Enver Hoxha

Enver Hoxha był synem kupca z południowej Albanii, który po studiach we Francji i krótkiej pracy urzędniczej w Belgii został nauczycielem, a w czasie okupacji włoskiej i niemieckiej stanął na czele albańskich komunistów i kierowanego przez nich ruchu partyzanckiego. Jesienią 1944 roku jego partyzanci przejęli władzę w całym kraju. Rządził Albanią przez ponad czterdzieści lat, dłużej niż jakikolwiek inny przywódca europejskiego państwa komunistycznego. Jego rządy oznaczały terror wobec przeciwników, prawdziwych i wyimaginowanych, kolejne zerwania z dotychczasowymi sojusznikami – Jugosławią, Związkiem Radzieckim i Chinami – oraz izolację, której symbolem stały się setki tysięcy betonowych bunkrów.

Młodość i studia

Urodził się 16 października 1908 roku w Gjirokastrze, starym kamiennym mieście na południu kraju, wówczas jeszcze w granicach Imperium Osmańskiego; Albania ogłosiła niepodległość cztery lata później. Jego ojciec Halil był muzułmańskim kupcem handlującym suknem, który często wyjeżdżał za granicę, toteż chłopiec dorastał w dużej mierze pod wpływem stryja, zaangażowanego w ruch niepodległościowy, a potem w opozycję. Według biografów już jako nastolatek należał w rodzinnym mieście do stowarzyszenia uczniów, rozwiązanego przez władze. Naukę kontynuował we francuskim liceum w Korczy, które ukształtowało go intelektualnie – tam poznał literaturę i filozofię francuską, a także, jak pisał później, po raz pierwszy przeczytał „Manifest komunistyczny”.

W 1930 roku wyjechał z państwowym stypendium na Uniwersytet w Montpellier, gdzie miał studiować nauki przyrodnicze. Studiów nie ukończył; przeniósł się do Paryża, słuchał wykładów na Sorbonie i zetknął się ze środowiskiem Francuskiej Partii Komunistycznej oraz z albańskimi emigrantami o poglądach lewicowych. W 1933 roku stracił stypendium. W latach 1934–1936 pracował jako sekretarz albańskiego konsulatu w Brukseli, skąd – według przytaczanej w biografiach wersji – został zwolniony po odkryciu w jego biurze literatury marksistowskiej. Po powrocie do kraju w 1936 roku uczył francuskiego w liceum w Korczy, mieście, w którym działała jedna z kilku rywalizujących ze sobą albańskich grup komunistycznych.

Okupacja i partia

Po włoskim ultimatum i inwazji na Albanię w kwietniu 1939 roku kraj stał się protektoratem Włoch Benita Mussoliniego, a król Zogu I udał się na emigrację. Hoxha, który według jego późniejszych biografii odmówił wstąpienia do Albańskiej Partii Faszystowskiej, stracił posadę nauczyciela. Przeniósł się do Tirany, gdzie prowadził sklep tytoniowy „Flora”, służący zarazem jako miejsce spotkań konspiratorów. W tym czasie Albania stała się zapleczem włoskiego ataku na Grecję, a w grudniu 1940 roku grecka kontrofensywa dotarła nawet do jego rodzinnego miasta – Grecy zajęli Gjirokastër i trzymali je do wiosny 1941 roku.

8 listopada 1941 roku w Tiranie, z inicjatywy i przy udziale emisariuszy jugosłowiańskich komunistów Miladina Popovicia i Dušana Mugoši, zjednoczone grupy komunistyczne powołały Komunistyczną Partię Albanii. Hoxha, reprezentujący grupę z Korczy, został jej tymczasowym sekretarzem, a na pierwszej konferencji krajowej w marcu 1943 roku – formalnie pierwszym sekretarzem. We wrześniu 1942 roku (w części opracowań podaje się 16 września, polska Wikipedia wymienia 16 października) na konferencji we wsi Peza powstał Front Narodowowyzwoleńczy, który miał skupiać przeciwników okupacji bez względu na poglądy, a w praktyce pozostawał pod kontrolą komunistów. Jego zbrojnym ramieniem stała się Narodowa Armia Wyzwoleńcza, w której Hoxha był komisarzem politycznym.

