Utworzenie Mengjiangu

Wiele kalendariów podaje, że 8 grudnia 1937 roku Japonia utworzyła w Mongolii Wewnętrznej marionetkowe państwo Mengjiang. Data ta krąży w anglojęzycznych zestawieniach razem z informacją, że tego dnia książę Demchugdongrub ogłosił niepodległość Chaharu i Suiyuanu i podpisał układy z Japonią i Mandżukuo. Ani japońskie, ani chińskie opracowania tych wydarzeń nie znają jednak żadnego aktu z 8 grudnia. Mengjiang nie powstał jednego dnia. Był wynikiem procesu, który zaczął się, gdy w sierpniu 1937 roku wojska japońskie wkroczyły do Chaharu, a zakończył się dopiero 1 września 1939 roku. Na przełomie listopada i grudnia 1937 roku nastąpił jego najważniejszy etap: 22 listopada w Kałganie (Zhangjiakou) trzy marionetkowe rządy utworzone przez Japończyków na zajętych ziemiach podpisały porozumienie o Komitecie Związkowym Mengjiangu, a 1 grudnia otworzono tam wspólny bank emisyjny.

Od Suiyuanu do Kałganu

Japończycy próbowali opanować zachodnią część Mongolii Wewnętrznej już jesienią 1936 roku, rękami mongolskiej armii księcia Demchugdongruba, zwanego De Wangiem, i chińskich oddziałów kolaboracyjnych. Kampania w Suiyuan skończyła się wtedy ich klęską pod Bailingmiao. Wojna, która wybuchła po incydencie na moście Marco Polo, dała Armii Kwantuńskiej drugą szansę. Po zajęciu Pekinu sztab generalny w Tokio zgodził się na operację w Chaharze. Grupa bojowa Armii Kwantuńskiej pod dowództwem jej szefa sztabu, generała Hideki Tōjō, i 5 Dywizja generała Seishirō Itagakiego, nadchodząca od Pekinu, przełamały w sierpniu chińską obronę na przełęczy Nankou i pod Wielkim Murem. 27 sierpnia padł Kałgan, główne miasto Chaharu, a 13 września Datong w północnym Shanxi. Z oddziałami japońskimi szły odbudowane po klęsce w Suiyuanie wojska De Wanga, liczące około 20 tysięcy ludzi. 14 października Japończycy zajęli stolicę Suiyuanu Guisui (dziś Hohhot), a 17 października Baotou, końcową stację kolei z Pekinu. W tym samym czasie inne dywizje japońskie walczyły o Shanxi, którego stolica padła w listopadzie po bitwie o Taiyuan.

Trzy rządy i jeden komitet

Na zajętych ziemiach Armia Kwantuńska od razu tworzyła lokalne władze, posłuszne japońskim doradcom. 4 września 1937 roku w Kałganie powstał Autonomiczny Rząd Południowego Chaharu z miejscowym kupcem Yu Pinqingiem na czele, obejmujący dziesięć powiatów z około dwoma milionami mieszkańców. 15 października w Datongu ogłoszono Autonomiczny Rząd Północnego Shanxi z Xia Gongiem, władający trzynastoma powiatami. Oba były chińskie, bo na tych ziemiach Mongołów prawie nie było. Mongołom Japończycy dali trzeci rząd. 27 i 28 października w Guisui, przemianowanym na Houhe, od mongolskiej nazwy Kökeqota, zebrał się drugi zjazd mongolski, który powołał Mongolski Związkowy Rząd Autonomiczny. Jego przewodniczącym został sędziwy książę Yondonwangchug (Yun Wang), wiceprzewodniczącym De Wang, który po śmierci Yun Wanga w 1938 roku przejął przewodnictwo. Rząd zastąpił utworzony w maju 1936 roku Mongolski Rząd Wojskowy i ogłosił jako zasady „obronę przed komunizmem” i „współpracę narodów”.

Trzy rządy szybko zaczęły się spierać o pieniądze, kolej i dochody. Dlatego 22 listopada 1937 roku ich przedstawiciele podpisali w Kałganie porozumienie o utworzeniu Komitetu Związkowego Mengjiangu (Mengjiang Lianhe Weiyuanhui). Komitet przejął sprawy wspólne: kolej z Pekinu do Baotou, pocztę i telegraf, walutę, monopole solny, opiumowy i tytoniowy oraz kopalnie węgla, rudy żelaza i elektrownie. Najwyższego doradcę komitetu, Japończyka Shōjiego Kanaia, rekomendował dowódca Armii Kwantuńskiej, a japońscy doradcy siedzieli w każdej z jego komisji. 23 listopada założono Bank Mengjiangu, który 1 grudnia otworzył w Kałganie swoją centralę, a w 1938 roku wprowadził własną walutę. 27 grudnia 1937 roku Japończycy utworzyli z 26 Dywizją w Datongu osobne zgrupowanie wojsk stacjonujących w Mongolii (Chūmō heidan), przemianowane w lipcu 1938 roku na Armię Stacjonującą w Mongolii. To ona była odtąd faktycznym panem tych ziem.

