Japończycy nad Żółtą Rzeką

Na początku marca 1938 roku japońskie wojska, które od lata 1937 roku posuwały się z Pekinu na południe, stanęły na północnym brzegu Żółtej Rzeki na całej długości jej środkowego biegu, od zakola pod Tongguanem, gdzie rzeka skręca na wschód, aż po równiny północnego Henanu. Po drugiej stronie szerokiej, mętnej rzeki okopały się wojska chińskie. Japończycy opanowali w ciągu ośmiu miesięcy prawie całe Chiny Północne, ale tu ich natarcie się zatrzymało. Żółta Rzeka na wiele lat stała się linią frontu.

Niektóre kalendaria podają datę 6 marca, której nie da się powiązać z jednym konkretnym wydarzeniem. Dotarcie do rzeki było procesem, który trwał kilka tygodni. W Henanie japońska dywizja szła wzdłuż kolei Pekin–Hankou i wyszła nad rzekę naprzeciw Zhengzhou i Kaifengu w drugiej połowie lutego. W prowincji Shanxi Japończycy dotarli do brzegu na początku marca, a przeprawę Fenglingdu naprzeciw Tongguanu, według chińskich opracowań, zajęli 9 marca. Data 6 marca dobrze więc wyznacza moment, w którym nad środkowym biegiem rzeki stanęła cała japońska linia. Trzeba też pamiętać, że dolny bieg Żółtej Rzeki, który w 1938 roku płynął jeszcze przez prowincję Szantung do Zatoki Pohaj, Japończycy sforsowali już w grudniu 1937 roku.

Osiem miesięcy marszu na południe

Po incydencie na moście Marco Polo w lipcu 1937 roku japońska armia w Chinach Północnych szybko pobiła wojska generała Song Zheyuana i pod koniec lipca opanowała Pekin i Tiencin. Jesienią utworzona tam Armia Frontu Północnochińskiego generała Hisaichiego Terauchiego ruszyła na południe trzema szlakami kolejowymi. Na zachodzie 1 Armia generała Kiyoshiego Katsukiego wdarła się do górzystej prowincji Shanxi. W bitwie o Taiyuan pokonała wojska gubernatora Yana Xishana, rządzącego prowincją od ćwierć wieku, i jego sojuszników z rządu centralnego, a w listopadzie zdobyła stolicę prowincji. Na wschodzie 2 Armia posuwała się wzdłuż kolei Tiencin–Pukou. Gubernator Szantungu Han Fuju wycofał swoje wojska niemal bez walki. 23 grudnia Japończycy przeprawili się przez Żółtą Rzekę, a 27 grudnia zajęli Jinan, to samo miasto, w którym dziesięć lat wcześniej doszło do incydentu jinańskiego. Han Fuju za ucieczkę przed wrogiem został 24 stycznia 1938 roku rozstrzelany z rozkazu Czang Kaj-szeka.

Na środkowym odcinku japońskie dywizje zatrzymały się jesienią w północnym Henanie, bo część sił trzeba było wysłać pod Szanghaj, gdzie w krwawej bitwie ważyły się losy wojny w Chinach Środkowych. Po zdobyciu Nankinu i masakrze, której dopuściły się tam japońskie wojska, w Tokio liczono, że Czang Kaj-szek poprosi o pokój. Gdy tak się nie stało, premier Fumimaro Konoe ogłosił 16 stycznia 1938 roku, że Japonia nie będzie już rozmawiać z jego rządem. Sztab generalny chciał jednak odbudować siły i nie zaczynać nowych wielkich operacji przed latem, a 16 lutego tę decyzję zatwierdziła narada w obecności cesarza Hirohito. Armie w terenie miały jednak własne plany. Dowództwo w Chinach Północnych uważało, że trzeba wyrównać front i wypchnąć Chińczyków za Żółtą Rzekę.

Lutowa ofensywa

W lutym 1938 roku japońskie dywizje ruszyły jednocześnie w Shanxi i w Henanie. W Henanie 14 Dywizja generała Kenjiego Doihary, tego samego oficera wywiadu, który kilka lat wcześniej organizował japońską ekspansję w Mandżurii, posuwała się wzdłuż kolei Pekin–Hankou. Wojska Song Zheyuana wycofały się na zachód, a 17 lutego Japończycy zajęli Xinxiang, węzeł kolejowy niedaleko rzeki. Inne oddziały, idące od strony Szantungu, zajęły powiaty nad samą rzeką na wschód od kolei. Marszowi i okupacji towarzyszyły zbrodnie na ludności cywilnej. Według chińskich opracowań lokalnych w powiecie Changyuan Japończycy zabili 25 marca w jednej masakrze ponad 1700 osób.