Wojna partyzancka i wojna domowa

Albański ruch oporu był od początku podzielony. Obok komunistów działała nacjonalistyczna, republikańska organizacja Balli Kombëtar, kierowana przez Midhata Frashëriego, a później także monarchistyczny ruch Legaliteti Abaza Kupiego. W sierpniu 1943 roku w Mukje przedstawiciele komunistów i Balli Kombëtar uzgodnili wspólny komitet i wspólną walkę, a także zapowiedź, że przyszłość Kosowa rozstrzygną jego mieszkańcy. Pod naciskiem jugosłowiańskich komunistów, dla których sprawa Kosowa była nie do przyjęcia, kierownictwo partii z Hoxhą na czele odrzuciło porozumienie, a jego sygnatariuszy ze swojej strony potępiło. Od jesieni 1943 roku walka z okupantem przeplatała się z wojną domową.

Po kapitulacji Włoch we wrześniu 1943 roku i operacji „Achse” Albanię zajęli Niemcy, którzy rządzili przez albańską Radę Regencyjną i powołane przez nią rządy. Część oddziałów Balli Kombëtar zaczęła współpracować z okupantem przeciw partyzantom, co komuniści wykorzystywali, by przedstawiać całą organizację jako kolaborancką. Zimą 1943/1944 roku niemiecka ofensywa zepchnęła Narodową Armię Wyzwoleńczą na skraj klęski, ale partyzanci przetrwali, a od wiosny 1944 roku – zaopatrywani w broń i sprzęt przez Brytyjczyków, przede wszystkim przez misje Special Operations Executive – szybko rośli w siłę. Brytyjscy oficerowie łącznikowi zostawili zresztą rozbieżne oceny: jedni widzieli w partyzantach Hoxhy jedyną siłę rzeczywiście walczącą z Niemcami, inni zarzucali im, że więcej energii poświęcają rywalom niż okupantowi.

24 maja 1944 roku kongres w Përmecie powołał Antyfaszystowską Radę Wyzwolenia Narodowego i jej komitet o uprawnieniach rządu; Hoxha stanął na czele komitetu i został naczelnym dowódcą armii w stopniu generała pułkownika. Latem 1944 roku dywizje partyzanckie, wśród nich dowodzona przez Mehmeta Shehu, przekroczyły rzekę Shkumbin i weszły do północnej Albanii, rozbijając siły Balli Kombëtar i Legaliteti. W dniach 20–23 października 1944 roku w Beracie druga sesja Rady przekształciła komitet w Tymczasowy Rząd Demokratyczny Albanii; 23 października Hoxha został premierem i ministrem obrony.

Niemcy, wycofujący się wraz z Grupą Armii E z Grecji przez Bałkany, opuszczali Albanię w ciągu jesieni. Bitwa o Tiranę trwała od 29 października (część prac podaje 28 października) do 17 listopada 1944 roku; w nocy z 16 na 17 listopada ostatnie oddziały niemieckie wyrwały się z miasta, a stolicę zajęli partyzanci. Wydarzenia te przeszły do historii jako wyzwolenie Tirany. 28 listopada, w rocznicę ogłoszenia niepodległości, rząd Hoxhy przeniósł się do stolicy, a 29 listopada partyzanci weszli do Szkodry. Ten ostatni dzień komunistyczna Albania obchodziła jako dzień wyzwolenia. Albania była jedynym obok Jugosławii krajem Europy, w którym komunistyczni partyzanci przejęli władzę bez udziału Armii Czerwonej.

Dyktatura

Władzę zabezpieczono szybko i bezwzględnie. Specjalny sąd w Tiranie w 1945 roku skazywał na śmierć i długoletnie więzienie polityków okresu okupacji, a obok faktycznych kolaborantów także przedwojennych przeciwników komunizmu, duchownych i inteligencję. Wybory w grudniu 1945 roku odbyły się z jedną listą Frontu Demokratycznego, a 11 stycznia 1946 roku proklamowano Ludową Republikę Albanii. Główną rolę w aparacie represji odgrywała policja polityczna Sigurimi. Stosunki z Zachodem zerwał incydent w Cieśninie Korfu z października 1946 roku, gdy na minach zginęło 44 brytyjskich marynarzy.

