Proklamacja Republiki Tureckiej

29 października 1923 roku wieczorem Wielkie Zgromadzenie Narodowe w Ankarze uchwaliło zmianę ustawy zasadniczej, której pierwszy artykuł głosił odtąd: „Formą rządów państwa tureckiego jest republika”. Zaraz potem posłowie jednogłośnie wybrali na prezydenta Mustafę Kemala, przywódcę ruchu narodowego i zwycięzcę z wojny z Grekami. Następnego dnia rząd utworzył jego najbliższy współpracownik İsmet Pasza, który trzy miesiące wcześniej wynegocjował traktat z Lozanny. Tak narodziła się Republika Turecka, państwo, które zastąpiło sześćsetletnie Imperium Osmańskie. Proklamacja była zwieńczeniem czterech lat walki z okupantami i z sułtanem, a zarazem początkiem odgórnej rewolucji, która w ciągu kilkunastu lat zmieniła ustrój, prawo, religię publiczną i alfabet kraju. Turcja Kemala, autorytarna, świecka i nacjonalistyczna, stała się dla jednych wzorem modernizacji, dla innych, także w Niemczech, przykładem narodu, który odrzucił pokój zwycięzców i odrodził się pod rządami silnego wodza.

Państwo bez nazwy ustroju

Formalnie nowa Turcja powstała wcześniej niż republika. 23 kwietnia 1920 roku, gdy alianci zajęli Konstantynopol i rozpędzili parlament osmański, w Ankarze zebrało się Wielkie Zgromadzenie Narodowe, które uznało się za jedynego prawowitego przedstawiciela narodu. Jego przewodniczącym został Mustafa Kemal. Ustawa zasadnicza z 20 stycznia 1921 roku głosiła, że suwerenność należy bezwarunkowo do narodu, a władzę wykonawczą i ustawodawczą sprawuje Zgromadzenie. Państwo nazywała po prostu „państwem Turcji”. Nie mówiła natomiast nic o formie rządów ani o stolicy. Dopóki trwała wojna, Kemal unikał tego tematu, bo wielu jego zwolenników, w tym posłów i oficerów, wciąż uważało się za poddanych sułtana i kalifa, uwięzionego, jak mówiono, przez okupantów.

Po zwycięstwie nad Grekami i rozejmie w Mudanii Kemal przeszedł do działania. Gdy mocarstwa zaprosiły na konferencję pokojową w Lozannie także rząd sułtana, Zgromadzenie 1 listopada 1922 roku zniosło sułtanat. Mehmed VI uciekł na brytyjskim okręcie, a Zgromadzenie wybrało na kalifa jego kuzyna Abdülmecida II, już tylko jako przywódcę religijnego, bez władzy świeckiej. Powstał ustrój, którego nikt nie umiał nazwać. Na czele państwa stał przewodniczący parlamentu, a w Konstantynopolu rezydował kalif, w którym część polityków i duchownych widziała naturalną głowę państwa. Ministrów, zwanych komisarzami (vekil), Zgromadzenie wybierało pojedynczo, co prowadziło do niekończących się sporów i rządów złożonych z ludzi, którzy ze sobą nie współpracowali.

Przygotowania

Rok 1923 Kemal poświęcił na przygotowanie gruntu. Już na przełomie 1922 i 1923 roku zapowiedział utworzenie partii ludowej. 1 kwietnia Zgromadzenie, zdominowane dotąd przez różne frakcje, postanowiło rozpisać nowe wybory. Wygrali je niemal wszędzie kandydaci popieranych przez Kemala Stowarzyszeń Obrony Praw, które we wrześniu przekształciły się w Partię Ludową (Halk Fırkası), późniejszą Republikańską Partię Ludową. 24 lipca podpisano w Lozannie pokój, który uznał suwerenność rządu w Ankarze, 23 sierpnia Zgromadzenie go ratyfikowało, a 6 października do Konstantynopola, opuszczonego przez wojska alianckie, wkroczyły oddziały tureckie.

Słowo „republika” Kemal wypowiedział publicznie dopiero we wrześniu. W wywiadzie dla wiedeńskiej „Neue Freie Presse” z 22 września 1923 roku powiedział, że Turcja w istocie już jest republiką, i odpowiedź ta, przedrukowana w prasie stambulskiej, wywołała burzę. Drugim krokiem była stolica. Kemal nie chciał wracać do Konstantynopola, miasta sułtanów, kalifa i ambasad, odsłoniętego od morza. 13 października 1923 roku, na wniosek İsmeta i grupy posłów, Zgromadzenie jednym artykułem ustawy uczyniło stolicą Ankarę, anatolijskie miasteczko liczące wtedy kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców, bez kanalizacji i z kilkoma porządnymi budynkami. Dyplomaci przez lata niechętnie przenosili się tam ze Stambułu.

