Upadek Xuzhou

19 maja 1938 roku żołnierze japońskiego 65 Pułku Piechoty z 13 Dywizji i czołgi oddziału pułkownika Iwanaki wkroczyli do Xuzhou, miasta na skrzyżowaniu dwóch najważniejszych linii kolejowych wschodnich Chin. Nie napotkali prawie oporu. Miasto było w dużej części zniszczone bombardowaniami i opustoszałe, a armie chińskiej 5 Strefy Wojennej, które od lutego broniły okolic Xuzhou, w ostatnich dniach wymknęły się z zamykającego się wokół nich pierścienia. Tego samego dnia japońska Kwatera Główna ogłosiła zdobycie miasta. Japonia odniosła zwycięstwo terytorialne, ale nie osiągnęła tego, o co jej chodziło: wielka bitwa okrążająca, która miała zniszczyć główne siły chińskie i zakończyć wojnę, się nie odbyła.

Niektóre zestawienia podają, że Xuzhou padło „1 maja”. To pomyłka. Na początku maja walki na przedpolach miasta dopiero się rozkręcały, a japońskie dywizje ruszyły do decydującego natarcia między 5 a 7 maja. Wszystkie źródła japońskie, chińskie i zachodnie zgodnie podają, że Japończycy weszli do Xuzhou 19 maja, a odwrót wojsk chińskich zakończył się około 21 maja.

Po Taierzhuangu

Klęska pod Taierzhuangiem na początku kwietnia upokorzyła armię japońską. Wcześniej Sztab Generalny w Tokio chciał przez większą część 1938 roku ograniczyć działania w Chinach i odbudować siły, ale po porażce przeważyły głosy, że trzeba ukarać Chińczyków i wykorzystać to, że ich główne siły zebrały się pod Xuzhou. 7 kwietnia Kwatera Główna nakazała Armii Frontu Północnochińskiego generała Hisaichiego Terauchiego i Armii Ekspedycyjnej Chin Środkowych generała Shunroku Haty rozbicie nieprzyjaciela w rejonie Xuzhou. Polityka „nierozszerzania” konfliktu, którą Tokio deklarowało jeszcze w lutym, przestała obowiązywać po niespełna dwóch miesiącach.

Chińczycy, zachęceni zwycięstwem, ściągnęli tymczasem pod Xuzhou kolejne armie. Według japońskich szacunków Li Zongren miał w maju pod swoim dowództwem około 600 tysięcy żołnierzy, choć wiele dywizji było niepełnych i słabo uzbrojonych, a ich dowódcy wywodzili się z różnych, często nieufnych wobec siebie armii prowincjonalnych. Japończyków było mniej więcej trzy razy mniej, ale mieli przewagę w artylerii, czołgach i lotnictwie, a przede wszystkim w ruchliwości.

Kleszcze

Plan japoński zakładał zamknięcie wojsk chińskich w wielkim pierścieniu. Od północnego wschodu dywizje 5 i 10, te same, które zostały pobite pod Taierzhuangiem, miały wiązać Chińczyków walką. Na zachód od jeziora Weishan, z północy, nacierały dywizje 14 i 16, a od południa, znad rzeki Huai He, dywizje 9 i 13, później także 3. Pierścień miał się zamknąć na zachód od Xuzhou, na linii kolei Longhai, którą Chińczycy mogli się wycofać w głąb kraju.

Pod koniec kwietnia i w pierwszej połowie maja walki na północ i wschód od miasta były krwawe dla obu stron. Japońskie zgrupowania 5 Dywizji generała Seishirō Itagakiego zostały otoczone na kilkanaście dni i zdołały się wyrwać dopiero z pomocą posiłków. Armia z Junnanu broniła góry Yuwang przez blisko miesiąc i straciła ponad połowę ludzi. 7 maja dowódca japońskiej 2 Armii, książę Naruhiko Higashikuni, członek rodziny cesarskiej, wydał rozkaz do natarcia. Z południa dywizje Haty posuwały się szybciej, niż zakładano. 12 maja oddział pancerny Iwanaki zajął Yongcheng, a 14 maja wysadził most kolei Longhai na zachód od Xuzhou. Dzień później podobnego zniszczenia dokonał oddział z 16 Dywizji. Główna droga odwrotu na zachód została przecięta.

