Boliwia wypowiada wojnę państwom Osi

7 kwietnia 1943 roku prezydent Boliwii, gen. Enrique Peñaranda, podpisał dekret stwierdzający, że kraj znajduje się w stanie wojny z państwami Osi: Niemcami, Włochami i Japonią. Dwa dni wcześniej zaleciła to Rada Obrony Narodowej, która proponowała też ogłoszenie powszechnej mobilizacji. Dekret miał charakter tymczasowy. Według depesz ambasadora amerykańskiego w La Paz, Pierre’a Boala, ostateczną zgodę miał wyrazić Kongres na specjalnej sesji. Decyzję ogłoszono w dniach, gdy Boliwię odwiedzał w ramach podróży po Ameryce Łacińskiej wiceprezydent Stanów Zjednoczonych Henry Wallace.

Boliwia nie miała ani floty, ani możliwości wysłania wojska za ocean. Jej udział w wojnie miał inny wymiar. Była jednym z najważniejszych na świecie producentów cyny, a po podbojach japońskich w Azji Południowo-Wschodniej stała się dla aliantów źródłem tego surowca o znaczeniu wręcz strategicznym.

Kraj cyny

Od początku XX wieku gospodarka Boliwii opierała się na cynie. Kopalnie w górach wokół Oruro i Potosí należały głównie do trzech wielkich grup: Simóna Patiña, Mauricia Hochschilda i rodziny Aramayo. Boliwijczycy nazywali tych przedsiębiorców i obsługujących ich polityków „rosca”, czyli kliką. Rudę wywożono głównie do hut w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych.

Cyna była niezbędna dla przemysłu wojennego. Służyła do produkcji puszek na żywność dla wojska, lutów w urządzeniach elektrycznych, łożysk i brązów. Do 1942 roku większość światowego wydobycia pochodziła z Malajów i Holenderskich Indii Wschodnich. Japonia zajęła oba te obszary w pierwszych miesiącach wojny na Pacyfiku. Od tego czasu Boliwia była dla Amerykanów najważniejszym dostępnym źródłem cyny, obok Konga Belgijskiego i Nigerii, i jedynym na półkuli zachodniej. Stany Zjednoczone już wcześniej zawarły z Boliwią umowy na dostawy rudy i budowały w Teksasie hutę zdolną przerabiać boliwijski surowiec o niskiej zawartości metalu.

Kraj był wciąż poraniony po wojnie o Chaco z Paragwajem z lat 1932–1935, przegranej przez Boliwię. Peñaranda dowodził wtedy armią boliwijską. Po klęsce do władzy doszli wojskowi o poglądach nacjonalistycznych i socjalizujących. W 1937 roku rząd płk. Davida Toro przejął bez odszkodowania majątek amerykańskiej spółki Standard Oil. W 1940 roku tradycyjne partie konserwatywne poparły w wyborach prezydenckich Peñarandę. Nowy prezydent był ostrożnym konserwatystą, który szukał zbliżenia ze Stanami Zjednoczonymi.

Droga do wojny

W Boliwii działała liczna i wpływowa kolonia niemiecka. Niemcy byli instruktorami w armii, a linią lotniczą Lloyd Aéreo Boliviano zarządzali ludzie związani z Lufthansą. Pod naciskiem Waszyngtonu rząd przejął linię w 1941 roku, a niemieckich pilotów zastąpili Amerykanie. W lipcu 1941 roku władze ujawniły rzekomy list boliwijskiego attaché wojskowego w Berlinie, mjr. Elíasa Belmontego, do niemieckiego posła w La Paz. List zapowiadał prohitlerowski zamach stanu. Peñaranda wydalił niemieckiego posła i wprowadził stan wyjątkowy, a wykorzystał go także do aresztowania działaczy opozycji. Dziś list uważa się zwykle za fałszerstwo, najpewniej przygotowane przez wywiad brytyjski.

Po ataku Japończyków na Pearl Harbor Boliwia zadeklarowała solidarność ze Stanami Zjednoczonymi. Na konferencji ministrów spraw zagranicznych państw amerykańskich w Rio de Janeiro w styczniu 1942 roku Brazylia zerwała stosunki z Niemcami, Włochami i Japonią, a wraz z nią Boliwia. W przeddzień tej decyzji, 27 stycznia, rząd w La Paz zawarł ugodę ze Standard Oil. Spółka miała dostać za utracony majątek około 1,7 miliona dolarów, a Stany Zjednoczone obiecały pomoc gospodarczą na 25 milionów dolarów. Opozycja grzmiała, że prezydent sprzedał kraj Amerykanom.

Masakra w Catavi

Wojenna koniunktura na cynę nie poprawiła losu górników. Pracowali w kopalniach na wysokości ponad 4 tysięcy metrów, mieszkali z rodzinami w barakach bez wody i kanalizacji, a krzemica zabijała ich w młodym wieku. Rząd uważał każdy strajk za sabotaż dostaw dla Stanów Zjednoczonych. W grudniu 1942 roku górnicy z kopalń Catavi i Siglo XX koło Llallagui, należących do Patiña, zażądali podwyżki płac. Władze aresztowały przywódców związku. 21 grudnia wojsko otworzyło ogień do pochodu strajkujących. Według oficjalnego raportu zginęło 19 osób, a 400 zostało rannych. Robotnicy mówili nawet o 400 zabitych.

