Rommel na linii Mareth

Na początku lutego 1943 roku niemiecko-włoska armia pancerna feldmarsz. Erwina Rommla kończyła odwrót, który zaczął się trzy miesiące wcześniej pod El Alamein. Jej oddziały przechodziły z Trypolitanii do południowej Tunezji i zajmowały dawne francuskie umocnienia linii Mareth, zbudowane w latach 30. przeciwko Włochom. Za nimi szła brytyjska Ósma Armia gen. Bernarda Law Montgomery’ego. Według brytyjskich opracowań jej pierwsze oddziały przekroczyły granicę libijsko-tunezyjską 4 lutego – rzeczywiście „w ciągu dwóch dni”, jak zwykle podaje się w kronikach wojny.

Tę datę i opis trzeba jednak uściślić. Odwrót do Tunezji nie był wydarzeniem jednego dnia, lecz trwał przez całą pierwszą połowę lutego. Sam Rommel przekroczył granicę już 26 stycznia, a włoska piechota obsadzała umocnienia Mareth od końca stycznia. Ostatni żołnierze Osi opuścili Libię 12 lub 13 lutego (źródła różnią się o dzień), a tylna straż weszła na linię Mareth dopiero 15 lutego. Z kolei Ósma Armia nie była pierwszym oddziałem alianckim, który wkroczył do Tunezji od południa: patrole brytyjskiej Long Range Desert Group rozpoznawały południową Tunezję już w styczniu. Dopiero jednak wejście Ósmej Armii oznaczało, że wojna w Afryce Północnej skupiła się na jednym kraju, w którym wojska Osi miały przeciw sobie dwie armie alianckie: od wschodu Montgomery’ego, od zachodu brytyjską 1 Armię, Amerykanów i Francuzów.

Koniec drogi przez Libię

Odwrót Rommla zaczął się po przegranej pod El Alamein na początku listopada 1942 roku. Armia, która zaledwie kilka miesięcy wcześniej stała sto kilometrów od Aleksandrii, cofała się teraz przez Egipt, Cyrenajkę i Trypolitanię, ścigana przez Ósmą Armię i bombardowana przez lotnictwo. W połowie grudnia opuściła pozycje pod Al-Ukajlą, a po styczniowym natarciu Montgomery’ego oddała bez walki Trypolis, do którego 23 stycznia wkroczyli Brytyjczycy. Od El Alamein do granicy tunezyjskiej armia Rommla przeszła ponad 2000 kilometrów.

Rommel od początku chciał prowadzić ten odwrót szybciej, niż życzyli sobie tego włoskie Comando Supremo i Adolf Hitler, i zatrzymywać się tylko tak długo, jak to było konieczne, by nie dać się okrążyć. Jego zdaniem Libii nie dało się utrzymać: brakowało paliwa, czołgów i amunicji, a alianci panowali w powietrzu i na morzu. Za cel stawiał sobie dojście do Tunezji, gdzie od listopada, po lądowaniu aliantów w Maroku i Algierii, gromadziły się wojska Osi, od grudnia połączone w 5 Armię Pancerną gen. Hansa Jürgena von Arnima. Połączenie obu armii dawało Osi, przynajmniej na pewien czas, przewagę na wewnętrznych liniach.

Francuskie umocnienia przeciw Włochom

Linia Mareth powstała jako odpowiedź Francji na włoskie zagrożenie dla Tunezji. Planować ją zaczęto w 1934 roku, a pieniądze na budowę rząd w Paryżu wyłożył w 1936 roku, gdy Benito Mussolini zbliżył się do Hitlera, a Włosi gromadzili w sąsiedniej Libii coraz większe siły. Umocnienia przecinały nadmorską równinę w miejscu, gdzie zbiegały się drogi z Libii do wnętrza Tunezji: od wybrzeża zatoki Kabis na zachód, wzdłuż suchego koryta Wadi Zigzaou, którego strome brzegi stanowiły naturalną zaporę przeciwpancerną, aż po wzgórza Matmata. Według różnych opracowań linia liczyła od około 35 do około 50 kilometrów, zależnie od tego, czy wliczać wysunięte w góry stanowiska. Składała się z betonowych schronów, stanowisk karabinów maszynowych i dział przeciwpancernych, osłoniętych zasiekami i rowami. Francuzi uznali, że pustynne płaskowyże na zachód od wzgórz są dla pojazdów nieprzejezdne, i nie przedłużyli tam umocnień.

