Zniesienie sułtanatu osmańskiego

1 listopada 1922 roku Wielkie Zgromadzenie Narodowe w Ankarze uchwaliło, że suwerenność należy do narodu, a jego jedynym prawowitym przedstawicielem jest ono samo. Rząd sułtański w Konstantynopolu uznało za nieistniejący od 16 marca 1920 roku, dnia, w którym alianci formalnie zajęli stolicę, a sułtanat za zniesiony. Kalifat, czyli godność duchowego zwierzchnika muzułmanów, oddzielono od władzy państwowej. Miał pozostać w rodzie Osmanów, ale kalifa miało odtąd wybierać Zgromadzenie. Uchwała, przeforsowana przez Mustafę Kemala, zakończyła ponad sześćsetletnie panowanie dynastii, która od przełomu XIII i XIV wieku rządziła państwem rozciągającym się w czasach świetności od Węgier po Zatokę Perską. Ostatni sułtan, Mehmed VI, nie abdykował. 17 listopada potajemnie opuścił pałac i schronił się na brytyjskim pancerniku, który wywiózł go na Maltę. Imperium Osmańskie, które przegrało wielką wojnę, skończyło się nie w wyniku traktatu ani rewolucji w stolicy, lecz uchwały parlamentu zwołanego w anatolijskim miasteczku, w którym dwa lata wcześniej nikt nie widział stolicy.

Dwie władze

Mehmed VI Vahideddin wstąpił na tron 4 lipca 1918 roku, cztery miesiące przed klęską. Po rozejmie w Mudros postawił na współpracę ze zwycięzcami, przede wszystkim z Wielką Brytanią, licząc, że łagodnym pokojem ocali tron i państwo. Ruch narodowy, który po greckim desancie w Smyrnie w maju 1919 roku zorganizował w Anatolii Mustafa Kemal, był dla sułtana buntem. W 1920 roku rząd jego szwagra, wielkiego wezyra Damata Ferida Paszy, uzyskał od szejka ul-islamu fatwę, która pozwalała zabijać nacjonalistów jako buntowników, sąd wojenny skazał Kemala zaocznie na śmierć, a sformowana przy pomocy Brytyjczyków „armia kalifatu” walczyła z siłami narodowymi w okolicach Izmitu i Bolu. W sierpniu 1920 roku wysłannicy sułtana podpisali traktat z Sèvres, który dzielił kraj.

Wielkie Zgromadzenie Narodowe, które zebrało się w Ankarze 23 kwietnia 1920 roku, przez długi czas nie atakowało jednak samego tronu. Większość posłów była przywiązana do sułtana i kalifa, a ruch narodowy oficjalnie głosił, że walczy o wyzwolenie władcy, który jest więźniem okupantów. Ustawa zasadnicza z 20 stycznia 1921 roku stwierdzała już wprawdzie, że suwerenność należy bez żadnych zastrzeżeń do narodu, ale o sułtanie milczała. Kemal i jego najbliżsi współpracownicy myśleli o odsunięciu dynastii co najmniej od początku 1922 roku. Na przeszkodzie stała wojna z Grecją, w której Ankara potrzebowała jedności, i lojalność wobec tronu, silna wśród posłów, oficerów i duchownych.

Zaproszenie do Lozanny

Okazję stworzyło zwycięstwo. Po rozejmie w Mudanii z 11 października 1922 roku mocarstwa zaczęły przygotowywać konferencję pokojową. 19 października do Konstantynopola przybył jako przedstawiciel Ankary Refet Pasza, który miał przejąć zarząd Tracji Wschodniej. Witały go tłumy, a on pozdrawiał kalifa, nie sułtana, i mówił, że władza należy teraz do narodu, a nie do chanów i sułtanów. Wielki wezyr Ahmed Tevfik Pasza 17 października wysłał do Kemala telegram, w którym proponował, by na konferencję pojechała wspólna delegacja obu rządów. 27 i 28 października sprzymierzeni zaprosili do Lozanny zarówno Ankarę, jak i Konstantynopol.