W pierwszych latach powojennych Albania była praktycznie satelitą Jugosławii Josipa Broza Tity, a projugosłowiańska frakcja ministra spraw wewnętrznych Koçiego Xoxego zagrażała pozycji samego Hoxhy. Rozłam między Titą a Stalinem w 1948 roku pozwolił mu się uwolnić od tej zależności: zerwał z Belgradem, oparł się na Moskwie, a Xoxe został aresztowany i w czerwcu 1949 roku stracony. Był to początek serii czystek, w których kolejno ginęli lub trafiali do więzień dawni towarzysze broni.

Po śmierci Stalina Hoxha odrzucił destalinizację Nikity Chruszczowa i jego zbliżenie z Jugosławią. Na przełomie lat 1960 i 1961 doszło do rozłamu radziecko-albańskiego: wycofano radzieckich doradców i okręty z bazy we Wlorze, w grudniu 1961 roku zerwano stosunki dyplomatyczne, a w 1968 roku, po interwencji w Czechosłowacji, Albania formalnie wystąpiła z Układu Warszawskiego. Nowym sojusznikiem i źródłem pomocy stały się Chiny Mao Zedonga. W 1967 roku, wzorując się na chińskiej rewolucji kulturalnej, władze zamknęły wszystkie meczety i kościoły, a Albanię ogłoszono pierwszym państwem ateistycznym na świecie; duchownych więziono, a część z nich zginęła. Po śmierci Mao i zbliżeniu Pekinu z Waszyngtonem nastąpił w 1978 roku także rozłam chińsko-albański. Albania pozostała niemal całkowicie sama, a konstytucja z 1976 roku zakazywała nawet zaciągania zagranicznych kredytów.

Izolacji towarzyszyła obsesja inwazji. Od lat 70. w całym kraju budowano betonowe schrony; ich liczbę szacuje się bardzo różnie – najczęściej na około 170–175 tysięcy, w niektórych publikacjach nawet na kilkaset tysięcy – a albańskie bunkry stały się symbolem reżimu. Reżim chwalił się zlikwidowaniem analfabetyzmu, elektryfikacją wsi i rozwojem przemysłu, co przyznają też krytycy, ale Albania pozostała najbiedniejszym krajem Europy, a za próbę ucieczki groziło więzienie lub śmierć. Liczby ofiar są przedmiotem badań i sporów; według szacunków przytaczanych przez historyków i albańskie instytucje badające zbrodnie komunistyczne w latach 1944–1991 stracono kilka tysięcy osób, a kilkadziesiąt tysięcy przeszło przez więzienia i obozy pracy lub zostało internowanych wraz z rodzinami.

Ostatnie lata i śmierć

Od lat 70. Hoxha, chory na cukrzycę i serce, coraz rzadziej pokazywał się publicznie. W grudniu 1981 roku zmarł w niejasnych okolicznościach jego wieloletni zastępca i premier Mehmet Shehu – oficjalnie popełnił samobójstwo, a pośmiertnie ogłoszono go zdrajcą i obcym agentem; jego rodzinę uwięziono. Następcą Hoxha wyznaczył Ramiza Alię. Zmarł 11 kwietnia 1985 roku w Tiranie. Kilka lat później system, który zbudował, upadł: w lutym 1991 roku demonstranci obalili jego pomnik na głównym placu stolicy, a w 1992 roku szczątki dyktatora przeniesiono z alei zasłużonych na zwykły cmentarz. Wdowa po nim, Nexhmije Hoxha, została skazana na więzienie.

Miejsce w historii wojny

W dziejach drugiej wojny światowej Hoxha należy do grupy przywódców, którzy wykorzystali walkę z okupantem do zdobycia władzy w powojennym państwie – podobnie jak Tito w Jugosławii. Jego partyzanci walczyli z Niemcami, ale równocześnie, a w 1944 roku przede wszystkim, prowadzili wojnę domową z nacjonalistami i monarchistami, korzystając z brytyjskiego zaopatrzenia i jugosłowiańskiego wsparcia politycznego. Wyzwolenie Albanii jesienią 1944 roku, obchodzone przez dziesięciolecia jako tryumf partii, oznaczało dla kraju zarazem koniec okupacji i początek jednej z najbardziej zamkniętych dyktatur Europy. Oceny jego roli pozostają w Albanii podzielone: część starszego pokolenia wspomina go jako budowniczego nowoczesnego państwa, ale w historiografii dominuje obraz dyktatora odpowiedzialnego za represje wobec dziesiątków tysięcy ludzi.