Po klęsce Francji i rozejmie z czerwca 1940 roku umocnienia rozbrojono pod nadzorem włosko-niemieckiej komisji rozejmowej. Gdy jesienią 1942 roku wojska Osi zajęły Tunezję, linię zaczęto przywracać do użytku. Niemieccy i włoscy saperzy pogłębiali rowy, wzmacniali schrony betonem, ustawiali w nich działa przeciwpancerne i przeciwlotnicze i zakładali pola minowe; do marca 1943 roku położono według brytyjskich szacunków około 100 tysięcy min przeciwpancernych i 70 tysięcy przeciwpiechotnych. Przed główną pozycją przygotowano strefę placówek, sięgającą kilka kilometrów na południe.

Rommel nie ufał tej pozycji. Nazywał ją linią przestarzałych francuskich bunkrów, które nijak nie odpowiadały wymaganiom nowoczesnej wojny, i przede wszystkim obawiał się, że da się ją obejść od zachodu, przez góry i pustynię – jak wszystkie wcześniejsze pozycje, na których próbował zatrzymać Montgomery’ego. Wolał cofnąć się jeszcze dalej, o około 60 kilometrów, na pozycję nad Wadi Akarit na północ od Kabis, gdzie między morzem a słonymi jeziorami (szottami) zostawała tylko wąska, kilkunastokilometrowa szyja, której nie można było obejść. Comando Supremo nakazało jednak utrzymać linię Mareth, a jej obsadę stanowiły głównie włoskie dywizje piechoty, wsparte przez niemieckie 90 i 164 Dywizję Lekką oraz 15 Dywizję Pancerną.

Ósma Armia na granicy

Montgomery nie miał powodu się spieszyć. Jego armia znajdowała się na końcu linii zaopatrzenia długiej na ponad dwa tysiące kilometrów, a port w Trypolisie, zniszczony przez niemieckich saperów, dopiero zaczynał przyjmować statki. Przez pierwsze dni lutego Ósma Armia ściągała paliwo i amunicję, a jej czołowe oddziały, z 7 Dywizją Pancerną na przedzie, posuwały się powoli wzdłuż wybrzeża, przez zaminowane drogi i zniszczone mosty. Tymczasem w Trypolisie 3 i 4 lutego premier Winston Churchill, wracający z Casablanki, przyjmował defilady zwycięskich oddziałów i mówił żołnierzom, że Rommel, „uciekinier z Egiptu, Cyrenajki i Trypolitanii”, próbuje teraz przedstawiać się jako obrońca Tunezji.

Według brytyjskich opracowań pierwsze oddziały Ósmej Armii przekroczyły granicę tunezyjską 4 lutego. Nie wkraczały na ziemię zupełnie nieznaną: 2 lutego patrol Long Range Desert Group, który przedostał się pustynią daleko na północ, aż w okolice Kafsy (Gafsy), nawiązał łączność z wojskami 1 Armii nacierającymi od zachodu – był to jeden z pierwszych kontaktów między siłami nacierającymi od wschodu i od zachodu. Wcześniej patrole tej samej jednostki odnalazły w górach na zachód od linii Mareth przejście, nazwane od nazwiska dowódcy patrolu „przełęczą Wildera”, którędy można było obejść umocnienia. Montgomery zamierzał z tej wiedzy skorzystać.

Właściwy marsz na linię Mareth zaczął się w połowie lutego. Niemiecka tylna straż cofała się od jednej pozycji opóźniającej do drugiej, a 15 lutego weszła za umocnienia. 16 lutego Brytyjczycy zajęli Ben Gardane, 17 lutego Madanin (Médenine), a 18 lutego Fum Tatawin na południe od niego. Od 17 lutego Ósma Armia umacniała się naprzeciw linii Mareth i przygotowywała do jej szturmu.