Odwrót

Li Zongren zrozumiał, że Xuzhou nie da się utrzymać. Rozkaz odwrotu za zgodą Czang Kaj-szeka wydano 15 i 16 maja. Li podzielił swoje wojska na pięć zgrupowań, każdemu wyznaczył kierunek marszu i rejon zbiórki, a 59 Armii generała Zhang Zizhonga kazał osłaniać miasto. Główne siły chińskie nie szły drogami, na których czekali Japończycy. Rozproszone na mniejsze oddziały, maszerowały nocami, a za dnia kryły się w łanach dojrzewającej pszenicy. Większość skierowała się najpierw na południe i południowy zachód, przeszła między japońskimi kolumnami i dopiero potem skręciła na zachód, ku górom Dabie. 18 maja burza piaskowa i mgła utrudniły Japończykom obserwację z powietrza. Bai Chongxi i Tang Enbo prowadzili część wojsk, sztab Li Zongrena opuścił Xuzhou w ostatniej chwili.

Japońskie dywizje zbiegły się pod Xuzhou, ale pierścień był pusty. 13 Dywizja, która parła naprzód szybciej niż pozostałe, 17 maja zdobyła wzgórze Bawangshan na zachód od miasta, 18 maja 3 Dywizja zaatakowała Suxian na południu, a 19 maja żołnierze 13 Dywizji i czołgi Iwanaki weszli do Xuzhou. 20 maja japońska marynarka zajęła port Lianyungang na wschodnim końcu kolei Longhai, a 25 maja Terauchi i Hata odbyli uroczysty wjazd do miasta. Japońskie dowództwo obwiniało potem 13 Dywizję o to, że zbyt szybkim natarciem rozerwała plan okrążenia, ale prawdziwą przyczyną było to, że siły trzykrotnie słabsze liczebnie na ogromnym, płaskim terenie nie mogły szczelnie otoczyć znacznie liczniejszego przeciwnika. Z okrążenia wyszło, według różnych szacunków, od 200 do 300 tysięcy żołnierzy chińskich, którzy kilka miesięcy później bronili Wuhanu. Zachodni historycy uznają ten odwrót za jeden z najzręczniejszych manewrów chińskiej armii w całej wojnie.

Ofiary i zniszczenia

Straty obu stron w całej kampanii są trudne do ustalenia. Japońskie oficjalne zestawienia podają za okres od lutego do maja 1938 roku 2130 zabitych i około 8,6 tysiąca rannych. Pod koniec czerwca w Xuzhou upamiętniono 7452 poległych żołnierzy samej 2 Armii, co pokazuje, że zestawienia cząstkowe zaniżały straty. Japończycy oceniali, że zniszczyli około jednej dziesiątej wojsk chińskich, czyli kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Wiarygodnych chińskich danych nie ma.

Najbardziej ucierpiała ludność cywilna. Xuzhou było bombardowane od sierpnia 1937 roku. 14 maja 1938 roku w jednym nalocie zginęło według relacji około 700 osób. Kanadyjscy jezuici, którzy zostali w mieście, pisali, że ponad jedna trzecia domów leżała w gruzach, a większość mieszkańców uciekła. Misjonarze donosili też o zabójstwach cywilów przez japońskich żołnierzy we wsiach wokół miasta. W Japonii kampania stała się tłem jednej z najpopularniejszych książek wojennych, „Pszenicy i żołnierzy” Ashiheia Hino, dziennika żołnierza piechoty, który szedł na Xuzhou przez pola pszenicy.

Znaczenie

Zdobycie Xuzhou połączyło japońskie terytoria w Chinach Północnych i nad dolną Jangcy oraz otworzyło drogę na zachód, wzdłuż kolei Longhai, ku Zhengzhou i dalej ku Wuhanowi, tymczasowej siedzibie chińskiego rządu. Na początku czerwca Japończycy zajęli Kaifeng. By ich zatrzymać, Czang Kaj-szek zgodził się na rozkopanie wałów Żółtej Rzeki. 9 czerwca chińscy żołnierze przerwali tamę pod Huayuankou. Powódź zalała ogromne obszary trzech prowincji, wstrzymała japońskie natarcie na kilka miesięcy, ale zabiła według różnych szacunków od kilkuset tysięcy do niemal miliona ludzi i zmusiła miliony do ucieczki. Do dziś pozostaje jedną z najbardziej spornych decyzji wojny.

Japonia, zamiast rozstrzygającego zwycięstwa, dostała kolejne miasto i dłuższą linię frontu. 15 czerwca na naradzie w obecności cesarza Hirohito postanowiono zdobyć Wuhan i Kanton. Oba miasta padły w październiku 1938 roku, a chiński rząd przeniósł się do Chongqingu, poza zasięg japońskich armii. Wojna, którą Tokio chciało zakończyć jedną wielką bitwą pod Xuzhou, zamieniła się w wieloletni impas, w którym ponad milion japońskich żołnierzy było uwięzionych w Chinach. Szukając wyjścia z niego, Japonia zwróciła się ku koloniom europejskim w Azji Południowo-Wschodniej, co w grudniu 1941 roku doprowadziło ją do wojny ze Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią.