Racjonowanie obuwia w Stanach Zjednoczonych

W niedzielę 7 lutego 1943 roku o godzinie 15 czasu wschodniego Urząd Administracji Cen (Office of Price Administration, OPA) ogłosił, że od wtorku 9 lutego obuwie ze skóry będzie w Stanach Zjednoczonych racjonowane. Odtąd każdy Amerykanin – mężczyzna, kobieta i dziecko – mógł kupić tylko trzy pary skórzanych butów rocznie. Pierwsza para wymagała oddania w sklepie kuponu nr 17 z pierwszej książeczki kartkowej (War Ration Book One), wydanej wiosną 1942 roku na cukier. Kupon był ważny do 15 czerwca 1943 roku. Kupony mogli wymieniać między sobą członkowie jednego gospodarstwa domowego, tak by rodzice mogli oddać swoje dzieciom, którym stopy rosły szybciej niż obowiązywał przydział.

Decyzję ogłoszono w niedzielę i bez uprzedzenia, by nie wywołać masowego wykupywania butów. Mimo to z miast, w których sklepy były w niedzielę otwarte, napływały relacje o tłumach szturmujących działy obuwnicze. W wielu miejscowościach handlowcy odmawiali sprzedaży „na zapas” telefonującym klientom i zapewniali prasę, że przydział wystarczy. Według ówczesnych wyliczeń branży przeciętny Amerykanin kupował wcześniej około 3,7 pary obuwia rocznie, więc trzy pary na rok nie oznaczały jeszcze dotkliwego wyrzeczenia.

Skóra i guma na wojnę

Powodem racjonowania był niedobór skóry, przede wszystkim grubej skóry podeszwowej. Armia Stanów Zjednoczonych, rozrastająca się w szybkim tempie do wielu milionów żołnierzy, potrzebowała butów i kamaszy, a żołnierz w polu zużywał obuwie znacznie szybciej niż cywil. Skóra szła też na pasy, kabury, uprzęże, rękawice i kurtki lotnicze. Do tego dochodziła guma. Japońskie zdobycze w Azji Południowo-Wschodniej odcięły Amerykę od niemal całego importu kauczuku naturalnego, a gumowe podeszwy i obcasy należały do najpowszechniejszych zastosowań tego surowca w życiu codziennym. Gumowe obuwie robocze i kalosze objęto racjonowaniem już jesienią 1942 roku: by kupić nową parę, trzeba było przekonać lokalną komisję, że jest potrzebna do pracy, i oddać starą.

Ogłoszenie przypadło na trudny moment dla OPA. Urząd od miesięcy był celem ataków Kongresu i przedsiębiorców za ceny maksymalne i coraz liczniejsze kartki. Jego pierwszy szef Leon Henderson, uważany za symbol kontroli państwa nad gospodarką, odszedł w grudniu 1942 roku, a w styczniu 1943 roku zastąpił go były senator z Michigan Prentiss M. Brown. To on musiał ogłaszać kolejne ograniczenia. Obuwie pozostało przy tym jedyną częścią ubioru, na którą Amerykanie dostali kartki: odzieży, inaczej niż w Wielkiej Brytanii czy w Niemczech, w Stanach Zjednoczonych nie racjonowano, a oszczędności tkanin wymuszano przepisami o krojach i fasonach.

Trzy pary rocznie

Kupon trzeba było oderwać od książeczki w obecności sprzedawcy; wyjątek zrobiono dla zamówień wysyłkowych, bardzo ważnych na amerykańskiej prowincji. Kto potrzebował więcej butów, mógł się zwrócić do jednej z kilku tysięcy lokalnych komisji kartkowych, w większości złożonych z ochotników. Dodatkowe pary przyznawano przede wszystkim ludziom, którzy niszczyli obuwie w pracy, na przykład listonoszom, a także kobietom w ciąży i osobom potrzebującym obuwia ortopedycznego. Wniosek był długi: trzeba było wymienić wszystkie posiadane pary i wyjaśnić, dlaczego kolejna jest niezbędna. Dodatkowe buty można było dostać również wtedy, gdy dotychczasowe spłonęły, zostały zniszczone przez powódź albo skradzione.

Racjonowanie nie obejmowało obuwia używanego, towaru wybrakowanego ani butów z materiałów, których nie brakowało: z tkaniny, tworzyw sztucznych, tektury, niewielkiej ilości gumy z odzysku, a nawet ze starych węży strażackich. Takie nieracjonowane „buty do zabawy” (play shoes) szybko stały się modne, a popyt na nie był tak duży, że producenci nie nadążali z dostawami. Równocześnie władze ograniczyły asortyment skórzanego obuwia. Wolno było produkować buty tylko w kilku kolorach – czarnym, białym i dwóch odcieniach brązu, w tym „wojskowym rdzawym” – zakazano butów dwukolorowych, wysokich cholewek i grubych obcasów, a z rynku zniknęły sandały męskie, buty golfowe i do biegania. Rosło znaczenie szewców: naprawianie starych butów stało się podstawowym sposobem radzenia sobie z kartkami, a od 1943 roku władze pozwoliły warsztatom wykupywać stare zapasy i pojedyncze buty na części.

Rosnący system kartkowy

Racjonowanie obuwia było kolejnym ogniwem systemu, który Amerykanie budowali od pierwszych tygodni wojny. W styczniu 1942 roku prezydent Franklin Delano Roosevelt podpisał ustawę o nadzwyczajnej kontroli cen, która dała OPA prawo ustalania cen maksymalnych i wprowadzania kartek, a w kwietniu przedstawił Kongresowi program walki z inflacją, w którym racjonowanie towarów deficytowych było jednym z głównych punktów. Wcześniej wstrzymano sprzedaż nowych opon, a na początku 1942 roku skończyła się produkcja samochodów cywilnych. Od maja 1942 roku na kartki był cukier, od końca listopada kawa, a od 1 grudnia benzyna w całym kraju.

Luty 1943 roku przyniósł kolejny, znacznie większy krok. Równolegle z wprowadzeniem kartek na obuwie rozdawano drugą książeczkę kartkową, z punktami na żywność przetworzoną. Od 1 marca konserwy, mrożonki, suszone owoce i soki można było kupować tylko za „niebieskie punkty”, a od końca marca za „czerwone punkty” mięso, tłuszcze, masło i ser. Ten system kartkowy, obsługiwany przez około 5,5 tysiąca lokalnych komisji, w różnych częściach objął do końca wojny niemal każde amerykańskie gospodarstwo domowe.

Znaczenie

Kartki na buty nie były dla Amerykanów dramatem i trudno je porównywać z niedostatkiem w okupowanej Europie, w Wielkiej Brytanii, gdzie odzież i obuwie racjonowano od czerwca 1941 roku, czy w III Rzeszy, gdzie karty odzieżowe obowiązywały od jesieni 1939 roku. Były jednak dla mieszkańców najbogatszego państwa świata namacalnym znakiem, że wojna sięga w głąb codziennego życia. Skóry z każdej niekupionej pary trafiały do fabryk wojskowego obuwia i oporządzenia, które w 1943 roku przygotowywały armię do walk w Afryce Północnej, we Włoszech i na Pacyfiku.

Przydział, zamiast się zwiększać, z czasem zmalał. Według amerykańskich opracowań wiosną 1944 roku, wobec dalszego spadku zapasów skóry, ograniczono go do dwóch par rocznie. Racjonowanie obuwia zniesiono dopiero 30 października 1945 roku, ponad dwa miesiące po kapitulacji Japonii i później niż większość innych kartek – razem z cukrem było jednym z ostatnich ograniczeń wojennych w Stanach Zjednoczonych.