Zimowe igrzyska olimpijskie w Garmisch-Partenkirchen

W piątek 6 lutego 1936 roku, w gęstym śniegu i przy siarczystym mrozie, Adolf Hitler jednym zdaniem otworzył IV Zimowe Igrzyska Olimpijskie w bawarskim Garmisch-Partenkirchen. Pod wielką skocznią olimpijską przemaszerowały ekipy 28 państw, najwięcej w dotychczasowej historii zimowych igrzysk, łącznie około 650 sportowców, w tym 80 kobiet. Przez dziesięć dni, do 16 lutego, Niemcy pokazywali gościom sprawną organizację, czyste ulice, uprzejmych gospodarzy i entuzjastyczną publiczność. Zniknęły natomiast tablice „Żydzi niepożądani”, które jeszcze kilka tygodni wcześniej wisiały przy wjazdach do miejscowości. Zimowe igrzyska były pierwszą wielką próbą propagandy III Rzeszy wobec świata i generalną próbą przed letnimi igrzyskami w Berlinie.

Igrzyska dla Republiki, igrzyska dla Hitlera

Prawo do organizacji letnich igrzysk w 1936 roku Międzynarodowy Komitet Olimpijski przyznał Berlinowi w 1931 roku, gdy Niemcy były jeszcze republiką weimarską. Z tą decyzją wiązało się pierwszeństwo do zorganizowania igrzysk zimowych. Niemcy nie miały wtedy ośrodka zdolnego je przyjąć, a o zawody ubiegały się regiony Bawarii, Harzu, Turyngii i śląskich Karkonoszy. Na kongresie olimpijskim w Wiedniu w czerwcu 1933 roku wskazano Garmisch-Partenkirchen. Dwie sąsiednie gminy, Garmisch i Partenkirchen, połączono w jedną w 1935 roku specjalnie na potrzeby igrzysk. Według niemieckich badaczy gauleiter Monachium i Górnej Bawarii Adolf Wagner zmusił opornych radnych do zgody, grożąc im Dachau.

Gdy w styczniu 1933 roku władzę objął Hitler, nowe władze początkowo patrzyły na olimpizm nieufnie, jako na ruch kosmopolityczny i „zażydzony”. Szybko jednak zrozumiały, jaką okazję daje im impreza oglądana przez cały świat. Igrzyska podporządkowano faktycznie państwu: w komitecie organizacyjnym, kierowanym przez członka MKOl Karla Rittera von Halta, zasiadali przedstawiciele ministerstwa propagandy Josepha Goebbelsa, ministerstwa spraw wewnętrznych, wojska, policji i partii, a nad całością sportu w Rzeszy czuwał „Reichssportführer” Hans von Tschammer und Osten. Po śmierci Paula von Hindenburga patronat nad igrzyskami objął w listopadzie 1934 roku sam Hitler.

Ruch bojkotu i antysemickie tablice

Od 1933 roku Niemcy wykluczały Żydów ze związków i klubów sportowych. W Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji i innych krajach narastał ruch na rzecz bojkotu igrzysk, który przybrał na sile po uchwaleniu we wrześniu 1935 roku ustaw norymberskich. Przewodniczący MKOl, belgijski hrabia Henri de Baillet-Latour, domagał się od Niemiec gwarancji, że zasady olimpijskie będą przestrzegane. Rząd Rzeszy obiecywał, że Żydzi nie zostaną wykluczeni z reprezentacji, ale w praktyce prawie nikogo nie dopuścił.

Okolice Garmisch szczególnie niepokoiły organizatorów. Wiosną 1935 roku von Halt pisał do ministerstwa spraw wewnętrznych, że w okolicy i przy szosie z Monachium prowadzi się „planową antysemicką propagandę”. Zastrzegał przy tym, że nie chodzi mu o pomoc Żydom, tylko o „ideę olimpijską”. Często przytaczana relacja mówi, że Baillet-Latour, jadąc do Garmisch, zobaczył antysemickie tablice i zażądał od Hitlera ich usunięcia. Szczegóły tej rozmowy znamy tylko z późniejszych opowieści, ale tablice rzeczywiście zdjęto na czas igrzysk na polecenie Wagnera. Amerykański korespondent William L. Shirer opisał to w artykułach, a niemieckie radio zaatakowało go za to jako „brudnego Żyda” kłamiącego o Niemczech.

Pod naciskiem MKOl i amerykańskich działaczy do reprezentacji Niemiec w hokeju na lodzie powołano Rudiego Balla, jednego z najlepszych hokeistów Europy, uznawanego przez ustawy norymberskie za „pół-Żyda”. Ball, który od 1933 roku grał w Szwajcarii i we Włoszech, był jedynym zawodnikiem żydowskiego pochodzenia w niemieckiej ekipie w Garmisch.

Dwa dni przed otwarciem igrzysk, 4 lutego 1936 roku, żydowski student David Frankfurter zastrzelił w szwajcarskim Davos przywódcę szwajcarskiej organizacji NSDAP Wilhelma Gustloffa. Propaganda ogłosiła go „męczennikiem ruchu”, ale minister spraw wewnętrznych Wilhelm Frick w porozumieniu z Rudolfem Heßem natychmiast zakazał „pojedynczych akcji” przeciw Żydom. Reżim, który potrzebował spokoju na czas igrzysk, pokazał, że potrafi powstrzymać przemoc, kiedy uznaje to za opłacalne.