Kryzys i 29 października

Do proklamacji doprowadził kryzys rządowy, który Kemal w dużej mierze sam wywołał. 23 października Zgromadzenie odrzuciło kandydata, którego premier Ali Fethi, późniejszy Okyar, zaproponował na ministra spraw wewnętrznych, i wybrało innego posła. Tego samego dnia, zamiast kandydata wskazanego przez ustępującego wiceprzewodniczącego Zgromadzenia, posłowie wybrali na to stanowisko Raufa, późniejszego Orbaya, byłego premiera, który coraz wyraźniej oddalał się od Kemala. Wieczorem 25 października Kemal zebrał ministrów w swojej rezydencji w Çankaya pod Ankarą. Postanowiono, że rząd poda się do dymisji, a jego członkowie nie wejdą do nowego. 27 października dymisję ogłoszono w Zgromadzeniu. Przez dwa dni posłowie bezskutecznie próbowali skompletować nowy gabinet, a nikt z ludzi Kemala nie chciał w nim zasiadać.

Wieczorem 28 października Kemal zaprosił na kolację do Çankaya İsmeta, Fethiego i kilku zaufanych generałów i posłów. Według relacji uczestników powiedział im wtedy: „Panowie, jutro ogłosimy republikę”. Po kolacji razem z İsmetem napisał projekt zmiany konstytucji. Rano 29 października zebrał się klub poselski Partii Ludowej. Gdy dyskusja o składzie rządu utknęła w martwym punkcie, klub powierzył rozwiązanie kryzysu Kemalowi. Ten poprosił o godzinę, a potem przedstawił projekt: kryzysy rządowe biorą się z niejasnego ustroju, więc trzeba nazwać go po imieniu. Klub przyjął projekt, a po południu trafił on na posiedzenie plenarne Zgromadzenia.

Zmiana objęła sześć artykułów ustawy zasadniczej z 1921 roku. Pierwszy artykuł otrzymał brzmienie: „Suwerenność należy bezwarunkowo do narodu. Sposób rządzenia opiera się na zasadzie, że lud sam i bezpośrednio kieruje swoimi losami. Formą rządów państwa tureckiego jest republika”. Inne artykuły ogłaszały, że religią państwa jest islam, a językiem urzędowym turecki, tworzyły urząd prezydenta, wybieranego przez Zgromadzenie spośród posłów, i wprowadzały gabinet z premierem, którego wyznaczał prezydent, w miejsce wybieranych pojedynczo komisarzy. Ustawę przyjęto przy okrzykach „Niech żyje republika!”. Wieczorem odbyło się głosowanie nad wyborem prezydenta. Mustafa Kemal otrzymał głosy wszystkich 158 obecnych posłów. Zgromadzenie liczyło wtedy znacznie więcej członków, ale wielu z nich, w tym część krytyków Kemala, przebywało poza Ankarą. Proklamację uczczono w Ankarze salwami armatnimi, a w następnych dniach w całym kraju. 30 października İsmet utworzył pierwszy rząd republiki.

W dokumentach z tego dnia widnieje data 29 października 1339 roku. Turcja używała wtedy osmańskiego kalendarza rumi, którego dni i miesiące od 1917 roku pokrywały się z gregoriańskimi, ale lata liczono inaczej. Kalendarz gregoriański i rachuba lat od narodzenia Chrystusa obowiązują w Turcji od 1 stycznia 1926 roku.

Reakcje i pierwsze miesiące republiki

Proklamacja zaskoczyła nawet część towarzyszy broni Kemala. W Stambule Rauf, generał Kâzım Karabekir i inni bohaterowie wojny o niepodległość skarżyli się, że tak ważną decyzję podjęto w pośpiechu, za plecami narodu i bez dyskusji. Prasa stambulska pytała, jaka będzie teraz rola kalifa. Pytanie stało się palące w grudniu 1923 roku, gdy gazety opublikowały list dwóch wpływowych przywódców muzułmanów indyjskich, Aga Chana i Amira Alego, którzy apelowali do rządu o poszanowanie godności kalifatu. Kemal przedstawił go jako dowód brytyjskiej intrygi, a wydawców gazet postawiono przed trybunałem niepodległości.

