Wyzwolenie Tirany

Rankiem 17 listopada 1944 roku ostatnie oddziały niemieckie wycofały się z Tirany, a stolicę Albanii przejęli partyzanci Narodowej Armii Wyzwoleńczej, zbrojnego ramienia ruchu kierowanego przez komunistów i ich przywódcę Envera Hoxhę. Zakończyła się w ten sposób bitwa o miasto, która według albańskiej historiografii trwała dziewiętnaście dni i nocy – od 29 października (część opracowań podaje 28 października). Zdanie z chronologii, że Niemcy „oddali Tiranę, wyzwoloną przez miejscowych partyzantów”, jest w zasadzie trafne: w walkach nie uczestniczyły ani wojska alianckie, ani Armia Czerwona, a Niemcy nie opuścili miasta dobrowolnie, lecz przebili się z okrążenia i odeszli na północ. Trzeba jednak dodać, że wycofanie się z Albanii i tak było przesądzone – Wehrmacht opuszczał wówczas całe południe Bałkanów – a wyzwolenie stolicy było zarazem przejęciem władzy przez jedno ugrupowanie, które w tym samym czasie toczyło wojnę domową z albańskimi nacjonalistami i rojalistami.

Albania pod dwiema okupacjami

Albania znalazła się pod obcym panowaniem wiosną 1939 roku. Po włoskim ultimatum wojska Mussoliniego wylądowały 7 kwietnia na albańskim wybrzeżu, król Zogu uciekł z kraju, a korona przeszła na Wiktora Emanuela III. Albania stała się protektoratem włoskim, a po rozbiorze Jugosławii w 1941 roku przyłączono do niej Kosowo i część zachodniej Macedonii – co przez pewien czas zjednywało okupantom część Albańczyków.

Po kapitulacji Włoch we wrześniu 1943 roku Niemcy w ciągu kilku dni rozbroili włoskie dywizje w Albanii, wzięli do niewoli dowództwo włoskiej grupy armii w Tiranie i opanowali miasta oraz wybrzeże (operacja „Achse”). Zamiast bezpośredniej administracji ogłosili „niepodległość” Albanii: władzę formalnie objęła rada regencyjna z Mehdim Frashërim, a kolejne rządy – m.in. Rexhepa Mitrovicy i Ibrahima Biçaku – działały w granicach wyznaczonych przez niemieckich wojskowych. Ministrem spraw wewnętrznych był pochodzący z Kosowa Xhafer Deva; podlegała mu policja, która 4 lutego 1944 roku współuczestniczyła w zabiciu w Tiranie kilkudziesięciu mieszkańców podejrzanych o działalność antyfaszystowską (anglojęzyczne opracowania mówią o 86 ofiarach). Dla Niemców Albania była przede wszystkim zapleczem: zabezpieczała flankę wojsk w Grecji i dostarczała chromu, którego w latach 1943–1944 wywieziono do Rzeszy kilkadziesiąt tysięcy ton.

Trzy obozy albańskiego oporu

Albański ruch oporu był od początku podzielony. Komunistyczna Partia Albanii powstała 8 listopada 1941 roku w Tiranie przy udziale emisariuszy jugosłowiańskich komunistów; jej sekretarzem został Enver Hoxha, nauczyciel z Gjirokastry. We wrześniu 1942 roku na konferencji we wsi Peza komuniści utworzyli Ruch Wyzwolenia Narodowego, otwarty formalnie dla wszystkich przeciwników okupacji, a w 1943 roku – regularną Narodową Armię Wyzwoleńczą. Jednym z jej najzdolniejszych dowódców okazał się Mehmet Shehu, weteran wojny domowej w Hiszpanii, później wieloletni premier i drugi człowiek w państwie.

Obok komunistów działały dwie organizacje nacjonalistyczne. Balli Kombëtar (Front Narodowy) Midhata Frashëriego była ruchem republikańskim i antykomunistycznym, silnym zwłaszcza na południu. Legaliteti majora Abaza Kupiego skupiała zwolenników powrotu Zogu, głównie w górzystej środkowej i północnej Albanii. Latem 1943 roku w Mukje doszło do porozumienia komunistów z Balli Kombëtar o wspólnej walce, ale komuniści szybko je odrzucili – według ich krytyków na polecenie jugosłowiańskich doradców, według nich samych dlatego, że ugoda dopuszczała ideę „Wielkiej Albanii” z Kosowem. Od jesieni 1943 roku w kraju toczyła się równolegle z walką z okupantem wojna domowa. Część oddziałów Balli Kombëtar, a później także niektóre grupy legalistów, współdziałały z Niemcami przeciw partyzantom; inne zachowywały neutralność. Ocena tej kolaboracji pozostaje w Albanii przedmiotem sporu: komunistyczna historiografia przez dziesięciolecia przedstawiała wszystkich nacjonalistów jako zdrajców, a emigracja – komunistów jako narzędzie Belgradu.

Od Përmetu do Beratu

Zimą 1943/1944 roku niemiecka ofensywa przeciw partyzantom, wspierana przez albańskie formacje rządowe i część oddziałów Balli Kombëtar, zepchnęła Narodową Armię Wyzwoleńczą na skraj klęski; w styczniu 1944 roku Niemcy rozbili także kwaterę brytyjskiej misji wojskowej. Wiosną partyzanci się jednak odbudowali. Pod koniec maja 1944 roku kongres w Përmecie powołał Antyfaszystowską Radę Wyzwolenia Narodowego jako organ władzy, a jej komitet wykonawczy – z Hoxhą na czele, zarazem naczelnym dowódcą armii w stopniu generała-pułkownika – pełnił w praktyce funkcję rządu. Kongres zakazał też powrotu Zogu do kraju.

Latem 1944 roku partyzanci, zaopatrywani drogą powietrzną i morską przez brytyjskie Special Operations Executive, rozbili siły Balli Kombëtar na południu i przekroczyli rzekę Shkumbin, wkraczając do środkowej i północnej Albanii. Według anglojęzycznych opracowań w październiku 1944 roku liczyli około 70 tysięcy ludzi. Brytyjscy oficerowie łącznikowi przy nacjonalistach, wśród nich Julian Amery, skarżyli się, że broń z alianckich zrzutów służy komunistom raczej do walki z politycznymi przeciwnikami niż z Niemcami. Pod koniec października misje te ewakuowano do Włoch; Abaz Kupi, któremu odmówiono miejsca na brytyjskiej łodzi, uciekł z kraju na własną rękę. Londyn postawił w Albanii – podobnie jak w Jugosławii na Josipa Broza Titę – na najsilniejszą siłę zbrojną, nie na najbliższą sobie politycznie.

W dniach 20–23 października 1944 roku w Beracie zebrała się druga sesja Antyfaszystowskiej Rady, która przekształciła swój komitet w Tymczasowy Rząd Demokratyczny Albanii; premierem i ministrem obrony został Enver Hoxha. Na odbywającym się w tym samym czasie w Beracie plenum partii jugosłowiański emisariusz Velimir Stojnić ostro skrytykował kierownictwo albańskich komunistów – był to pierwszy sygnał sporu, który kilka lat później podzieli Tiranę i Belgrad. Kiedy rozpoczynała się bitwa o stolicę, komuniści mieli więc już gotowy rząd, czekający tylko na miasto, w którym mógłby zasiąść.

Niemiecki odwrót

Losy Albanii rozstrzygały się jednak w dużej mierze poza nią. Wraz z wejściem Armii Czerwonej do Jugosławii i wyzwoleniem Belgradu niemiecka Grupa Armii E gen. Alexandra Löhra musiała w pośpiechu wycofać się z Grecji – Ateny opuściła 12 października, a na początku listopada ostatnie jej oddziały opuściły grecki kontynent. Okupujący Albanię XXI Górski Korpus Armijny gen. Ernsta von Leysera miał osłaniać ten odwrót od zachodu, a następnie sam wycofać się na północ, przez Szkodrę do Czarnogóry. Do tego potrzebował przejezdnej drogi z południa kraju przez Tiranę i Szkodrę. Obrona stolicy nie służyła więc jej utrzymaniu za wszelką cenę, lecz zyskaniu czasu dla kolumn ciągnących z Grecji i południowej Albanii.

Dziewiętnaście dni walk

Natarcie na Tiranę rozpoczęło się 29 października 1944 roku. Prowadził je I Korpus Narodowej Armii Wyzwoleńczej; w albańskich i anglojęzycznych opracowaniach jako kierujący walkami wymieniani są Hoxha i Mehmet Shehu, dowodzący wtedy 1. Dywizją. Początkowo do walki weszły dwie brygady (1. i 7.), w końcowej fazie – według albańskiej historii wojskowej – już jedenaście. Niemców w mieście i okolicy było według tych samych źródeł ponad 8 tysięcy, z artylerią i bronią pancerną, choć podawane w niektórych opracowaniach liczby niemieckich czołgów wydają się mocno zawyżone. Partyzanci nie mieli ciężkiej broni, więc walka miała charakter wyniszczających starć o pojedyncze dzielnice, budynki i wzgórza wokół miasta.

Przez dwa tygodnie partyzanci stopniowo zaciskali pierścień wokół centrum, przecinając drogi wylotowe. Część ludności cywilnej opuściła miasto, część pomagała walczącym, a żywności i wody brakowało. Rankiem 16 listopada brygady ruszyły do szturmu końcowego. 1. Brygada zajęła Dom Oficerski, okolice wieży zegarowej i teatru, 8. Brygada przebiła się ulicą Kawajską i połączyła z nią, zamykając Niemców w samym centrum. Najdłużej bronili się oni w gmachach ministerstw, banku i ratusza oraz w hotelu „London”, w miejscu którego stoi dziś Narodowe Muzeum Historyczne. W nocy z 16 na 17 listopada niemieckie dowództwo uznało dalszą obronę za beznadziejną: pod osłoną ciemności żołnierze wyrwali się z okrążenia, zebrali na lotnisku, a stamtąd ruszyli przez Vorę i Laç na Szkodrę, ostrzeliwani po drodze przez partyzantów. Rankiem 17 listopada Tirana była wolna od Niemców.