Zawody

Program obejmował 17 konkurencji w czterech sportach. Po raz pierwszy rozegrano konkurencje alpejskie: kombinację zjazdu i slalomu dla mężczyzn i kobiet, w których zwyciężyli Niemcy Franz Pfnür i Christl Cranz. Spór MKOl z Międzynarodową Federacją Narciarską o status instruktorów narciarstwa, uznanych za zawodowców, sprawił, że część narciarzy z Austrii i Szwajcarii nie wystartowała w konkurencjach alpejskich. Gwiazdami igrzysk byli Norwegowie: łyżwiarka figurowa Sonja Henie zdobyła trzeci z rzędu tytuł olimpijski, panczenista Ivar Ballangrud wygrał trzy biegi, a Birger Ruud obronił tytuł w skokach narciarskich. Norwegia wygrała klasyfikację medalową z siedmioma złotymi medalami, gospodarze zajęli drugie miejsce z trzema. Niespodzianką był triumf Wielkiej Brytanii w turnieju hokejowym, w którym grali głównie zawodnicy wychowani w Kanadzie.

Polskę reprezentowało 20 sportowców. Chorążym ekipy był narciarz Bronisław Czech. Najlepszy wynik osiągnął Stanisław Marusarz, który mimo grypy i wysokiej gorączki przed wyjazdem zajął piąte miejsce w konkursie skoków i siódme w kombinacji norweskiej. Hokeiści zajęli dziewiąte miejsce, ale pokonali Łotwę 9:2, odnosząc pierwsze olimpijskie zwycięstwo w historii polskiego hokeja.

Około pół miliona widzów, rekordowa jak na zimowe igrzyska liczba, oglądało zawody, a własna radiostacja olimpijska nadawała relacje dla reporterów z kilkunastu krajów. Przy otwarciu publiczność owacyjnie przyjmowała ekipy, które podnosiły prawe ramię w „pozdrowieniu olimpijskim”, bardzo podobnym do hitlerowskiego. Wielu widzów i reporterów brało je za hołd dla Hitlera. Na trybunach i w okolicach aren było jednak dużo mundurów SA, SS, wojska i Służby Pracy Rzeszy, która odśnieżała trasy. Amerykańscy dziennikarze, m.in. Westbrook Pegler, pisali o atmosferze koszar. Organizatorzy wyciągnęli z tego wniosek przed Berlinem: latem mundurów miało być mniej.

Fasada

Zagraniczni goście wyjeżdżali z Garmisch na ogół zachwyceni. Ambasador Francji w Berlinie André François-Poncet donosił do Paryża o powszechnym entuzjazmie, a szwajcarska prasa sportowa pisała, że lepiej zorganizować igrzysk się nie da. Niewielu zwróciło uwagę, że ta sama władza, która zdjęła tablice w Garmisch, kilka miesięcy wcześniej zdegradowała Żydów do roli obywateli drugiej kategorii, pozbawionych praw politycznych, trzymała przeciwników politycznych w obozach koncentracyjnych, takich jak Dachau, i budowała armię wbrew traktatowi wersalskiemu. Antysemicka propaganda nie zniknęła z Niemiec. Na kilka tygodni schowano ją przed obcymi.

Znaczenie

Igrzyska w Garmisch-Partenkirchen były dla reżimu Hitlera udanym sprawdzianem. Pokazały, że zręczna organizacja, gościnność i chwilowe złagodzenie widocznych przejawów prześladowań wystarczą, by zagraniczni goście, dziennikarze i działacze sportowi uwierzyli w obraz pokojowych, uporządkowanych Niemiec. Ruch bojkotu nie przekonał żadnego państwa, a MKOl uznał gwarancje Rzeszy za wystarczające. Niecałe trzy tygodnie po zamknięciu igrzysk, 7 marca 1936 roku, oddziały Wehrmachtu wkroczyły do zdemilitaryzowanej Nadrenii, łamiąc traktat wersalski i układy z Locarno. Doświadczenia z Garmisch reżim wykorzystał latem w Berlinie, gdzie propagandowy spektakl był znacznie większy.

Losy wielu uczestników pokazują, czym naprawdę był kraj gospodarzy. Bronisław Czech, aresztowany przez Niemców w 1940 roku, zmarł w czerwcu 1944 roku w Auschwitz. Stanisław Marusarz, kurier tatrzański, uciekł z więzienia Gestapo w Krakowie, a jego siostra, narciarka Helena Marusarzówna, została rozstrzelana w 1941 roku. Birger Ruud, który odmówił startów w zawodach organizowanych w okupowanej Norwegii, trafił do niemieckiego obozu. Mimo to w czerwcu 1939 roku MKOl ponownie przyznał Garmisch-Partenkirchen prawo do organizacji zimowych igrzysk w 1940 roku. Odwołała je wojna, którą Niemcy rozpoczęły kilka miesięcy później.