Masakra stała się w Boliwii sprawą polityczną. Wniosek o wotum nieufności dla rządu upadł w Kongresie zaledwie jednym głosem. Najostrzej atakował rząd założony w 1941 roku Narodowy Ruch Rewolucyjny (MNR) Víctora Paza Estenssoro. Sprawa odbiła się echem także w Stanach Zjednoczonych, gdzie związkowcy pytali, czy amerykańskie kontrakty nie finansują wyzysku. W 1943 roku do Boliwii pojechała wspólna komisja boliwijsko-amerykańska, która badała warunki pracy w kopalniach.

Wypowiedzenie wojny

Gdy Peñaranda podpisywał dekret, Boliwii nie groził już ze strony Osi żaden atak. Akt był przede wszystkim wyborem politycznym. Rząd w La Paz chciał zapewnić sobie dalszą pomoc gospodarczą i dostawy broni z Ameryki, a także miejsce przy stole, gdy po wojnie będzie się układać porządek świata. Wypowiedzenie wojny pozwalało też ostrzej rozprawić się z opozycją, którą rząd i Amerykanie oskarżali o sympatie dla Niemiec.

W następnych dniach ambasador Boal zaoferował boliwijskiemu ministrowi spraw zagranicznych pomoc w zatrzymywaniu i wywożeniu „niebezpiecznych wrogich cudzoziemców”. Amerykanie mieli już listę ponad 150 takich osób, głównie Niemców, i obiecywali pokryć koszty ich transportu. Część zatrzymanych z krajów Ameryki Łacińskiej trafiła potem do obozów internowania w Stanach Zjednoczonych. Boal proponował też pomoc w zorganizowaniu cenzury korespondencji.

Boliwia przystąpiła także do Deklaracji Narodów Zjednoczonych ze stycznia 1942 roku. Wymiana not w tej sprawie nastąpiła 22 kwietnia, a w wykazach sygnatariuszy Boliwia figuruje z datą 27 kwietnia 1943 roku. Na początku maja Peñaranda pojechał w podróż po obu Amerykach. 5 maja przyjął go w Białym Domu prezydent Franklin Delano Roosevelt.

Ameryka Łacińska w wojnie

Boliwia nie była pierwszym państwem Ameryki Łacińskiej, które wypowiedziało wojnę Osi. W grudniu 1941 roku zrobiły to państwa Ameryki Środkowej i Karaibów: Kuba, Dominikana, Haiti, Gwatemala, Honduras, Nikaragua, Salwador, Kostaryka i Panama. W 1942 roku, po zatopieniu ich statków przez U-Booty, Meksyk i Brazylia. Boliwia była pierwszym krajem w Ameryce Południowej poza Brazylią, który formalnie przystąpił do wojny. Kolumbia ogłosiła stan wojny z Niemcami w listopadzie 1943 roku. Chile zerwało stosunki z Osią w styczniu 1943 roku, a wojnę wypowiedziało dopiero w 1945. Argentyna, najbardziej niechętna Waszyngtonowi, zerwała stosunki w styczniu 1944 roku, a wojnę wypowiedziała w marcu 1945 roku, na kilka tygodni przed kapitulacją Niemiec.

Cyna zamiast żołnierzy

Boliwia nie wysłała na front ani jednego oddziału. Jej wkładem w wojnę była cyna, wolfram i kauczuk z amazońskich lasów, sprzedawane Amerykanom po cenach ustalanych w długich i często gorzkich negocjacjach. Boliwijczycy uważali, że Waszyngton płaci za mało, a Amerykanie, że La Paz zbyt wiele żąda. Dochody z eksportu trafiały głównie do kieszeni wielkich spółek. Robotnicy w kopalniach nadal żyli w nędzy.

Wypowiedzenie wojny nie uratowało rządu Peñarandy. 20 grudnia 1943 roku obaliła go tajna loża oficerska Razón de Patria (RADEPA) wraz z MNR. Prezydentem został mjr Gualberto Villarroel. Stany Zjednoczone i większość państw amerykańskich odmówiły uznania nowej władzy, oskarżając MNR o związki z Niemcami i z proniemiecką juntą w Buenos Aires. Uznały ją dopiero w połowie 1944 roku, gdy ministrowie z MNR odeszli z rządu, a nowe władze potwierdziły stan wojny z Osią i wydały Amerykanom kolejnych Niemców. Peñaranda wyjechał na emigrację i do polityki już nie wrócił.

Wojna przyniosła Boliwii krótką koniunkturę, ale nie zmieniła losu jej mieszkańców. Masakra w Catavi i wojenne strajki zbliżyły górników do MNR. W 1946 roku Villarroel zginął z rąk tłumu w La Paz. Sześć lat później rewolucja z 1952 roku wyniosła MNR do władzy, a rząd Paza Estenssoro znacjonalizował kopalnie Patiña, Hochschilda i Aramayo.