Straty obu stron znane są głównie z albańskich opracowań i trzeba je traktować ostrożnie. Albańska historia wojskowa podaje 127 zabitych i 290 rannych partyzantów, a po stronie niemieckiej co najmniej stu zabitych i 365 jeńców oraz kilkaset zniszczonych lub zdobytych pojazdów i wozów; w innych publikacjach mowa o około 2 tysiącach zabitych Niemców. Nowsze badania, oparte na raportach brytyjskich i amerykańskich oficerów łącznikowych, zwracają uwagę na ciemniejszą stronę zwycięstwa: partyzanci w zasadzie nie brali rannych do niewoli, w tirańskim szpitalu wojskowym zabito według tych relacji kilkuset rannych żołnierzy niemieckich, a los ponad stu Niemców, którzy poddali się amerykańskiej misji pod Tiraną i zostali przekazani partyzantom, pozostał nieznany. Te zarzuty przez dziesięciolecia nie mogły być w Albanii badane.

Do Szkodry i dalej

Po upadku Tirany niemiecki odwrót z Albanii dobiegał końca. Partyzanci zajęli kolejne miasta środkowej i północnej części kraju, a 29 listopada 1944 roku wkroczyli do Szkodry, ostatniego większego ośrodka opuszczonego przez Niemców. Ten dzień obchodzono w komunistycznej Albanii jako Dzień Wyzwolenia, dzień po Dniu Niepodległości (28 listopada, rocznica proklamacji z 1912 roku). Często podkreśla się, że Albania – obok Jugosławii – była jedynym okupowanym krajem Europy, który wyparł Niemców bez udziału wojsk lądowych wielkich mocarstw. Jest w tym sporo prawdy, choć warto pamiętać, że o wycofaniu się Wehrmachtu z Bałkanów zdecydowało przede wszystkim sowieckie natarcie w Rumunii, Bułgarii i Serbii, a partyzanci przyspieszali i utrudniali odwrót, którego nie mogli sami wymusić. Korpus von Leysera dotarł do Podgoricy, gdzie w drugiej połowie listopada został zatrzymany przez jugosłowiańskich partyzantów wspieranych przez brytyjską artylerię i musiał wycofywać się dłuższą drogą przez góry Czarnogóry i Bośni.

Albańskie brygady nie zatrzymały się na granicy. Jeszcze pod koniec 1944 roku część z nich wkroczyła do Czarnogóry i Kosowa, walcząc u boku armii Tity. W Kosowie, które znów miało przypaść Jugosławii, wywołało to gorycz miejscowych Albańczyków; na przełomie 1944 i 1945 roku jugosłowiańscy komuniści krwawo stłumili tam antyjugosłowiańskie powstanie.

Znaczenie

Dla przebiegu wojny wyzwolenie Tirany było epizodem drugorzędnym: Niemcy i tak opuszczali Albanię, a bitwa nie zmieniła losu Grupy Armii E, która w następnych miesiącach wycofała się przez Jugosławię. Dla samej Albanii był to jednak moment przełomowy. 17 listopada 1944 roku do stolicy wkroczyła nie tylko armia, lecz gotowy aparat władzy jednej partii. Tymczasowy rząd Hoxhy przeniósł się z Beratu do Tirany, a w ciągu następnych miesięcy rozbił lub zmusił do emigracji resztki Balli Kombëtar i Legaliteti. Specjalny trybunał, w którym zasiadali m.in. komunistyczni działacze bez przygotowania prawniczego, skazywał w 1945 roku byłych ministrów, „zdrajców” i „wrogów ludu”, w tym na karę śmierci; wiele egzekucji przeprowadzono bez sądu. Wybory z 2 grudnia 1945 roku, z jedną listą Frontu Demokratycznego, przyniosły jej według oficjalnych danych ponad 90 procent głosów, a 11 stycznia 1946 roku proklamowano Ludową Republikę Albanii. Zogu nigdy nie wrócił do kraju.

Wpływy jugosłowiańskie, widoczne już na plenum w Beracie, w pierwszych latach powojennych niemal uczyniły z Albanii satelitę Belgradu. Po zerwaniu Tity ze Stalinem w 1948 roku Hoxha zwrócił się przeciw Jugosławii, a projugosłowiański minister spraw wewnętrznych Koçi Xoxe został w 1949 roku stracony. Relacje z Zachodem zatruł już w 1946 roku incydent w Cieśninie Korfu. W kolejnych dekadach Hoxha zerwał także z ZSRR i Chinami, a Albania stała się jednym z najbardziej izolowanych i represyjnych państw Europy, pokrytym setkami tysięcy betonowych schronów. Hoxha rządził do śmierci w 1985 roku. Pamięć listopada 1944 roku przez całe te dziesięciolecia służyła legitymizacji jego władzy – i dlatego dopiero po upadku komunizmu w latach 1990–1992 albańscy historycy mogli zacząć opisywać wyzwolenie Tirany zarazem jako zwycięstwo nad okupantem i jako początek dyktatury.