Sama nazwa była japońskim pomysłem. „Mengjiang”, po japońsku Mōkyō, znaczy mniej więcej „mongolskie pogranicze” i miała podkreślać, że chodzi o ziemie mongolskie, ale też chińskie i muzułmańskie. De Wang jej nienawidził. Uważał, że „pogranicze” oznacza kresy Chin, a nie mongolskie państwo, o które walczył. Choć stanął na czele komitetu, wspominał później, że jego zarządzenia wykonywał, gdy mu odpowiadały, a resztę odkładał.

Państwo, którego nie było

Mengjiang w grudniu 1937 roku nie był więc ani państwem, ani nawet jednym rządem. Japoński sztab generalny nie chciał drugiego Mandżukuo. W październiku 1938 roku Tokio postanowiło, że Mengjiang ma mieć autonomię wewnętrzną, ale pozostać częścią przyszłej chińskiej federacji podporządkowanej Japonii, i nie wolno mu stać się formalnie niepodległym państwem. Dopiero 1 września 1939 roku, w dniu niemieckiej napaści na Polskę, trzy rządy połączono w Kałganie w Mongolski Zjednoczony Rząd Autonomiczny, powszechnie nazywany Mengjiangiem, pod przewodnictwem De Wanga. Od 1940 roku był on formalnie autonomiczną częścią kolaboracyjnego rządu Wang Jingweia w Nankinie, a w 1941 roku przyjął nazwę Mongolskiego Państwa Autonomicznego. Jako niepodległego państwa nie uznał go nikt, nawet Japonia.

Ten „mongolski” twór był w rzeczywistości chiński. Według danych z 1939 roku na ponad 5,2 miliona mieszkańców Mongołów było około 150 tysięcy, niecałe 3 procent. Dla Japonii Mengjiang miał trzy znaczenia. Był strategiczną flanką: z jego stepów można było zagrozić Mongolskiej Republice Ludowej i radzieckiej Syberii, zgodnie z antyradziecką logiką paktu antykominternowskiego. Był źródłem surowców, przede wszystkim węgla i rudy żelaza z kopalni Longyan pod Xuanhua, wywożonej do Japonii. Był też jednym z głównych w Azji producentów opium. Pod nadzorem japońskich urzędników, wśród których w latach 1939–1940 pracował w Kałganie późniejszy premier Japonii Masayoshi Ōhira, zakładano plantacje maku, a opium sprzedawano w okupowanych Chinach.

Znaczenie

Grudzień 1937 roku był dla Japonii czasem zwycięstw. Gdy w Kałganie otwierano bank Mengjiangu, wojska japońskie szły na Nankin, a dzień po jego upadku, 14 grudnia, w Pekinie powstał kolaboracyjny Rząd Tymczasowy Republiki Chińskiej. Mengjiang był częścią tej samej polityki: zamiast jednej wojny o całe Chiny Japonia chciała rozbić je na szereg zależnych od siebie rządów, z których każdy miał „zwalczać komunizm” i „współpracować” z Tokio. Polityka ta nie dała pokoju, bo rząd Czang Kaj-szeka się nie poddał, a marionetkowe rządy nie miały poparcia ludności.

Mengjiang przetrwał do końca wojny. W walkach nad Chałchin-Goł, rozpoczętych w maju 1939 roku i zakończonych w sierpniu jej dotkliwą klęską, Japonia przekonała się, że droga na Mongolię i Syberię jest zamknięta, a jej ekspansja skierowała się na południe. W sierpniu 1945 roku, w czasie wojny radziecko-japońskiej, do Mengjiangu wkroczyły wojska radzieckie i mongolskie, a 23 sierpnia Kałgan zajęli chińscy komuniści. De Wang uciekł do Pekinu, w 1949 roku do Mongolii, która wydała go Chińskiej Republice Ludowej. Więziony do 1963 roku, zmarł w Hohhot w 1966 roku. Jego marzenie o zjednoczonym państwie mongolskim, dla którego poszedł na służbę Japonii, skończyło się marionetkowym tworem, w którym Mongołowie byli nieliczną mniejszością.