Galeazzo Ciano

Galeazzo Ciano był przez prawie siedem lat twarzą włoskiej polityki zagranicznej. Syn admirała, który należał do założycieli ruchu faszystowskiego, i zięć Benita Mussoliniego, w wieku 33 lat został ministrem spraw zagranicznych i uchodził za prawdopodobnego następcę duce. Podpisywał w jego imieniu akty, które związały Włochy z Niemcami: protokół o współpracy z 1936 roku, przystąpienie do paktu antykominternowskiego, pierwszy arbitraż wiedeński, pakt stalowy i pakt trzech. Osobiście przygotował podbój Albanii i był jednym z głównych zwolenników napaści na Grecję. Zarazem wcześniej niż inni dostojnicy reżimu zrozumiał, dokąd prowadzi sojusz z Hitlerem, w sierpniu 1939 roku przyczynił się do tego, że Włochy nie przystąpiły od razu do wojny, a w lipcu 1943 roku głosował za odsunięciem teścia od władzy. Faszyści z Salò skazali go za to na śmierć. Zostawił dziennik z lat 1937–1943, jedno z najważniejszych źródeł do dziejów dyplomacji osi.

Syn admirała

Gian Galeazzo Ciano urodził się 18 marca 1903 roku w Livorno. Jego ojciec, Costanzo Ciano, był oficerem marynarki, który w czasie I wojny światowej dowodził rajdami kutrów torpedowych MAS na Adriatyku, w tym słynnym wypadem do zatoki Bakar (Buccari) w lutym 1918 roku z udziałem Gabriele D’Annunzia. Za zasługi wojenne otrzymał złoty medal za męstwo, a później tytuł hrabiego di Cortellazzo, który odziedziczył syn. Po wojnie przyłączył się do faszystów, w 1922 roku wziął udział w marszu na Rzym, a potem przez dziesięć lat był ministrem komunikacji i jednym z najbardziej wpływowych, a przy tym zamożnych ludzi reżimu.

Galeazzo, wychowywany pod surowym okiem ojca, uczył się w liceach w Wenecji i Genui. W 1921 roku rodzina przeniosła się do Rzymu, gdzie studiował prawo. Więcej niż polityka interesował go wtedy teatr: pisał recenzje do gazet, w tym faszystowskiego „L’Impero”, i dwie sztuki, które nie odniosły sukcesu. Brał udział w marszu na Rzym, ale w młodości nie był ważną postacią ruchu. Po uzyskaniu dyplomu w 1925 roku, za radą ojca, zdał egzamin do służby dyplomatycznej.

Dyplomata i zięć

Pierwsze placówki Ciano to Rio de Janeiro i Buenos Aires, potem poselstwo w Pekinie i nowo otwarta ambasada przy Stolicy Apostolskiej. W styczniu 1930 roku poznał Eddę, najstarszą i ulubioną córkę Mussoliniego. Pobrali się 24 kwietnia 1930 roku w Rzymie, a ślub był wielkim wydarzeniem prasowym. Mieli troje dzieci: Fabrizia, Raimondę i Marzia. Małżeństwo było burzliwe, oboje mieli romanse, ale Edda okazała się mężowi wierna, gdy był w największej potrzebie.

Zaraz po ślubie młodzi wyjechali do Chin, gdzie Ciano został konsulem generalnym w Szanghaju, a potem kierował włoskim przedstawicielstwem dyplomatycznym w Chinach. W 1932 roku, w czasie walk o Szanghaj, uczestniczył jako przedstawiciel Włoch w mediacji mocarstw, która doprowadziła do zawieszenia broni między Chinami a Japonią. Utrzymywał bliskie stosunki z chińskimi politykami. Z marszałkiem Zhang Xueliangiem, który w 1933 roku przebywał we Włoszech, Ciano i Edda się zaprzyjaźnili.

Propagandysta i lotnik

Po powrocie do Włoch Ciano szybko awansował. W sierpniu 1933 roku teść powierzył mu kierowanie biurem prasowym szefa rządu, w 1934 roku został podsekretarzem stanu do spraw prasy i propagandy, a w czerwcu 1935 roku ministrem prasy i propagandy. Był to urząd, który kontrolował gazety, radio i kino i w kolejnych latach przekształcił się w osławione Ministerstwo Kultury Ludowej.

Gdy Włochy zaatakowały Etiopię, Ciano zgłosił się na ochotnika do lotnictwa i dowodził eskadrą bombowców, nazwaną „La Disperata”. Za udział w nalotach dostał dwa srebrne medale za męstwo. Propaganda reżimu zrobiła z niego bohatera tej wojny, w której Włosi bombardowali bezbronną w powietrzu armię etiopską i używali gazów bojowych.

Minister spraw zagranicznych

W czerwcu 1936 roku, po zajęciu Addis Abeby, Mussolini oddał Ciano tekę ministra spraw zagranicznych, którą do tej pory sam sprawował. Ciano był najmłodszym szefem dyplomacji w historii Włoch. Pracował w Pałacu Chigi, ale kluczowe decyzje zapadały w rozmowach z teściem w Pałacu Weneckim. Był ambitny, błyskotliwy i próżny, bywał w salonach rzymskiej arystokracji i szybko zdobył sobie opinię lekkoducha. Współcześni, jak minister Giuseppe Bottai, opisywali go jako człowieka złożonego z dwóch połówek: jednej wybitnej, drugiej powierzchownej.

Ciano od początku prowadził politykę zbliżenia z Niemcami. W październiku 1936 roku pojechał do Niemiec, 23 października podpisał w Berlinie z ministrem Konstantinem von Neurathem tajny protokół o współpracy, a dzień później przyjął go w Berchtesgaden Hitler. Kilka dni później Mussolini ogłosił w Mediolanie istnienie „osi” Rzym–Berlin. Ciano doradzał teściowi przy wysyłaniu wojsk do Hiszpanii i w styczniu 1937 roku zawarł z Wielką Brytanią „dżentelmeńską umowę” o Morzu Śródziemnym. Według części historyków jego ministerstwo i wywiad wojskowy stały za zamordowaniem we Francji 9 czerwca 1937 roku braci Carla i Nella Rossellich, przywódców antyfaszystowskiego ruchu Giustizia e Libertà, przez francuskich zamachowców z organizacji Cagoule. Jego bezpośredniego udziału nie udowodniono.

W marcu 1937 roku Ciano zawarł układ z premierem Jugosławii Milanem Stojadinoviciem. 6 listopada 1937 roku podpisał w Rzymie protokół o przystąpieniu Włoch do paktu antykominternowskiego i zapisał wtedy w dzienniku, że trzy narody wkraczają na drogę, która może je zaprowadzić do wojny. W grudniu Włochy wystąpiły z Ligi Narodów. W marcu 1938 roku, gdy doszło do Anschlussu, Włochy przyjęły go bez sprzeciwu. We wrześniu towarzyszył Mussoliniemu na konferencji w Monachium, a 2 listopada 1938 roku razem z Joachimem von Ribbentropem ogłosił w Wiedniu pierwszy arbitraż wiedeński, który przyznawał Węgrom południowe obszary Słowacji i Rusi Zakarpackiej.

Albania, Polska i pakt stalowy

Albania była sprawą osobistą Ciano. Od 1938 roku przygotowywał jej zajęcie, a gdy Hitler w marcu 1939 roku zajął Czechy, naciskał na teścia, by Włochy odpowiedziały własnym podbojem. Po ultimatum wobec króla Zoga I wojska włoskie 7 kwietnia 1939 roku wylądowały w Albanii, a Zog uciekł do Grecji. Koronę albańską przyjął Wiktor Emanuel III. Albańskie ministerstwa spraw zagranicznych i obrony zlikwidowano, a krajem rządził namiestnik króla Francesco Jacomoni, ściśle podporządkowany Ciano. Historycy często nazywają Ciano faktycznym wicekrólem Albanii, a jeden z jej portów przemianowano na Porto Edda, na cześć jego żony.

Pod koniec lutego 1939 roku Ciano złożył wizytę w Polsce. W Warszawie rozmawiał z ministrem Józefem Beckiem, wziął udział w uroczystościach ku czci Francesca Nulla, włoskiego bohatera powstania styczniowego, polował w Puszczy Białowieskiej i zwiedził Kraków, gdzie oddał hołd przy trumnie Józefa Piłsudskiego. W dzienniku zapisał, że Polska mimo polityki Becka jest z natury antyniemiecka, a Beck chce rozwiązać sprawę Gdańska w swobodnych rokowaniach, bez nacisków. Wizyta nie zmieniła polityki Rzymu. W maju Ciano mówił polskiemu ambasadorowi Bolesławowi Wieniawie-Długoszowskiemu, że w razie wojny Polska zapłaci za konflikt bez względu na jego wynik.

Ciano nie był entuzjastą sojuszu wojskowego z Niemcami, ale go wynegocjował. Na spotkaniu z Ribbentropem w Mediolanie 6–7 maja 1939 roku przyjął zapewnienia, że Niemcy chcą kilku lat pokoju, i zgodził się, by tekst traktatu przygotowała strona niemiecka. Gdy go przeczytał, zanotował, że zawiera „prawdziwy dynamit”. 22 maja 1939 roku podpisał w Berlinie, w obecności Hitlera, pakt stalowy, który zobowiązywał oba państwa do wsparcia się całą siłą zbrojną w każdej wojnie.

Sierpień 1939

11 sierpnia 1939 roku Ciano przyjechał do Salzburga, by przekonać Niemców, że wojna z Polską nie pozostanie lokalna. Ribbentrop w zamku Fuschl, a następnie Hitler na Obersalzbergu oznajmili mu, że decyzja zapadła. Według relacji Ciano, gdy zapytał Ribbentropa, czego Niemcy właściwie chcą, korytarza czy Gdańska, usłyszał: „Już nie tego. Chcemy wojny”. Wrócił do Rzymu, jak napisał, „z obrzydzeniem do Niemców”, przekonany, że Hitler okłamał sojusznika, i nie wiedząc, czy życzyć Włochom niemieckiego zwycięstwa, czy niemieckiej klęski. Przez następne dni namawiał teścia, by nie szedł z Niemcami na wojnę, której Włochy nie chciały i do której nie były przygotowane.

Mussolini wahał się między poczuciem honoru a świadomością słabości armii. Ciano pomógł mu znaleźć wyjście. 25 sierpnia duce zawiadomił Hitlera, że Włochy nie mogą przystąpić do wojny bez wielkich dostaw broni i surowców, a 26 sierpnia, po naradzie z szefami sztabów, której uczestników Ciano wzywał, by nie byli „zbrodniczo optymistyczni”, wysłano do Berlina listę potrzeb tak ogromną, że Niemcy nie mogli jej spełnić. 1 września 1939 roku włoska Rada Ministrów ogłosiła „nieuczestniczenie w wojnie”. W pierwszych dniach września Ciano próbował jeszcze zorganizować konferencję pokojową, ale Wielka Brytania żądała najpierw wycofania wojsk niemieckich z Polski.

Wojna

Gdy Niemcy wiosną 1940 roku pokonali Francję, Mussolini uznał, że nie może dłużej zwlekać. 10 czerwca 1940 roku to Ciano wręczył deklaracje wojenne ambasadorom Francji i Wielkiej Brytanii, André François-Poncetowi i Percy’emu Loraine’owi. Zapisał tego dnia: „Jestem smutny, bardzo smutny. Przygoda się zaczyna. Niech Bóg ma Włochy w opiece”. Jako major lotnictwa objął potem dowództwo grupy bombowców w Pizie, a 1 listopada 1940 roku sam wziął udział w nalocie na Saloniki.

30 sierpnia 1940 roku Ciano i Ribbentrop ogłosili w Wiedniu drugi arbitraż wiedeński, który oddawał Węgrom północny Siedmiogród, a 27 września 1940 roku podpisali w Berlinie z japońskim ambasadorem pakt trzech. Ciano był jednym z głównych orędowników napaści na Grecję, którą w dzienniku nazywał wojną „pożyteczną i łatwą”. Włoska ofensywa z Albanii rozpoczęta 28 października 1940 roku zakończyła się klęską i odwrotem w głąb Albanii, z której Włochów wyratowała dopiero niemiecka interwencja na Bałkanach wiosną 1941 roku. Po rozbiciu Jugosławii Ciano negocjował z ustaszowskim przywódcą Ante Paveliciem przyłączenie do Włoch większej części Dalmacji.

W kolejnych latach coraz wyraźniej dystansował się od wojny i od Niemców. Jego dziennik notuje ich pogardę dla włoskiego sojusznika, klęski w Afryce i na froncie wschodnim oraz rozmowy, w których niemieccy dygnitarze z cynizmem mówili o zbrodniach na wschodzie, jak Hermann Göring, który w listopadzie 1941 roku przepowiadał, że w Rosji umrze z głodu od 20 do 30 milionów ludzi. Po klęskach pod El-Alamejn i Stalingradem Ciano opowiadał się za wyjściem Włoch z wojny. W lutym 1943 roku Mussolini w ramach przetasowań w rządzie odebrał mu ministerstwo i wysłał go jako ambasadora do Stolicy Apostolskiej, gdzie Ciano utrzymywał kontakty z dyplomacją papieża Piusa XII.

25 lipca 1943 roku

Po inwazji aliantów na Sycylię Mussolini zwołał pierwsze od 1939 roku posiedzenie Wielkiej Rady Faszystowskiej. W nocy z 24 na 25 lipca 1943 roku rada przyjęła wniosek Dina Grandiego, by król przejął naczelne dowództwo i pełnię władzy. Za wnioskiem głosowało 19 członków, w tym Ciano. Dla Mussoliniego głos zięcia był najboleśniejszym ciosem. Następnego dnia król kazał aresztować duce, a rząd utworzył marszałek Pietro Badoglio.

Ciano przeliczył się, jeśli sądził, że zachowa wpływy. Nowy rząd odsunął go od wszelkich wpływów, a Ciano obawiał się śledztwa w sprawie swojego majątku. 27 sierpnia 1943 roku Ciano z Eddą i dziećmi uciekł, korzystając z pomocy Niemców, samolotem do Monachium, licząc, że stamtąd wyjedzie do Hiszpanii. Niemcy nie pozwolili mu wyjechać i trzymali go pod strażą w willi pod Monachium. We wrześniu, po uwolnieniu Mussoliniego, powstała na północy Włoch Włoska Republika Socjalna, której faszyści domagali się ukarania „zdrajców z 25 lipca”. W październiku Niemcy przekazali Ciano w ich ręce i osadzono go w więzieniu w Weronie.

Proces i śmierć

8–10 stycznia 1944 roku w Castelvecchio w Weronie odbył się proces sześciu członków Wielkiej Rady, którzy głosowali przeciw Mussoliniemu, a byli w rękach faszystów. Pięciu, w tym Ciano i 77-letniego marszałka Emilia De Bono, skazano na śmierć za zdradę. Edda błagała ojca o łaskę i próbowała uratować męża, proponując Niemcom jego dzienniki, ale Hitler nie wyraził zgody na ten plan. Mussolini nie skorzystał z prawa łaski. Według relacji generała SS Karla Wolffa zapytał go, czy Hitler źle przyjąłby ułaskawienie zięcia, i usłyszał, że z pewnością tak.

Rano 11 stycznia 1944 roku na strzelnicy przy forcie San Procolo w Weronie skazańców przywiązano do krzeseł plecami do plutonu egzekucyjnego, jak zdrajców. Ciano w ostatniej chwili odwrócił się twarzą do strzelających. Nie zginął od pierwszej salwy i dobito go strzałami w głowę. Przed śmiercią prosił, by przekazano dzieciom, że umiera bez urazy do kogokolwiek. Pochowano go w Livorno.

Dziennik

Kilka dni wcześniej, 9 stycznia 1944 roku, Edda z pomocą przyjaciela, lotnika Emilia Pucciego, przedostała się do Szwajcarii z zeszytami dziennika męża. Ciano prowadził go od 1937 roku do odwołania z ministerstwa w lutym 1943 roku, codziennie notując rozmowy z Mussolinim, Hitlerem, Ribbentropem i ambasadorami. Dziennik ukazał się drukiem w 1946 roku i od razu stał się podstawowym źródłem do historii dyplomacji osi. Posłużył oskarżycielom w procesie norymberskim, korzystał z niego Winston Churchill w swojej historii wojny. Historycy wykazali, że po odwołaniu z ministerstwa Ciano poprawiał niektóre zapisy, by wyglądać na przeciwnika wojny, ale większość zapisków uznaje się za wiarygodne, tym bardziej że zostawił w nich także fragmenty, które go obciążały.

Znaczenie

Ciano jest postacią niejednoznaczną. Nie był twórcą faszystowskiej polityki zagranicznej, lecz jej wykonawcą i współautorem, który zawdzięczał karierę małżeństwu i ojcu. Firmował zbliżenie z Niemcami, podbój Albanii i napaść na Grecję, wierzył w ekspansję Włoch na Bałkanach i nie wahał się wobec przemocy. A jednak w sierpniu 1939 roku był jednym z nielicznych, którzy mówili Mussoliniemu, że Hitler prowadzi Włochy ku katastrofie, i pomógł opóźnić wejście Włoch do wojny o dziewięć miesięcy. Zginął, bo zbyt późno i zbyt połowicznie zerwał z reżimem, który go stworzył. Jego dziennik pozostaje jednym z najważniejszych świadectw o tym, jak zawierano sojusze, które zaprowadziły Europę do II wojny światowej.