Seishirō Itagaki

Seishirō Itagaki był jednym z dwóch oficerów, którzy 18 września 1931 roku wywołali incydent mukdeński i tym samym rozpoczęli japoński podbój Mandżurii. To on tej nocy, w zastępstwie nieobecnego dowódcy, wydał rozkaz ataku na chińskie koszary i stare miasto Mukdenu. Przez następne lata był jednym z twórców i faktycznych władców marionetkowego Mandżukuo, a jako szef sztabu Armii Kwantuńskiej prowadził działania, które wciągały Japonię coraz głębiej w sprawy północnych Chin. W wojnie chińsko-japońskiej dowodził dywizją, w latach 1938–1939 był ministrem wojny, a potem szefem sztabu japońskich wojsk w Chinach i dowódcą armii w Korei. We wrześniu 1945 roku w Singapurze podpisał kapitulację japońskich wojsk w Azji Południowo-Wschodniej. Trybunał tokijski skazał go na śmierć.

Z Iwate do armii

Urodził się 21 stycznia 1885 roku we wsi Numakunai w prefekturze Iwate, na północy wyspy Honsiu (część źródeł podaje jako miejsce urodzenia Morioka, gdzie chodził do szkoły). Pochodził z rodziny samurajów domeny Morioka. Jego dziadek był uczonym konfucjańskim, a ojciec urzędnikiem i dyrektorem szkoły żeńskiej. Rodzina wyznawała buddyzm szkoły Nichirena. W gimnazjum w Morioce uczył się w tym samym czasie co późniejszy admirał i premier Mitsumasa Yonai oraz poeta Takuboku Ishikawa.

Ukończył szkołę kadetów w Sendai i Akademię Wojskową w październiku 1904 roku, w tym samym roczniku co Kenji Doihara, Tetsuzan Nagata i Yasuji Okamura, późniejsze filary armii. Jako młody podporucznik walczył w wojnie rosyjsko-japońskiej. Ożenił się z córką swojego dawnego wychowawcy ze szkoły kadetów w Sendai, Kenkichiego Ōkoshiego, który zginął w bitwie pod Mukdenem w 1905 roku. W 1916 roku ukończył Akademię Sztabu Generalnego.

Znawca Chin

Większość kariery Itagaki spędził w sprawach chińskich. W 1917 roku był w Kunmingu w południowo-zachodnich Chinach, potem w sztabie japońskich wojsk w środkowych Chinach i w wydziale chińskim sztabu generalnego, a w latach 1924–1927 był zastępcą attaché wojskowego w poselstwie w Pekinie. Należał do „znawców Chin” w armii, oficerów, którzy uważali, że rozbite przez watażków Chiny nie są zdolne do stworzenia nowoczesnego państwa i że Japonia powinna je „prowadzić”. Był także członkiem stowarzyszeń młodszych oficerów, które pod koniec lat 20. połączyły się w Isseki-kai, grupę dążącą do reformy armii i siłowego rozwiązania sprawy Mandżurii. W 1928 roku jako pułkownik dowodził 33 pułkiem piechoty.

Mukden

W maju 1929 roku Itagaki został starszym oficerem sztabu Armii Kwantuńskiej w Port Arthur, po pułkowniku Daisaku Kōmoto, organizatorze zamachu na Zhang Zuolina. Szefem sekcji operacyjnej był tam już podpułkownik Kanji Ishiwara. Itagaki nie był takim teoretykiem jak Ishiwara, ale przyjął jego plan zajęcia Mandżurii i stał się jego głównym wykonawcą. Mówił potem, że bez Mandżurii japoński przemysł ciężki nie ma podstaw, a przyszła wojna z ZSRR rozegra się na równinach północnej Mandżurii.

Wiosną 1931 roku Itagaki, Ishiwara i dwaj oficerowie wywiadu przygotowali prowokację na Kolei Południowomandżurskiej. 18 września Itagaki został w Mukdenie, oficjalnie po to, by powitać generała Yoshitsugu Tatekawę, wysłanego przez sztab generalny, by powstrzymać spisek. Spędził z nim wieczór, a gdy o 22.20 na torach pod miastem wybuchł ładunek, w budynku japońskiej misji specjalnej wydał rozkazy ataku. Japońskiemu konsulowi, który proponował rokowania, odpowiedział pytaniem, czy konsulat zamierza mieszać się w sprawy dowództwa wojskowego. Przez kilka następnych lat do opinii publicznej trafiała tylko jego wersja: że to Chińczycy wysadzili tor.

W kolejnych miesiącach, gdy Armia Kwantuńska wbrew Tokio zajmowała całą Mandżurię (japońska inwazja na Mandżurię), Itagaki prowadził rozmowy z mandżurskimi generałami i politykami, którzy mieli tworzyć nowe władze. Według zeznań, które po wojnie złożył generał Ryūkichi Tanaka, w styczniu 1932 roku Itagaki dał mu 20 tysięcy jenów, by w Szanghaju wywołać zajścia, które odwrócą uwagę świata od Mandżurii. Napaść na japońskich mnichów w Szanghaju poprzedziła incydent szanghajski.

Władca Mandżukuo

Po proklamacji Mandżukuo w marcu 1932 roku Itagaki został doradcą jego formalnego szefa Puyi i szefem misji specjalnej w Mukdenie, a w sierpniu awansował na generała majora. W czasie operacji w prowincji Rehe w 1933 roku kierował w Tiencinie intrygami, które miały wywołać w północnych Chinach przewrót przeciw rządowi Czang Kaj-szeka, ale nie przyniosły skutku. Po podróży do Europy wrócił w 1934 roku do Mandżukuo jako najwyższy doradca wojskowy, w grudniu tego roku został zastępcą szefa sztabu, a w marcu 1936 roku szefem sztabu Armii Kwantuńskiej i wkrótce generałem porucznikiem.

Według świadectw jego podwładnych Armia Kwantuńska pod jego wpływem kontrolowała wszystkie decyzje rzekomo niepodległego państwa. Itagaki popierał plan osiedlenia w Mandżurii w ciągu dwudziestu lat miliona japońskich rodzin. Głosił też, że Chiny nie powinny być zjednoczone, a Japonia ma współpracować z ich poszczególnymi regionami. Wspierał autonomistów w północnych Chinach i mongolskiego księcia Demchugdongruba, którego oddziały, uzbrojone przez Armię Kwantuńską, w listopadzie 1936 roku rozpoczęły nieudaną kampanię w Suiyuan. Ishiwara, wówczas w sztabie generalnym, przyjechał wtedy do Mandżurii, by te działania powstrzymać, ale jego dawni koledzy go zlekceważyli.

Na wojnie z Chinami

W marcu 1937 roku Itagaki objął dowództwo 5 Dywizji z Hiroszimy. Po incydencie na moście Marco Polo dywizja walczyła pod Pekinem, w prowincji Chahar i w Shanxi. 25 września 1937 roku pod przełęczą Pingxingguan 115 Dywizja komunistycznej 8 Armii Marszowej pod dowództwem Lin Biao urządziła zasadzkę na tabory i część jego dywizji. Było to pierwsze głośne zwycięstwo chińskie w tej wojnie, a jego skalę obie strony przedstawiały bardzo różnie. Po ciężkich walkach pod Xinkou wojska japońskie w listopadzie zdobyły Taiyuan. Wiosną 1938 roku, w bitwie o Xuzhou, dywizja Itagakiego została zatrzymana pod Linyi i nie zdołała wesprzeć oddziałów, które pod Taierzhuangiem poniosły dotkliwą porażkę.

Minister wojny

3 czerwca 1938 roku Itagaki został ministrem wojny w rządzie Fumimaro Konoe. Uważano go za człowieka, który może skłonić armię do zawarcia pokoju z Chinami, ale tak się nie stało. W rozmowach pokojowych domagał się ustąpienia Czang Kaj-szeka, a jego wiceministrem był Hideki Tōjō. W lipcu 1938 roku, w czasie walk nad jeziorem Chasan, poprosił cesarza Hirohito o zgodę na użycie siły, zapewniając, że popierają to minister spraw zagranicznych i minister marynarki. Cesarz wiedział, że tak nie jest, i ostro go zganił, zapowiadając, że bez jego rozkazu armia nie ruszy ani jednego żołnierza.

Itagaki pozostał ministrem wojny w rządzie Kiichirō Hiranumy od stycznia 1939 roku. Na posiedzeniach pięciu ministrów forsował przekształcenie paktu antykominternowskiego w sojusz wojskowy z Niemcami, skierowany także przeciw Wielkiej Brytanii i Francji, czemu sprzeciwiali się dyplomaci i marynarka. W grudniu 1938 roku ta sama konferencja, na jego wniosek, przyjęła zasady, według których Japonia nie miała wypędzać Żydów ze swoich ziem, wbrew polityce sojuszniczych Niemiec. Latem 1939 roku poparł działania Armii Kwantuńskiej w konflikcie z ZSRR nad Chałchin-Goł, który zakończył się japońską klęską. Gdy w sierpniu 1939 roku Niemcy podpisały pakt z ZSRR, rząd Hiranumy upadł, a Itagaki stracił stanowisko.

Ostatnie lata wojny

We wrześniu 1939 roku został szefem sztabu Ekspedycyjnej Armii Chińskiej w Nankinie. Uczestniczył w tworzeniu kolaboracyjnego rządu Wang Jingweia i w tajnych rozmowach pokojowych z przedstawicielami Czang Kaj-szeka, które upadły między innymi dlatego, że Japonia żądała uznania Mandżukuo. W lipcu 1941 roku, awansowany na generała, został dowódcą armii w Korei. Stanowisko to, z dala od frontów, uważano za odsunięcie. Armia ta wspierała prowadzoną przez Generalne Gubernatorstwo Korei politykę przymusowej japonizacji Koreańczyków, a od 1944 roku pobór Koreańczyków do wojska. W kwietniu 1945 roku Itagaki objął dowództwo 7 Armii Obszarowej w Singapurze, obejmującego Malaje, Sumatrę, Jawę i Borneo. 12 września 1945 roku w Singapurze podpisał kapitulację japońskich wojsk w Azji Południowo-Wschodniej przed admirałem Louisem Mountbattenem.

Proces i egzekucja

Itagakiego przewieziono z Singapuru do Tokio i postawiono przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym dla Dalekiego Wschodu. Trybunał uznał go winnym udziału w spisku na rzecz wojny napastniczej, prowadzenia wojen napastniczych przeciw Chinom, Stanom Zjednoczonym, Wielkiej Brytanii, Holandii i ZSRR (w tym nad jeziorem Chasan i nad Chałchin-Goł) oraz zbrodni wojennych. Ostatni zarzut dotyczył obozów jenieckich i obozów dla internowanych cywilów na podległych mu w 1945 roku terenach, w których więźniowie umierali z głodu, chorób i maltretowania. 12 listopada 1948 roku Itagaki został skazany na śmierć. Powieszono go 23 grudnia 1948 roku w więzieniu Sugamo w Tokio, razem z Hideki Tōjō, Kenjim Doiharą, Iwane Matsuim i trzema innymi skazanymi. Ich prochy rozsypano nad Pacyfikiem.

W więziennym dzienniku Itagaki zapisał w rocznicę incydentu mukdeńskiego, że incydent mandżurski był sukcesem, a błędem było dopiero późniejsze wtrącanie się w sprawy Chin, za które „zasługuje na dziesięć tysięcy śmierci”. W 1978 roku wraz z innymi skazanymi przez trybunał tokijski został włączony do grona duchów czczonych w świątyni Yasukuni, co do dziś budzi protesty w Chinach i Korei.

Znaczenie

Itagaki uosabiał pokolenie japońskich oficerów, którzy w latach 30. przejęli inicjatywę od polityków. Nie był ideologiem, lecz człowiekiem czynu: koledzy chwalili jego spokój i umiejętność zjednywania ludzi, a krytycy, nawet w armii, zarzucali mu brak rozwagi i to, że prowadził politykę faktów dokonanych. Jego decyzja z nocy 18 września 1931 roku dała początek podbojowi Mandżurii, a jego późniejsze działania w Mandżukuo i północnych Chinach przygotowały grunt pod wojnę z Chinami w 1937 roku. Jako minister wojny nie umiał ani zakończyć tej wojny, ani powstrzymać armii przed nowymi konfliktami. Jego zapis z więzienia, że błędem były dopiero Chiny, a nie Mandżuria, dobrze oddaje sposób myślenia ludzi, którzy rozpoczęli drogę Japonii do wojny.