Cała Libia w rękach aliantów

W chronologiach wojny pod datą 5 lutego 1943 roku często pojawia się zdanie, że alianci kontrolowali już całą Libię. Jest to uproszczenie o kilka dni: na zachodnim skrawku Trypolitanii, między Zuwarą a granicą tunezyjską, niemieckie i włoskie straże tylne utrzymywały się jeszcze przez tydzień, a ostatnie z nich odeszły za granicę 12–13 lutego. Pod każdym innym względem sprawa była jednak przesądzona. Wybrzeże aż po Zuwarę było w rękach Ósmej Armii, a na południu kraju zakończyła się kampania Wolnych Francuzów w Fazzanie.

Kolumna gen. Philippe’a Leclerca, która w grudniu wyruszyła z Czadu – według francuskich opracowań około 4 tysięcy żołnierzy afrykańskich i 600 Europejczyków – zajęła w styczniu włoskie forty i oazy pustynnego południa, a 25 stycznia dotarła do Trypolisu. 2 lutego Leclerc spotkał się w oazie Ghadamis, na styku granic Libii, Tunezji i Algierii, z gen. Delayem, dowódcą francuskich wojsk z południowej Algierii. Spotkanie miało wymiar symboliczny: żołnierze de Gaulle’a, walczący od 1940 roku, zetknęli się z armią francuską w Afryce Północnej, która jeszcze w listopadzie słuchała Vichy. Siły Leclerca przeszły pod rozkazy Montgomery’ego i miały walczyć na pustynnym skrzydle linii Mareth.

Zdobyta Libia znalazła się pod zarządem wojskowym zwycięzców. Trypolitanią i Cyrenajką zarządzała brytyjska administracja wojskowa, Fazzanem i Ghadamisem – francuska. W Trypolisie pozostali na stanowiskach włoscy urzędnicy, a do końca wojny obowiązywało włoskie prawo. Los kraju pozostawał otwarty. Już w styczniu 1942 roku minister spraw zagranicznych Anthony Eden zapewnił w Izbie Gmin, że po wojnie Senusi, którzy walczyli po stronie brytyjskiej, nie wrócą pod panowanie włoskie. Ich przywódca, emir Muhammad Idris as-Sanusi, w 1951 roku został królem niepodległej Libii jako Idris I. Dla Włoch utrata Libii, kolonii zdobytej w 1912 roku i zasiedlanej przez faszystowski reżim tysiącami kolonistów, była końcem afrykańskiego imperium.

Rommel, Messe i Arnim

Dla samego Rommla odwrót do Tunezji oznaczał koniec samodzielnego dowodzenia w Afryce, przynajmniej na papierze. Feldmarszałek był od miesięcy wyczerpany i chory, a w Rzymie i Berlinie coraz głośniej obwiniano go o utratę Libii. 26 stycznia, zaraz po przekroczeniu granicy, otrzymał wiadomość z Comando Supremo, że ze względu na stan zdrowia zostanie zwolniony z dowództwa, gdy armia zajmie linię Mareth; termin przekazania pozostawiono jego decyzji. Następcą wyznaczono włoskiego gen. Giovanniego Messego, który w latach 1941–1942 dowodził włoskim korpusem ekspedycyjnym w Związku Radzieckim i uchodził za jednego z najzdolniejszych włoskich dowódców. Messe przybył do Tunezji w lutym. W drugiej połowie miesiąca niemiecko-włoska armia pancerna została przemianowana na włoską 1 Armię pod jego dowództwem, a jej dotychczasowe dowództwo stało się dowództwem Grupy Armii Afryka – najczęściej podaje się datę 23 lutego.

Rommel nie zamierzał jednak odchodzić bezczynnie. Na północy Tunezji front zamarł po grudniowych walkach o Longstop Hill, gdy zimowe deszcze zatrzymały alianckie natarcie na Tunis. Na zachodzie, w górach Dorsalu Wschodniego, stali naprzeciw wojsk Osi Amerykanie z II Korpusu i źle uzbrojeni Francuzi. 30 stycznia niemiecka 21 Dywizja Pancerna, podporządkowana Arnimowi, odbiła im przełęcz Faïd, a amerykańskie kontrataki się nie powiodły. Rommel dostrzegał szansę: zanim Montgomery podciągnie siły pod linię Mareth, co musiało potrwać kilka tygodni, można było uderzyć na niedoświadczonych Amerykanów, rozbić ich, zagrozić alianckim bazom w Algierii i wrócić na południe, zanim Ósma Armia będzie gotowa do natarcia. Arnim miał własne plany i nie chciał oddawać swoich dywizji pancernych pod komendę Rommla. Spór rozstrzygał feldmarsz. Albert Kesselring, naczelny dowódca niemiecki na południu, a ostatecznie Comando Supremo. Na początku lutego uzgodniono dwie oddzielne operacje: Arnim miał uderzyć na Sidi Bu Zajd, a Rommel na Kafsę. Brak jednolitego dowództwa po stronie Osi miał zaważyć na ich przebiegu.

Po drugiej stronie frontu alianci również porządkowali dowodzenie. Na konferencji w Casablance postanowiono, że gdy Ósma Armia wejdzie do Tunezji, przejdzie pod rozkazy gen. Dwighta Eisenhowera, a obiema armiami brytyjskimi i wojskami amerykańsko-francuskimi pokieruje jako dowódca nowej 18 Grupy Armii gen. Harold Alexander. Wejście Montgomery’ego do Tunezji zamykało więc nie tylko kampanię libijską, lecz także okres, w którym wojna na pustyni była osobnym, brytyjskim teatrem działań.

Miejsce w wojnie

Zajęcie linii Mareth dało Rommlowi kilka tygodni wytchnienia i swobodę ruchu, z której natychmiast skorzystał. 14 lutego Arnim uderzył pod Sidi Bu Zajd, a dzień później oddziały Rommla zajęły opuszczoną przez Amerykanów Kafsę. Kilka dni później Rommel poprowadził natarcie przez przełęcz Kasserine, które przyniosło Amerykanom ciężką porażkę, ale nie osiągnęło celu strategicznego. 6 marca, wracając na południe, uderzył na Ósmą Armię pod Madaninem, lecz Montgomery, ostrzeżony przez wywiad, przygotował się do obrony i natarcie załamało się z dużymi stratami w czołgach. Trzy dni później Rommel na zawsze opuścił Afrykę.

Obawy Rommla co do linii Mareth się sprawdziły. W bitwie o linię Mareth, rozpoczętej 20 marca, frontalne natarcie Brytyjczyków na umocnienia nad Wadi Zigzaou zostało odparte, ale nowozelandzki korpus gen. Bernarda Freyberga obszedł pozycję przez góry i pustynię od zachodu – dokładnie tą drogą, której Francuzi nie umocnili, bo uważali ją za nieprzejezdną. Na przełomie marca i kwietnia armia Messego musiała opuścić linię Mareth, a na początku kwietnia straciła także pozycję nad Wadi Akarit. Obie alianckie armie połączyły się wtedy i zepchnęły wojska Osi na północny skrawek Tunezji, gdzie w maju 1943 roku skapitulowały – według różnych szacunków do niewoli trafiło od około 230 do 250 tysięcy żołnierzy niemieckich i włoskich.

Wejście Ósmej Armii do Tunezji w lutym 1943 roku zamykało więc długą kampanię pustynną, toczoną od 1940 roku na wybrzeżu Libii i Egiptu, w której front wielokrotnie przesuwał się tam i z powrotem o setki kilometrów. Skończyła się wojna manewrowa na otwartej pustyni, w której Rommel zbudował swoją legendę „Lisa Pustyni”. Wojna w Afryce Północnej zamieniła się w walkę o ostatni przyczółek, który Hitler i Mussolini postanowili utrzymywać za wszelką cenę, posyłając do Tunezji kolejne dywizje – te same, których kilka miesięcy później zabrakło do obrony Sycylii i Włoch.