Pierwsza wyprawa czinditów

8 lutego 1943 roku z Imphalu, stolicy indyjskiego Manipuru, wyszły w stronę birmańskiej granicy długie kolumny żołnierzy i objuczonych mułów. Około trzech tysięcy ludzi 77 Indyjskiej Brygady Piechoty, prowadzonych przez brygadiera Orde’a Wingate’a, miało przekroczyć rzekę Czinduin, zniknąć w dżungli i przez wiele tygodni działać na tyłach wojsk japońskich, zaopatrywane wyłącznie z powietrza. Tak zaczęła się operacja Longcloth, pierwsza wyprawa oddziałów, które przeszły do historii jako Czindici (w polskiej literaturze spotyka się też formę „czyndyci”). Choć w wielu chronologiach Wingate występuje już wtedy jako generał, w lutym 1943 roku był jeszcze brygadierem, a stopień generała majora otrzymał dopiero we wrześniu.

Po klęsce w Birmie

Wiosną 1942 roku, w toku kampanii birmańskiej, Japończycy wyparli Brytyjczyków i Chińczyków z niemal całej Birmy. Po najdłuższym odwrocie w dziejach armii brytyjskiej resztki wojsk generałów Harolda Alexandra i Williama Slima dotarły w maju do Indii – był to koniec kampanii birmańskiej. Japońska armia zyskała opinię niezwyciężonej w dżungli: jej piechota obchodziła brytyjskie pozycje bocznymi ścieżkami, odcinała drogi i zmuszała obrońców do ucieczki. W Indiach panowało przygnębienie, a zimowa ofensywa w Arakanie, rozpoczęta w grudniu 1942 roku, grzęzła przed japońskimi bunkrami.

Głównodowodzący w Indiach, marszałek polny Archibald Wavell, znał Wingate’a z Bliskiego Wschodu. W 1941 roku ten niepokorny oficer artylerii dowodził w Etiopii oddziałami, które pod nazwą Gideon Force przeprowadziły cesarza Hajle Syllasjego I przez prowincję Godżam aż do Addis Abeby. W marcu 1942 roku Wavell ściągnął go do Birmy, licząc, że zorganizuje tam działania partyzanckie. Na to było już za późno, ale Wingate w ciągu kilku tygodni objechał front i wrócił do Delhi z gotową koncepcją.

Idea dalekiej penetracji

Wingate nazwał ją „long range penetration” – dalekim przenikaniem. Zamiast małych grup dywersyjnych chciał wysyłać na tyły nieprzyjaciela silne kolumny regularnego wojska, liczące po kilkaset ludzi. Miały one poruszać się pieszo przez dżunglę i góry, z ciężkim sprzętem na grzbietach mułów, unikać starć z większymi siłami, a uderzać w linie komunikacyjne: mosty, linie kolejowe, składy i posterunki. Kluczem było zaopatrzenie ze zrzutów. Do każdej kolumny przydzielono oficera RAF z radiostacją, który wzywał samoloty transportowe z żywnością, amunicją i lekarstwami, a w razie potrzeby także lotnictwo bojowe, zastępujące kolumnom artylerię. Wingate wykorzystywał w ten sposób metodę, którą Japończycy z takim powodzeniem stosowali w Malajach i Birmie, lecz dodawał do niej czynnik, którego oni nie mieli: panowanie w powietrzu i radio.

Wavell przekazał mu 77 Indyjską Brygadę Piechoty. Latem 1942 roku Wingate szkolił ją w dżunglach środkowych Indii, w okolicach Jhansi i Saugor, celowo w porze monsunowej. Brygada była mieszanką przypadkową: 13 batalion pułku King’s (Liverpool), złożony w dużej części ze starszych rezerwistów, świeżo sformowany 3 batalion 2 pułku strzelców Gurkhów, 2 batalion Burma Rifles, sklecony z resztek birmańskich oddziałów, które przeszły do Indii, oraz 142 kompania komandosów, w której znaleźli się m.in. ludzie z dawnej szkoły walki w buszu w Maymyo. Choroby, zwłaszcza malaria i czerwonka, wyeliminowały w czasie szkolenia znaczną część żołnierzy, których trzeba było zastąpić nowymi.