3 marca 1924 roku Zgromadzenie zniosło kalifat, ministerstwo spraw religijnych i fundacji oraz szkolnictwo religijne, a wszystkich członków dynastii osmańskiej wygnano z kraju. Abdülmecid II wyjechał następnego dnia. 20 kwietnia 1924 roku Zgromadzenie uchwaliło nową konstytucję, która obowiązywała do wojskowego przewrotu z 1960 roku. Islam pozostał w niej religią państwową do 1928 roku. Jesienią 1924 roku Rauf, Karabekir i ich zwolennicy założyli opozycyjną Postępową Partię Republikańską. Przetrwała niespełna rok: po wybuchu kurdyjskiego powstania szejka Saida w lutym 1925 roku rząd ogłosił ustawę o utrzymaniu porządku, a partię rozwiązano. Republika na ponad dwie dekady stała się państwem jednej partii. Kemal łączył urząd prezydenta z przewodnictwem w partii, która układała listy wyborcze, i z autorytetem w armii, której oficerowie zawdzięczali mu zwycięstwo. Zgromadzenie wybierało go ponownie w 1927, 1931 i 1935 roku, za każdym razem jednogłośnie. Formalnie Turcja była republiką parlamentarną z odpowiedzialnym przed Zgromadzeniem rządem, w praktyce o wszystkich ważnych sprawach rozstrzygał prezydent w Çankaya, a premier İsmet był wykonawcą jego woli. Ten model, z jednym wodzem, jedną partią i jednym programem przebudowy narodu, przetrwał w Turcji do 1946 roku, gdy İnönü zgodził się na powstanie legalnej opozycji.

Znaczenie

Proklamacja z 29 października 1923 roku zamknęła historię Imperium Osmańskiego, którego sułtanat zniesiono rok wcześniej, a ostatnią pozostałość, kalifat, kilka miesięcy później. W prawie międzynarodowym republika była kontynuatorką imperium, przejęła jego długi i zobowiązania, ale sama widziała się jako zupełnie nowe państwo, narodowe, a nie dynastyczne i wielowyznaniowe. Na tym fundamencie Kemal przeprowadził w następnych latach serię reform: wprowadził świecki kodeks cywilny, zakazał fezu, zamknął bractwa derwiszy, zastąpił alfabet arabski łacińskim i dał kobietom prawa wyborcze. Zarazem jego republika była dyktaturą jednej partii, która tłumiła opozycję, odmawiała Kurdom prawa do własnej tożsamości i dokończyła usuwanie chrześcijan z Anatolii.

Dla historii drogi do drugiej wojny światowej republika turecka była ważna na dwa sposoby. Po pierwsze jako wzór. W Europie lat dwudziestych demokracje upadały jedna po drugiej. Rok wcześniej Benito Mussolini przejął władzę we Włoszech, a dziesięć dni po proklamacji w Ankarze Adolf Hitler próbował obalić rząd w Monachium. Niemiecka prawica, jak wykazał historyk Stefan Ihrig, przedstawiała Turcję Kemala jako państwo, które odrzuciło narzucony pokój, zbudowało od nowa armię, „oczyściło się” z mniejszości i odrodziło pod wodzą jednego człowieka. Hitler jeszcze w latach trzydziestych mówił o Kemalu z podziwem, a propaganda III Rzeszy uczyniła z „nowej Turcji” jeden z przykładów „narodowego odrodzenia”.

Po drugie jako państwo, które, inaczej niż jego niemieccy wielbiciele, poprzestało na tym, co zdobyło. Republika nie szukała odwetu ani nowych ziem poza Hatayem, uzyskanym w drodze rokowań z Francją. Pogodziła się z Grecją, w 1932 roku wstąpiła do Ligi Narodów, w 1934 roku zawarła Ententę Bałkańską, a w 1936 roku, w drodze rokowań, odzyskała w Montreux prawo do umocnienia cieśnin. Gdy we wrześniu 1939 roku wybuchła wojna, Turcja, rządzona już przez prezydenta İsmeta İnönü, w październiku podpisała traktat o wzajemnej pomocy z Wielką Brytanią i Francją, ale przez prawie całą wojnę trzymała się z dala od walk, lawirując między Berlinem, Moskwą i Londynem. Wypowiedziała wojnę Niemcom i Japonii dopiero 23 lutego 1945 roku.