Obóz koncentracyjny w Dachau

20 marca 1933 roku Heinrich Himmler, od niespełna dwóch tygodni komisaryczny prezydent policji w Monachium, zwołał w gmachu prezydium policji konferencję prasową. Oznajmił dziennikarzom, że w najbliższą środę w pobliżu Dachau zostanie otwarty „pierwszy obóz koncentracyjny”, który pomieści pięć tysięcy ludzi. Mieli tam trafić komunistyczni, a „w razie potrzeby” także socjaldemokratyczni działacze, uznani za zagrożenie dla państwa, których, jak tłumaczył, nie da się dłużej trzymać w przepełnionych więzieniach. Dwa dni później, 22 marca, do opuszczonej fabryki prochu i amunicji na skraju bawarskiego miasteczka Dachau, około 20 kilometrów na północny zachód od Monachium, przywieziono pierwszych więźniów. Obóz istniał nieprzerwanie przez dwanaście lat, do 29 kwietnia 1945 roku. Przeszło przez niego ponad 200 tysięcy ludzi z kilkudziesięciu krajów, w tym kilkadziesiąt tysięcy Polaków, a co najmniej 41,5 tysiąca z nich zginęło. KL Dachau nie był pierwszym obozem koncentracyjnym III Rzeszy, ale był pierwszym obozem SS i wzorem, na którym zbudowano cały późniejszy system.

Fala aresztowań po pożarze Reichstagu

Gdy Adolf Hitler został kanclerzem 30 stycznia 1933 roku, naziści mieli w rządzie tylko trzech ludzi, ale dwóch z nich kontrolowało policję: Wilhelm Frick jako minister spraw wewnętrznych Rzeszy i Hermann Göring jako komisarz pruskiego ministerstwa spraw wewnętrznych. Po pożarze Reichstagu w nocy z 27 na 28 lutego dekret o ochronie narodu i państwa zawiesił wolność osobistą i pozwolił policji zamykać ludzi w „areszcie ochronnym” (Schutzhaft) bez wyroku, bez sądu i bez terminu. W ciągu kilku tygodni aresztowano dziesiątki tysięcy komunistów, socjaldemokratów, związkowców i innych przeciwników nowej władzy. Według szacunków niemieckich historyków do końca kwietnia 1933 roku było ich około 45 tysięcy.

Więzienia i areszty policyjne nie mogły ich pomieścić. W całych Niemczech powstawały więc prowizoryczne miejsca uwięzienia w piwnicach lokali SA, starych zamkach, klasztorach, koszarach i nieczynnych fabrykach. Historycy nazywają je wczesnymi lub „dzikimi” obozami koncentracyjnymi; ich liczbę ocenia się na kilkadziesiąt, a z doraźnymi aresztami SA nawet ponad sto. Pilnowali w nich przeważnie bojówkarze SA i SS, przyjęci do policji pomocniczej, którzy mścili się na ludziach znanych im z ulicznych bijatyk ostatnich lat republiki. Bicie i tortury były codziennością. Pierwszy obóz, nazwany wkrótce w prasie koncentracyjnym, urządziły władze Turyngii 3 marca 1933 roku w Nohrze pod Weimarem. 20 marca powstał obóz Heuberg w Badenii, a 21 marca obóz w Oranienburgu pod Berlinem. Twierdzenie, że Dachau był „pierwszym obozem koncentracyjnym w Niemczech”, pochodzi więc od samego Himmlera i nie jest ścisłe.

W Bawarii, ostatnim dużym kraju Rzeszy rządzonym jeszcze przez nienazistów, władzę przejęto 9 marca. Berlin mianował komisarzem Rzeszy generała Franza von Eppa, a Himmler, od 1929 roku przywódca SS, objął policję w Monachium. Wydziałem politycznym monachijskiej policji pokierował jego najbliższy współpracownik Reinhard Heydrich. Aresztowania w Bawarii objęły tysiące ludzi, a bawarskie więzienia, z Landsbergiem i monachijskim Stadelheim na czele, szybko się przepełniły.

Ogłoszenie z 20 marca

Według ustaleń badaczy Himmler wydał polecenie utworzenia obozu pod Dachau już 13 marca. Na miejsce wybrano teren dawnej Królewskiej Fabryki Prochu i Amunicji, zamkniętej po pierwszej wojnie światowej: kamienne budynki, mur i ogrodzony teren, który dało się szybko przystosować. Komunikat Himmlera, wydrukowany następnego dnia przez monachijskie gazety, przedstawiał obóz jako rozwiązanie praktyczne, a nawet łagodne: więźniowie mieli tam przebywać tylko tak długo, jak będzie to konieczne dla spokoju państwa. Sama zapowiedź obozu na pięć tysięcy osób pokazywała jednak, jak szeroko zamierzano ścigać przeciwników.

Popularne kalendaria podają, że 20 marca obóz w Dachau „ukończono”. To nieścisłe: tego dnia obóz zapowiedziano, a nie ukończono. Nikt go nie budował od podstaw. Pierwsi więźniowie zamieszkali w nieogrzewanych halach dawnej fabryki, a obóz przebudowywano i rozbudowywano przez następne lata. Prasa szeroko opisywała jego otwarcie. Dachau od pierwszego dnia był jawny, bo miał odstraszać.

Pierwsi więźniowie i pierwsze morderstwa

22 marca 1933 roku ciężarówkami przywieziono do Dachau około 150 mężczyzn z więzień w Landsbergu, Stadelheim i Neudeck, w większości komunistów i socjaldemokratów. Numer pierwszy dostał komunista Claus Bastian. Przez pierwsze tygodnie obozu pilnowała bawarska policja krajowa, a od 11 kwietnia wartę przejęli esesmani jako policja pomocnicza. Już następnego dnia, 12 kwietnia, strażnicy wyprowadzili za ogrodzenie czterech młodych więźniów pochodzenia żydowskiego, Rudolfa Benaria, Ernsta Goldmanna, Arthura Kahna i Erwina Kahna, i strzelili do nich, upozorowawszy „próbę ucieczki”. Trzej zginęli na miejscu, czwarty zmarł kilka dni później w szpitalu. W kolejnych tygodniach zakatowano lub zastrzelono następnych więźniów.

Pierwszy komendant, esesman Hilmar Wäckerle, ułożył w maju regulamin, według którego władzę sądowniczą w obozie miał tylko komendant, a więzień mógł zostać skazany na śmierć za opór wobec strażnika czy „bunt”. Monachijska prokuratura jeszcze wtedy próbowała działać. Prokurator Karl Wintersberger wszczął śledztwa w sprawie zabójstw i doprowadził do odwołania Wäckerlego pod koniec czerwca. Postępowania zostały jednak umorzone, a obóz na trwałe wyjęto spod kontroli wymiaru sprawiedliwości. W maju 1933 roku z Dachau uciekł komunistyczny poseł do Reichstagu Hans Beimler. W Pradze wydał broszurę „W obozie morderców Dachau”, jedną z pierwszych relacji o obozach, które dotarły za granicę.

Eicke i „model Dachau”

26 czerwca 1933 roku nowym komendantem został Theodor Eicke, były oficer płatnik z pierwszej wojny światowej, wyrzucony z kilku posad za awanturnictwo i świeżo wypuszczony z kliniki psychiatrycznej. To on nadał Dachau kształt, który przejęły później inne obozy. 1 października 1933 roku wprowadził regulamin dyscyplinarny i karny: za „podżeganie” i rozmowy o polityce groziło powieszenie, za atak na strażnika lub odmowę pracy rozstrzelanie, za drobniejsze przewinienia chłosta, karcer o chlebie i wodzie albo wieszanie na słupie. Strażnicy mieli strzelać bez ostrzeżenia. Eicke wychowywał swoich esesmanów w nienawiści do więźniów jako „wrogów państwa” i uczył, że litość jest słabością. Obóz stał się, jak pisali później historycy, „państwem w państwie”: miejscem z własnym prawem, do którego nie miała wstępu nawet straż pożarna.

W 1933 roku przez Dachau przeszło 4821 osób. Około połowę zwolniono, a pod koniec roku w obozie przebywało niecałe dwa i pół tysiąca więźniów. Zwolnieni mieli milczeć, ale wieści o obozie się rozchodziły, a Bawarczycy powtarzali porzekadło: „Panie Boże, uczyń mnie niemym, żebym nie trafił do Dachau”. Taki był cel: zastraszyć tych, którzy pozostali na wolności.

Model Dachau zwyciężył w rywalizacji z obozami SA. Göring i Frick w 1933 i 1934 roku zamknęli większość „dzikich” obozów, które wymknęły się spod kontroli państwa. W czasie nocy długich noży esesmani z Dachau rozstrzelali w obozie kilkunastu ludzi, w tym byłego bawarskiego komisarza generalnego Gustava von Kahra i katolickiego publicystę Fritza Gerlicha, a 1 lipca 1934 roku Eicke osobiście zastrzelił w więzieniu Stadelheim Ernsta Röhma. Kilka dni później Himmler mianował go inspektorem obozów koncentracyjnych i dowódcą oddziałów wartowniczych SS. Eicke przeniósł regulamin z Dachau do wszystkich obozów SS, a jego wartownicy stali się zalążkiem SS-Totenkopfverbände i jednej z dywizji Waffen-SS. W Dachau zaczynało karierę wielu przyszłych komendantów obozów, wśród nich Rudolf Höß, późniejszy komendant Auschwitz, który w 1934 roku został tu esesmanem bloku.

Od wrogów politycznych do „obcych wspólnocie”

Pod koniec 1934 roku Dachau był jednym z niewielu obozów, które przetrwały. Od 1935 roku coraz częściej trafiali tu nie tylko przeciwnicy polityczni, ale także ludzie, których naziści uważali za szkodliwych dla „wspólnoty narodowej”: kryminaliści po odbyciu kary, ludzie uznani za „aspołecznych” i „uchylających się od pracy”, Świadkowie Jehowy, homoseksualiści, Romowie i Sinti. W latach 1937–1938 więźniowie zbudowali nowy obóz z barakami, placem apelowym i bunkrem dla izolatek, z bramą, na której umieszczono napis „Arbeit macht frei”. Po Anschlussie w kwietniu 1938 roku przywieziono pierwszych Austriaków, a po nocy kryształowej w listopadzie 1938 roku prawie 11 tysięcy żydowskich mężczyzn z Niemiec i Austrii. Większość z nich zwolniono w ciągu kilku miesięcy pod warunkiem natychmiastowej emigracji i oddania majątku.

Dachau w czasie wojny

Po wybuchu wojny Dachau zapełnił się więźniami z podbitej Europy. Wiosną 1940 roku przywieziono pierwsze transporty Polaków, którzy wkrótce stali się jedną z największych grup w obozie. Trafiła tu część profesorów krakowskich aresztowanych w Sonderaktion Krakau, a od grudnia 1940 roku SS gromadziła w Dachau duchownych z wszystkich obozów. Spośród ponad 2,7 tysiąca księży i zakonników, przeważnie katolickich, około 1,8 tysiąca było Polakami, a blisko połowa z nich zginęła. W Dachau zmarł w 1943 roku biskup pomocniczy włocławski Michał Kozal. Na więźniach, wśród nich na polskich księżach, lekarze SS prowadzili zbrodnicze eksperymenty: Sigmund Rascher badał skutki niskiego ciśnienia i wychłodzenia, a Claus Schilling zarażał ludzi malarią.

Dachau nie był obozem zagłady, ale zabijano w nim na wielką skalę. W latach 1941–1942 SS rozstrzelała na pobliskiej strzelnicy w Hebertshausen ponad cztery tysiące sowieckich jeńców wojennych. W 1942 roku kilka tysięcy chorych i niezdolnych do pracy więźniów wywieziono do ośrodka eutanazji w Hartheim pod Linzem i zamordowano gazem. Jesienią 1942 roku wszystkich żydowskich więźniów deportowano do Auschwitz. W 1943 roku zbudowano nowe krematorium z komorą gazową, której, według przeważającej opinii historyków, nie użyto do masowych zabójstw. W ostatnim roku wojny obóz z ponad setką podobozów, wśród nich kompleksem Kaufering, gdzie więźniowie żydowscy budowali podziemne fabryki zbrojeniowe, pochłaniał tysiące ofiar miesięcznie z głodu, pracy i tyfusu. 9 kwietnia 1945 roku zamordowano tu Georga Elsera, który w 1939 roku próbował zabić Hitlera bombą.

29 kwietnia 1945 roku obóz wyzwolili żołnierze amerykańskiej 7 Armii. Zastali w nim ponad 30 tysięcy wycieńczonych więźniów, a na bocznicy kolejowej pociąg pełen trupów. Wstrząśnięci żołnierze i więźniowie zabili tego dnia część strażników SS, co przeszło do historii jako masakra w Dachau. Według Miejsca Pamięci Dachau w obozie i jego podobozach zginęło co najmniej 41,5 tysiąca ludzi, a liczba ta nie obejmuje wielu ofiar egzekucji i marszów śmierci.

Znaczenie

Dachau był narzędziem, którym naziści w pierwszych miesiącach władzy zmiażdżyli opozycję. Strach przed obozem odstraszał Niemców od oporu skuteczniej niż jakakolwiek ustawa, a w ciągu kilku lat w Niemczech nie było już nikogo, kto mógłby zorganizować sprzeciw wobec drogi Hitlera do wojny. Jeszcze ważniejszy okazał się model, który powstał w Dachau: obóz jako miejsce wyjęte spod prawa, podległe tylko SS, z regulaminem Eickego i wartownikami wychowanymi do okrucieństwa. W latach trzydziestych według tego wzoru zbudowano Sachsenhausen, Buchenwald, Flossenbürg i Mauthausen, a po wybuchu wojny obozy w okupowanej Polsce, w tym Auschwitz. Ludzie wyszkoleni w Dachau prowadzili je, a w ich ręce trafiły miliony ofiar, w tym setki tysięcy obywateli polskich. To, co w marcu 1933 roku zaczęło się jako zapowiedziany w prasie obóz dla kilku tysięcy komunistów, było pierwszym ogniwem systemu, który w czasie drugiej wojny światowej stał się jednym z głównych narzędzi niemieckiego terroru w Europie.