Zamiast batalionów powstały kolumny – pierwotnie osiem, ostatecznie siedem – po około 300–370 ludzi, z mułami niosącymi moździerze, ciężkie karabiny maszynowe, radiostacje i zapasy. Każdy żołnierz dźwigał ponad 30 kilogramów: broń, amunicję, granaty, maczetę lub kukri i racje żywnościowe na siedem dni. Kolumny tworzyły dwie grupy, południową i północną, podporządkowane dowództwu brygady. Nazwę „czindici” Wingate wywiódł od birmańskiego słowa „chinthe”, oznaczającego mitycznego lwa, którego posągi strzegą wejść do birmańskich pagód.

Wyprawa bez ofensywy

Rajd czinditów miał pierwotnie towarzyszyć szerszej ofensywie: natarciu brytyjskiego IV Korpusu od Imphalu i chińskiemu uderzeniu z Junnanu, które przygotowywał generał Joseph Stilwell. Na przełomie 1942 i 1943 roku plany te upadły z braku sił, transportu i dróg. Wavell mógł odwołać także wyprawę Wingate’a, lecz po rozmowie z nim w Imphalu na początku lutego zgodził się ją przeprowadzić. Brygada była gotowa, a jej zatrzymanie groziło utratą ducha; przede wszystkim jednak wyprawa miała sprawdzić w praktyce, czy daleka penetracja w ogóle jest możliwa, a przy okazji przeszkodzić Japończykom w ewentualnym ataku na północ Birmy. Wavell osobiście pożegnał oddziały przed wymarszem.

Kolumny wyszły z Imphalu 8 lutego (część biografii Wingate’a podaje datę o kilka dni późniejszą, związaną z wymarszem jego sztabu) i przez góry na pograniczu ruszyły ku Czinduinowi. Grupa południowa przeprawiła się przez rzekę pod Auktaung w nocy z 13 na 14 lutego, a główne siły, grupa północna z Wingate’em, pod Tonhe w dniach 14–15 lutego. Południowe kolumny celowo przyjmowały zrzuty w biały dzień, a jeden z oficerów odgrywał rolę brytyjskiego generała: miało to przekonać Japończyków, że główne uderzenie idzie z południa. Pierwsze potyczki z japońskimi patrolami nastąpiły kilka dni po przeprawie.

W drugiej połowie lutego kolumny przedzierały się przez porośnięte dżunglą pasmo Zibyu Taungdan między Czinduinem a doliną, którą biegnie z Mandalaju do Myitkyiny główna linia kolejowa północnej Birmy. Popularne chronologie umieszczają przecięcie tej linii przez czinditów pod 18 lutego. W rzeczywistości tego dnia kolumny były jeszcze w marszu; pierwsze wysadzenia torów nastąpiły na początku marca. Według części relacji jedna z kolumn grupy południowej zniszczyła tory w okolicy Kyaikthin około 3 marca, a 6 marca kolumna nr 3 majora Michaela Calverta wysadziła most i tory pod Nankan, zaś kolumna nr 5 majora Bernarda Fergussona – most i wąwóz pod Bonchaung. Calvert, były instruktor szkoły walki w buszu, zniszczył według brytyjskich relacji tory w kilkudziesięciu miejscach. Linia kolejowa była jednak naprawiona w ciągu kilku dni lub tygodni.

Nie wszystkim się wiodło. Dwie kolumny, wpadłszy w japońskie zasadzki, rozpadły się i w większości wróciły do Indii. Rannych i chorych, których nie dało się nieść, zgodnie z rozkazem Wingate’a zostawiano w birmańskich wioskach, zdanych na łaskę mieszkańców i Japończyków. Zrzuty zapewniały samoloty Lockheed Hudson i Douglas Dakota z 31 dywizjonu RAF, startujące z lotniska w Agartali we wschodnim Bengalu.

Za Irawadi

Po sukcesach na kolei Wingate postanowił iść dalej na wschód. W połowie marca większość kolumn przeprawiła się przez Irawadi. Okazało się to błędem. Teren za rzeką był suchy, gorący i ubogi w wodę, a gęsta sieć dróg pozwalała Japończykom szybko przerzucać ciężarówkami wojska i zaciskać pierścień wokół czinditów. Zbliżał się kres zasięgu samolotów zaopatrzeniowych, a japońskie patrole coraz częściej przechwytywały zrzuty. Przeciw brygadzie skierowano w końcu siły z trzech japońskich dywizji – 18, 33 i 56 – choć nie w całości. Wyczerpani, głodni i chorzy żołnierze zostali zepchnięci w zakole Irawadi i Shweli.

Pod koniec marca, zgodnie z poleceniem dowództwa w Indiach, Wingate zarządził odwrót. Ponieważ Japończycy pilnowali brzegów rzek i zabierali łodzie, kolumny podzieliły się na małe grupy, które miały same szukać drogi do Indii. Powrotna przeprawa przez Irawadi była najcięższym momentem całej wyprawy; przy jednej z prób wpadła w japoński ogień i została rozbita znaczna część kolumny. Niektóre grupy przeszły na północ, do kraju Kaczinów, inne aż do Chin, skąd wróciły samolotami. Sam Wingate ze swoją grupą dotarł nad Czinduin pod koniec kwietnia. Maruderzy docierali do brytyjskich linii jeszcze latem i jesienią 1943 roku.

Bilans

Wyprawa trwała około trzech miesięcy, a jej uczestnicy przeszli, zależnie od kolumny, od około 1200 do 1600 kilometrów. Cena była wysoka. Według najczęściej przytaczanych danych z około 3000 ludzi, którzy przekroczyli Czinduin, nie wróciło 818 – zginęli, zmarli z wycieńczenia i chorób albo dostali się do niewoli; z 2182 powracających około 600 było tak wyniszczonych, że nie nadawali się już do służby frontowej. Brygada straciła więc około jednej trzeciej stanu, a jako jednostka bojowa praktycznie przestała istnieć. Zginęła też większość mułów. Wzięci do niewoli trafili w większości do więzienia w Rangunie, gdzie wielu z nich zmarło z głodu i chorób.

Efekty militarne były skromne. Kolej Mandalaj–Myitkyina została przerwana tylko na krótko, a japońskie plany na najbliższe miesiące nie uległy istotnej zmianie. Wielu oficerów armii indyjskiej uważało, że ofiary nie były warte wyniku, a raport Wingate’a, pełen ostrych ataków na podwładnych i przełożonych, przysporzył mu nowych wrogów. Jednocześnie wyprawa przyniosła cenne doświadczenia: dowiodła, że duże oddziały mogą tygodniami działać w dżungli zaopatrywane wyłącznie z powietrza, że brytyjski i indyjski żołnierz może skutecznie walczyć z Japończykami na ich terenie, i pokazała, jak ważne są ewakuacja rannych drogą lotniczą oraz łączność radiowa z lotnictwem.

Znaczenie

Najważniejszy okazał się wymiar propagandowy. W maju 1943 roku, po serii klęsk na Dalekim Wschodzie, prasa brytyjska i amerykańska opisywała czinditów jako ludzi, którzy pokonali Japończyków w dżungli. Raport Wingate’a, przekazany przez jego zwolenników w Londynie, trafił do Winstona Churchilla. Premier, entuzjasta niekonwencjonalnych operacji, wezwał brygadiera do Londynu i zabrał go w sierpniu na konferencję w Quebecu. Wingate przekonał tam Połączonych Szefów Sztabów do swojej koncepcji, otrzymał awans na generała majora, sześć brygad i amerykańskie wsparcie lotnicze. Amerykanie utworzyli też na wzór czinditów własną jednostkę dalekiego zasięgu, znaną później jako Merrill’s Marauders. Druga, znacznie większa wyprawa czinditów, częściowo przerzucona szybowcami i samolotami, ruszyła w marcu 1944 roku; w trakcie niej, 24 marca 1944 roku, Wingate zginął w katastrofie lotniczej.

Wyprawa miała też skutek, którego Brytyjczycy się nie spodziewali. Japończycy przekonali się, że góry i dżungla na pograniczu indyjsko-birmańskim nie są tak nieprzebyte, jak sądzili. Wpłynęło to na myślenie generała Ren’yi Mutaguchiego, dowódcy 18 Dywizji, a od marca 1943 roku 15 Armii, który zaczął forsować ofensywę na Indie. Jej efektem była w 1944 roku japońska wyprawa na Imphal i Kohimę, zakończona katastrofą w bitwie o Imphal, która otworzyła Brytyjczykom drogę do odzyskania Birmy. Spór o to, ile naprawdę dały wyprawy czinditów i czy usprawiedliwiały poniesione ofiary, trwa wśród historyków do dziś. Pierwsza wyprawa pozostała jednak dla żołnierzy w Indiach dowodem, że po latach odwrotów można przejść do ataku.