Dla Kemala było to nie do przyjęcia. Gdyby rząd sułtana usiadł przy stole w Lozannie, mocarstwa mogłyby grać obiema władzami i stawiać jedną przeciw drugiej. 30 października w Zgromadzeniu przedstawiono wniosek podpisany przez ponad osiemdziesięciu posłów, który przewidywał likwidację rządu w Konstantynopolu. Pierwszego dnia debata nie przyniosła rozstrzygnięcia. Przeciwnicy mieli silne argumenty: sułtanat i kalifat od stuleci były złączone, a wielu duchownych w Zgromadzeniu uważało, że kalif bez władzy państwowej traci sens. Nawet premier rządu Ankary, Rauf Bey, z początku sprzeciwiał się zniesieniu monarchii i ustąpił dopiero po rozmowie z Kemalem 29 października.

1 listopada

1 listopada 1922 roku wniosek trafił na wspólne posiedzenie trzech komisji Zgromadzenia: prawa religijnego, sprawiedliwości i konstytucyjnej. Posłowie duchowni dowodzili, że islam nie zna rozdzielenia władzy świeckiej i duchowej kalifa. Kemal, który według własnej relacji z „Mowy” (Nutuk), wygłoszonej w 1927 roku, przysłuchiwał się temu w milczeniu, w końcu poprosił o głos. Mówił, że suwerenności i władzy nikt nikomu nie oddaje w drodze naukowej dyskusji, lecz bierze się je siłą. Osmanowie zdobyli władzę nad narodem tureckim przemocą i przez sześć stuleci ją utrzymywali, a teraz naród odebrał ją uzurpatorom. Jest to fakt dokonany. Jeśli zebrani przyjmą go w sposób naturalny, będzie dobrze. Jeśli nie, prawda i tak zostanie wyrażona w odpowiedniej formie, ale „być może polecą przy tym niektóre głowy”. Według tej samej relacji jeden z posłów duchownych przyznał wtedy, że kwestię widzi teraz w innym świetle.

Jeszcze tego samego dnia Zgromadzenie na posiedzeniu plenarnym przyjęło uchwałę przez aklamację. Kemal wspominał, że gdy jedyny poseł zawołał „jestem przeciw”, głosy innych zagłuszyły go okrzykami, że nie ma o czym mówić. Do końca przeciwny pozostał między innymi liberalny poseł z Mersinu Selahattin Köseoğlu. Rauf Bey i inni oponenci pisali później w pamiętnikach, że nie byli przeciwnikami republiki, ale widzieli w sułtanie zabezpieczenie przed osobistą dyktaturą. Zgromadzenie ogłosiło 1 i 2 listopada świętem narodowym. W kwietniu 1923 roku zmieniono ustawę o zdradzie stanu: krytyka zniesienia sułtanatu w mowie lub w prasie stała się zdradą zagrożoną karą śmierci.

Ucieczka ostatniego sułtana

W Konstantynopolu władza osmańska rozsypała się sama, bez aktu kapitulacji. 4 listopada rząd Ahmeda Tevfika Paszy odbył ostatnie posiedzenie i podał się do dymisji. Tevfik był ostatnim wielkim wezyrem. 5 listopada Refet Pasza zawiadomił urzędników ministerstw, że ich działalność się kończy, a kilka dni później przestał wychodzić urzędowy dziennik państwa. Miasto żyło w strachu przed zemstą na tych, którzy współpracowali z okupantami. 4 listopada ludzie Ankary porwali z Konstantynopola dziennikarza i byłego ministra spraw wewnętrznych Alego Kemala, zaciekłego krytyka ruchu narodowego, i 6 listopada w Izmicie, gdzie stacjonował generał Nureddin Pasza, tłum go zlinczował. Wiadomość ta wywołała panikę na dworze.