W Shanxi od połowy lutego trzy japońskie dywizje nacierały na południe wzdłuż kolei i doliny rzeki Fen. Pod koniec lutego padł Linfen, gdzie po utracie Taiyuanu mieściła się kwatera Yana Xishana. Na początku marca Japończycy zajęli Houma i Yuncheng i doszli do południowo-zachodniego krańca prowincji, gdzie Żółta Rzeka, płynąca dotąd z północy na południe, zakręca ostro na wschód. Po drugiej stronie zakola leży przełęcz Tongguan, od wieków brama do prowincji Shaanxi i jej stolicy Xi’an, przez którą biegnie kolej Longhai. Według chińskich opracowań 9 marca Japończycy zajęli przeprawę Fenglingdu i po południu po raz pierwszy ostrzelali z dział Tongguan i linię kolejową.

Rzeka jako front

Japońskie próby przeprawy przez rzekę w Shanxi wiosną 1938 roku się nie powiodły. Chińska artyleria i piechota broniły południowego brzegu, a Japończycy nie mieli dość sił, by jednocześnie forsować wielką rzekę i trzymać zdobyte tereny. Za ich plecami nie było bowiem spokoju. Wojska Yana Xishana i rządu centralnego wycofały się w góry, a w północnym i wschodnim Shanxi działały oddziały komunistycznej 8 Armii, która po utworzeniu drugiego frontu jedności walczyła formalnie w szeregach armii narodowej. Japończycy panowali nad miastami i liniami kolejowymi, ale wsie i góry były w dużej części poza ich kontrolą. Przez całą wojnę japońska armia nie zdołała przekroczyć rzeki pod Tongguanem i wejść do Shaanxi, a ta prowincja i droga do Syczuanu, zaplecza rządu chińskiego, pozostały bezpieczne.

W Henanie rzeka chroniła Zhengzhou, skrzyżowanie dwóch najważniejszych linii kolejowych Chin: Pekin–Hankou z północy na południe i Longhai ze wschodu na zachód. Kto miał Zhengzhou, mógł pójść koleją na Wuhan, gdzie po upadku Nankinu działał chiński rząd, albo na zachód, na Xi’an. Dowództwo japońskie postanowiło więc obejść tę zaporę od wschodu. Pod koniec marca rozpoczęła się wielka operacja wokół węzła kolejowego Xuzhou, która miała połączyć japońskie zdobycze na północy i w dolinie Jangcy.

Znaczenie

Dojście do Żółtej Rzeki zamknęło pierwszy etap wojny w Chinach Północnych. Japonia zdobyła w ciągu ośmiu miesięcy ogromne terytorium z wielkimi miastami, kopalniami i liniami kolejowymi, ale nie rozbiła chińskiej armii i nie zmusiła Czang Kaj-szeka do kapitulacji. Front się wydłużał, a wojska japońskie rozpraszały się na coraz większym obszarze.

Wkrótce rzeka stała się sceną jednej z najstraszniejszych decyzji tej wojny. W maju 1938 roku, w czasie bitwy o Xuzhou, 14 Dywizja przeprawiła się przez Żółtą Rzekę daleko na wschód od Zhengzhou, a na początku czerwca Japończycy zajęli Kaifeng. By ich zatrzymać, Czang Kaj-szek zgodził się na przerwanie wałów przeciwpowodziowych. 9 czerwca chińscy żołnierze przekopali wał pod Huayuankou na północ od Zhengzhou. Powódź zatrzymała Japończyków i zmusiła ich do ataku na Wuhan drogą okrężną, w dolinie Jangcy, ale zalała tysiące wsi w Henanie, Anhui i Jiangsu. Według różnych szacunków zginęło w niej od 400 do 500 tysięcy ludzi, a w oficjalnych danych z 1948 roku, dziś uważanych przez wielu badaczy za zawyżone, nawet blisko 900 tysięcy. Miliony straciły dach nad głową. Żółta Rzeka płynęła nowym korytem na południowy wschód aż do 1947 roku.

Linia rzeki i zalanych terenów w Henanie przetrwała z niewielkimi zmianami do wiosny 1944 roku, gdy Japończycy w wielkiej ofensywie Ichi-gō przeprawili się przez nią i zajęli resztę Henanu. Wojna, którą Tokio w lipcu 1937 roku zamierzało zakończyć w kilka miesięcy, zamieniła się w wyniszczające zmaganie na froncie długim na tysiące kilometrów, które wiązało większość japońskiej armii i popchnęło Japonię do szukania surowców i rozstrzygnięcia gdzie indziej, w Azji Południowo-Wschodniej i w wojnie ze Stanami Zjednoczonymi.