najpierw nieformalnym protektoratem Włoch, a w kwietniu 1939 roku pierwszą ofiarą Mussoliniego w Europie. Historia Zogu to przykład, jak małe państwo, lawirując między silniejszymi sąsiadami, może stracić niepodległość bez wojny w ścisłym sensie słowa: przez długi, kredyty i doradców, a na końcu przez kilka godzin desantu.

Syn wodza z Mat

Urodził się 8 października 1895 roku w rodzinnej twierdzy Burgajet w pobliżu Burrelu, w górzystej północno-środkowej Albanii, wówczas części Imperium Osmańskiego. Nosił wtedy nazwisko Zogolli. Jego ojciec Xhemal Pasza Zogolli był dziedzicznym zarządcą okręgu Mat, a matka Sadije pochodziła z wpływowego rodu Toptanich, który wywodził się, według rodzinnej tradycji, od siostry narodowego bohatera Albańczyków Skanderbega. Rodzina była muzułmańska. Ahmed uczył się w Stambule, w elitarnym liceum Galatasaray. Gdy w 1911 roku zmarł ojciec, to on, a nie starszy przyrodni brat, przejął władzę nad Mat.

W 1912 roku Albania ogłosiła niepodległość, ale przez następne lata była polem walki obcych armii i lokalnych przywódców. Młody Zogolli zręcznie zmieniał strony. Działał u boku krewnego ze strony matki, Esada Paszy Toptaniego, a w czasie pierwszej wojny światowej, gdy północ kraju zajęli Austriacy, przeszedł na ich stronę i dowodził oddziałami ochotników jako pułkownik armii austro-węgierskiej. Austriacy nie ufali mu jednak i od 1917 roku przetrzymywali go w Wiedniu. Polubił tam europejski styl życia. Po wojnie spędził kilka miesięcy w Rzymie i w 1919 roku wrócił do Albanii.

Minister, premier, wygnaniec

W styczniu 1920 roku kongres w Lushnji utworzył rząd, który miał obronić niepodległość przed planami podziału kraju. Dwudziestoczteroletni Zogolli został w nim ministrem spraw wewnętrznych. Na stolicę wybrano Tiranę, leżącą blisko jego rodzinnego Mat. Przez następne lata był ministrem, gubernatorem Szkodry i dowódcą wojska, tłumiąc rebelie przeciwników i umacniając własną siatkę lojalnych ludzi. W 1922 roku zmienił nazwisko na brzmiące bardziej po albańsku Zogu, a w grudniu tego roku, mając dwadzieścia siedem lat, został najmłodszym premierem w historii kraju. Opierał się na właścicielach ziemskich, beju z południa i wodzach plemiennych z północy.

Jego przeciwnikami byli liberałowie i reformatorzy skupieni wokół prawosławnego biskupa Fana Noliego i radykalnego działacza Avniego Rustemiego. 23 lutego 1924 roku Beqir Valteri postrzelił go w budynku parlamentu. Zogu przeżył, ale musiał oddać urząd premiera. W kwietniu zamordowano Rustemiego, a o zbrodnię oskarżano ludzi Zogu. W czerwcu 1924 roku wybuchło powstanie, władzę przejął Noli, a Zogu z kilkuset zwolennikami uciekł do Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Wrócił w grudniu 1924 roku na czele oddziałów wyposażonych przez Belgrad, wzmocnionych przez białych emigrantów rosyjskich z armii Piotra Wrangla. Noli uciekł. W zamian za pomoc Zogu obiecał Jugosławii przygraniczny monastyr Świętego Nauma nad Jeziorem Ochrydzkim, który oddał w 1925 roku.

Prezydent i dyktator

W styczniu 1925 roku zgromadzenie konstytucyjne ogłosiło Albanię republiką i wybrało Zogu prezydentem na siedem lat. Urząd objął 1 lutego. Konstytucja dawała mu niemal pełnię władzy: mianował ministrów i wysokich urzędników, wskazywał część parlamentu. Przeciwników zmuszał do emigracji lub zabijał. W 1925 roku w Bari zastrzelono jednego z przywódców opozycji, Luigja Gurakuqiego, a w górach zginął osaczony przez żandarmów Bajram Curri. Prasa była cenzurowana, a więzienia pełne przeciwników politycznych.

Zogu potrafił jednak zaprowadzić w kraju porządek, jakiego Albania wcześniej nie znała. Ograniczył rozbój i krwawą zemstę, rozbroił część plemion, zaczął pobierać podatki i budować drogi. Problemem były pieniądze. Państwo opierało się na bejach, których nie chciał obciążać podatkami, i nie miało dochodów na wojsko, szkoły i urzędy. Jugosławia nie mogła mu pomóc, a mocarstwa zachodnie nie chciały. Pomóc chciał natomiast Benito Mussolini, dla którego Albania była kluczem do Adriatyku i Bałkanów. W 1925 roku Włosi założyli Narodowy Bank Albanii, kontrolowany przez włoski kapitał, i udzielili pożyczki na roboty publiczne. 27 listopada 1926 roku Zogu podpisał w Tiranie pierwszy pakt z Włochami, o przyjaźni i bezpieczeństwie, a 22 listopada 1927 roku drugi, o sojuszu obronnym na dwadzieścia lat. Do albańskiej armii przybyli włoscy instruktorzy, a do urzędów włoscy doradcy.

Król Albańczyków

1 września 1928 roku zgromadzenie konstytucyjne ogłosiło Albanię monarchią, a prezydent złożył przysięgę jako Zogu I, „król Albańczyków”. Tytuł miał podkreślać, że jest władcą całego narodu, także Albańczyków mieszkających w Kosowie i poza granicami państwa. Imienia Ahmed nie wybrał na imię królewskie, by nie podkreślać na europejskiej scenie swojego islamskiego pochodzenia. Nie był koronowany, przysiągł przed parlamentem na Biblię i na Koran, co miało symbolizować jedność kraju trzech wyznań. Konstytucja zabraniała łączenia tronu albańskiego z koroną innego państwa. Europejskie dwory traktowały z rezerwą „samozwańczego” króla bez królewskich przodków.

Zogu reformował kraj na wzór Mustafy Kemala. W 1929 roku zastąpił prawo szariatu kodeksem cywilnym wzorowanym na szwajcarskim, w latach trzydziestych zakazał zasłaniania twarzy przez kobiety, zbudował system szkół państwowych. Pozostał jednak dyktatorem, rządzącym przy pomocy żandarmerii, cenzury i więzień. Według jego biografów przetrwał kilkadziesiąt zamachów na swoje życie, ciążyły na nim setki krwawych porachunków. Najgłośniejszy zamach miał miejsce 20 lutego 1931 roku przed operą w Wiedniu: król wyszedł z niego cało, zginął jego adiutant.

Przez całe lata trzydzieste Zogu starał się, by zależność od Rzymu nie przekroczyła granicy, za którą zaczyna się utrata państwa. W 1931 roku nie przedłużył pierwszego paktu tirańskiego. Gdy w czasie wielkiego kryzysu Albania przestała płacić odsetki od włoskich pożyczek, a Włosi zażądali unii celnej, włoskich dowódców żandarmerii, monopoli i nauki włoskiego we wszystkich szkołach, odmówił. Obciął wydatki, odesłał włoskich doradców wojskowych i upaństwowił katolickie szkoły prowadzone przez Włochów. Jako przeciwwagę dla Włochów zatrzymał w żandarmerii brytyjskich oficerów. Próbował zbliżyć się do Francji, Niemiec i państw bałkańskich, ale nikt nie chciał płacić rachunków Albanii. W 1934 roku, po demonstracji włoskiej floty pod Durrës, wrócił w orbitę Rzymu, a nowe pożyczki, w tym ta z 1937 roku, wiązały go coraz mocniej. W 1938 roku Albania przyjmowała żydowskich uchodźców z Niemiec i Austrii.

27 kwietnia 1938 roku Zogu poślubił węgierską hrabiankę Geraldine Apponyi, katoliczkę o amerykańskiej matce. Wesele w Tiranie było wielkim wydarzeniem towarzyskim, a Włochy reprezentował na nim minister spraw zagranicznych Galeazzo Ciano. Ciano wrócił z niego przekonany, że król nigdy nie zgodzi się dobrowolnie na protektorat i że Albanię trzeba przyłączyć do Włoch. Zogu wiedział o włoskich intrygach. W lutym 1939 roku ogłosił wykrycie spisku na swoje życie i wydalił jednego z włoskich agentów.

Utrata tronu

Po zajęciu Czech przez Hitlera Mussolini postanowił działać. 25 marca 1939 roku Rzym przesłał do Tirany projekt układu, który dawał włoskiemu wojsku prawo obsadzenia kraju, a Włochom w Albanii pełne prawa obywatelskie. Zogu nie podpisał, ale też nie odmówił otwarcie. Przez dwa tygodnie grał na zwłokę, przyjmował część żądań i odrzucał te, które naruszały suwerenność. 5 kwietnia królowa urodziła syna, Lekę. Tego samego dnia król zaapelował o pomoc do mocarstw zachodnich, a następnego do państw Ententy Bałkańskiej. Nikt nie odpowiedział.

7 kwietnia, w Wielki Piątek, Włosi, rozpoczynając inwazję na Albanię, wylądowali w czterech portach kraju. Zogu nie zorganizował obrony w górach, na którą liczyli niektórzy jego zwolennicy. Królowa z dwudniowym dzieckiem wyjechała do Grecji przed świtem, król po wygłoszeniu radiowego wezwania do walki ruszył za nią tego samego dnia. Rodzina zabrała ze sobą znaczną część rezerw złota albańskiego banku. Ta ucieczka bardzo zaszkodziła jego pamięci. Historyk Bernd Fischer uważał, że gdyby Zogu poprowadził opór w górach, mógł zjednoczyć Albańczyków i przejść do historii jako bohater, choć nie odwróciłby wyniku. Tymczasem 12 kwietnia zgromadzenie zwołane w Tiranie przez Włochów ogłosiło jego detronizację i ofiarowało koronę Wiktorowi Emanuelowi III.

Na wygnaniu

Z Grecji Zogu mówił dziennikarzom, że Hitler i Mussolini to szaleńcy, a Chamberlain i Daladier to „dwaj głupcy, którzy śpią”. Świat nie słuchał go z sympatią, bo wiedział o wywiezionym złocie. Po krótkim pobycie w Grecji król z rodziną i dworem udał się do Turcji, a stamtąd przez Rumunię, Polskę, kraje bałtyckie i Skandynawię do Francji. Po klęsce Francji w 1940 roku przedostał się do Wielkiej Brytanii. Zamieszkał najpierw w londyńskim hotelu Ritz, a potem w wiejskich rezydencjach w hrabstwach Berkshire i Buckinghamshire.

Brytyjczycy nie uznali go za prawowitego przedstawiciela Albanii i nie pozwolili utworzyć rządu na uchodźstwie. W samej Albanii jego zwolennicy pod wodzą Abaza Kupiego, bohatera obrony Durrës w 1939 roku, utworzyli w 1943 roku rojalistyczną organizację Legaliteti, ale przegrała ona walkę o władzę z komunistami Envera Hodży. W listopadzie 1944 roku komuniści opanowali cały kraj i zakazali Zogu powrotu. W styczniu 1946 roku zgromadzenie konstytucyjne proklamowało republikę ludową i formalnie pozbawiło go tronu, czego Zogu nigdy nie uznał.

W 1946 roku przeniósł się do Egiptu na zaproszenie króla Faruka I, którego dynastia miała albańskie korzenie. Zachodnie wywiady próbowały na początku lat pięćdziesiątych obalić Hodżę za pomocą przerzucanych do kraju emigrantów, w tym zwolenników króla, ale większość z nich wpadła w zasadzki, bo plany zdradzał Moskwie Kim Philby. Po obaleniu Faruka w 1952 roku Zogu stracił w Egipcie przywileje i w 1955 roku wyjechał do Francji. Zmarł 9 kwietnia 1961 roku w szpitalu w Suresnes pod Paryżem i został pochowany na cmentarzu w Thiais. Emigranci ogłosili królem jego syna Lekę. 17 listopada 2012 roku, w roku stulecia niepodległości Albanii, szczątki Zogu przewieziono do Tirany i złożono w królewskim mauzoleum.

Ocena

Zogu był jednym z wielu autorytarnych władców międzywojennej Europy Środkowej i Bałkanów, a zarazem najbardziej niezwykłym z nich: góralskim wodzem, który ogłosił się królem w stolicy założonej niedaleko swojej rodzinnej twierdzy. Zostawił Albanię bardziej scentralizowaną, z kodeksami, szkołami i drogami, ale też biedną, rządzoną policyjnie i zadłużoną we Włoszech. Jego strategia polegała na braniu pieniędzy od Mussoliniego i odmawianiu mu tego, co najważniejsze. Działała, dopóki Rzym był skłonny czekać. Wiosną 1939 roku, gdy Mussolini po praskim zamachu Hitlera szukał własnej zdobyczy, okazało się, że uzależnione od Włoch państwo, z armią szkoloną przez włoskich oficerów, nie ma czym się bronić.

Dla historii drogi do drugiej wojny światowej upadek Zogu był kolejnym sygnałem, że państwa osi nie zatrzymają się na rewizji granic z 1919 roku. Albania stała się bazą, z której Włosi 28 października 1940 roku zaatakowali Grecję. W samej Albanii pamięć o królu długo była zakazana, a po upadku komunizmu w referendum w 1997 roku większość głosujących opowiedziała się przeciw przywróceniu monarchii pod rządami Leki. Dziś jedna z głównych ulic Tirany nosi imię Zogu I.