10 listopada Mehmed VI po raz ostatni pojechał na piątkową modlitwę. Jego imienia nie wymieniono w kazaniu. 16 listopada napisał do generała Charlesa Haringtona, dowódcy wojsk sprzymierzonych, że jego życie jest w niebezpieczeństwie i prosi rząd brytyjski o schronienie. Rankiem 17 listopada, w deszczu, opuścił pałac Yıldız w brytyjskim ambulansie, z synem Ertuğrulem i niewielką świtą, i w porcie Tophane wszedł na pokład pancernika HMS „Malaya”. Okręt zabrał go na Maltę, skąd wyjechał do Hidżazu, a potem do Włoch. Do końca twierdził, że nie zrzekł się ani tronu, ani kalifatu. Zmarł w San Remo 16 maja 1926 roku i, ponieważ jego ciało nie mogło wrócić do Turcji, został pochowany w Damaszku.

19 listopada 1922 roku Zgromadzenie wybrało na kalifa następcę tronu Abdülmecida, kuzyna zbiegłego sułtana. Po raz pierwszy w dziejach Osmanów kalif nie był sułtanem: nosił tylko tytuł kalifa i nie miał żadnej władzy państwowej. Mehmed VI skomentował to podobno słowami, że usunąć go może tylko Prorok.

Znaczenie

Zniesienie sułtanatu było pierwszym z wielkich kroków, którymi Mustafa Kemal przebudował Turcję. W Lozannie, gdzie konferencja zaczęła się 20 listopada, Turcję reprezentowała już tylko delegacja Ankary z İsmetem Paszą na czele. 29 października 1923 roku, po podpisaniu pokoju, proklamowano Republikę Turecką, a 3 marca 1924 roku zniesiono kalifat i wygnano z kraju całą dynastię. Kobiety z rodu Osmanów mogły wrócić do Turcji dopiero w 1952 roku, mężczyźni w 1974 roku. Na gruzach monarchii powstało państwo świeckie, nacjonalistyczne i rządzone przez jedną partię, nowoczesne i autorytarne zarazem.

W perspektywie drogi do drugiej wojny światowej zniesienie sułtanatu zamknęło okres, w którym wielka wojna zmiotła cztery dynastie cesarskie: Romanowów, Habsburgów, Hohenzollernów i Osmanów. Na ich miejscu powstały państwa, które szukały nowych form władzy, i w wielu z nich parlamentaryzm okazał się krótkotrwały. Trzy dni przed uchwałą w Ankarze Benito Mussolini został premierem Włoch po marszu na Rzym. Kemal i Mussolini byli politykami zupełnie innego rodzaju i Kemal nie stworzył państwa faszystowskiego, ale obaj pokazali, że zdecydowana mniejszość może przejąć państwo, gdy stary porządek się chwieje. Nie bez powodu niemiecka prawica, a potem naziści z Adolfem Hitlerem na czele, wymieniali Kemala obok Mussoliniego jako wzór przywódcy, który odrodził pokonany naród.

Zniknięcie kalifatu, najpierw politycznego w 1922 roku, a potem całkowite w 1924 roku, zostawiło też pustkę w świecie muzułmańskim, w większości rządzonym wówczas przez Wielką Brytanię, Francję i inne mocarstwa kolonialne. Do tytułu kalifa rościł sobie prawo król Hidżazu Husajn, a w Indiach ruch kalifatu zjednoczył przez kilka lat muzułmanów przeciw Brytyjczykom. Hasła jedności muzułmańskiej przeciw mocarstwom kolonialnym wykorzystywali w następnych dekadach różni politycy, a w czasie drugiej wojny światowej także propaganda Niemiec i Włoch, która zabiegała o poparcie muzułmanów na Bliskim Wschodzie. Sama Turcja, która odrzuciła rolę przywódcy islamu, wybrała własną drogę i przez całą wojnę trzymała się neutralności, wypowiadając wojnę Niemcom dopiero w lutym 1945 roku.