Wilhelm Frick

Wilhelm Frick był urzędnikiem i prawnikiem, który oddał swoją wiedzę ruchowi Adolfa Hitlera już na początku lat dwudziestych i nigdy się od niego nie odwrócił. Jako szef monachijskiej policji politycznej osłaniał młodą NSDAP, brał udział w puczu monachijskim, w 1930 roku został pierwszym nazistowskim ministrem w Niemczech, a w styczniu 1933 roku jednym z zaledwie trzech nazistów w pierwszym rządzie Hitlera. Jako minister spraw wewnętrznych Rzeszy przez dziesięć lat przygotowywał i podpisywał ustawy, które zniosły demokrację, podporządkowały kraje związkowe Berlinowi, wykluczyły Żydów ze społeczeństwa i wcieliły do Rzeszy podbite ziemie. Nie był ani mówcą, ani ideologiem, lecz biurokratą dyktatury, który nadawał bezprawiu formę paragrafów. W 1946 roku Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze skazał go na śmierć.

Młodość i bawarska służba

Urodził się 12 marca 1877 roku w Alsenz w Palatynacie, należącym wówczas do Królestwa Bawarii, jako najmłodsze z czworga dzieci protestanckiego nauczyciela. Chodził do gimnazjum humanistycznego w Kaiserslautern, a po maturze w 1896 roku przez semestr studiował filologię w Monachium, po czym przeniósł się na prawo, które studiował w Getyndze i Berlinie. W 1901 roku obronił doktorat z prawa w Heidelbergu. Od 1903 roku był urzędnikiem bawarskiej administracji, od 1904 roku pracował w dyrekcji policji w Monachium, a w 1907 roku przeniesiono go do starostwa w Pirmasens, którym od 1914 roku kierował. Do wojska go nie powołano z powodu złego zdrowia. W 1910 roku ożenił się z Elisabethą Nagel, z którą miał dwóch synów i córkę.

W 1917 roku na własną prośbę wrócił do monachijskiej policji. Zajmował się najpierw zwalczaniem lichwy wojennej, a już wtedy dawał wyraz swojemu antysemityzmowi. Po rewolucji i upadku Bawarskiej Republiki Rad w 1919 roku objął kierownictwo policji politycznej. Pod opieką prezydenta policji Ernsta Pöhnera, skrajnego nacjonalisty, monachijska policja przymykała oczy na prawicowe bojówki i ich zbrodnie, a Frick, jak ustalili niemieccy historycy, pomógł między innymi w ucieczce członkowi Freikorpsu podejrzanemu o morderstwa, wystawiając mu fałszywy paszport. W 1919 roku Pöhner poznał go z Hitlerem. Frick hojnie wydawał NSDAP zgody na wiece i plakaty. W „Mein Kampf” Hitler wychwalał obu jako jedynych wysokich urzędników, którzy mieli odwagę wspierać jego ruch.

Pucz i Reichstag

W 1923 roku Frick był jednym z szefów monachijskiej policji kryminalnej. W nocy z 8 na 9 listopada 1923 roku, gdy Hitler, Erich Ludendorff i ich ludzie próbowali obalić rząd Bawarii, a potem Rzeszy, Frick miał zostać nowym prezydentem policji. Siedząc w dyrekcji policji, opóźniał alarmowanie policji krajowej. Po upadku puczu został aresztowany i postawiony przed sądem razem z Hitlerem. Wyrokiem z 1 kwietnia 1924 roku dostał 15 miesięcy twierdzy za pomoc w zdradzie stanu, ale po kilku miesiącach aresztu karę zawieszono. Sąd dyscyplinarny uchylił jego zwolnienie ze służby, uznając, że nie działał w zamiarze zdrady, i Frick wrócił do pracy w bawarskim urzędzie ubezpieczeniowym.

Jeszcze w maju 1924 roku wszedł do Reichstagu z listy, pod którą występowali razem narodowi radykałowie i członkowie zakazanej NSDAP. Pozostał posłem do 1945 roku. 1 września 1925 roku wstąpił do odbudowanej NSDAP z legitymacją numer 10. Po wyborach w 1928 roku przewodniczył dwunastoosobowemu klubowi NSDAP w Reichstagu. Jego przemówienia, pełne napaści na Żydów, „marksistów” i „zdrajców listopadowych”, służyły temu, co sam zapowiadał: zniszczeniu parlamentaryzmu od wewnątrz.

Pierwszy nazistowski minister

23 stycznia 1930 roku, po wyborach w Turyngii, NSDAP weszła tam do koalicji prawicowej, a Frick objął ministerstwa spraw wewnętrznych i oświaty. Był pierwszym nazistą na stanowisku ministra w Niemczech i potraktował Turyngię jak poligon. Usuwał komunistycznych nauczycieli i burmistrzów, zwalniał socjaldemokratycznych urzędników i przyjmował do policji nazistów, tak że socjaldemokratyczny minister spraw wewnętrznych Rzeszy Carl Severing wstrzymał na kilka tygodni dotacje Rzeszy dla turyńskiej policji. Wbrew uniwersytetowi w Jenie Frick utworzył katedrę antropologii społecznej dla rasisty Hansa F.K. Günthera. Zakazał w szkołach powieści „Na Zachodzie bez zmian”, wprowadził nazistowskie modlitwy szkolne, które sąd uznał za sprzeczne z konstytucją, i kazał usunąć z muzeum w Weimarze dzieła Paula Klee, Oskara Kokoschki, Emila Nolde i Ernsta Barlacha. Latem 1930 roku próbował też dać Hitlerowi, który od 1925 roku był bezpaństwowcem, niemieckie obywatelstwo, mianując go komisarzem żandarmerii w Hildburghausen. Pomysł wywołał drwiny i upadł, a Hitler uzyskał obywatelstwo dopiero w 1932 roku w Brunszwiku. 1 kwietnia 1931 roku landtag przegłosował wotum nieufności wobec Fricka i stracił on stanowisko.

Architekt dyktatury

Gdy 30 stycznia 1933 roku Paul von Hindenburg mianował Hitlera kanclerzem, Frick został ministrem spraw wewnętrznych Rzeszy, jedynym obok Hermanna Göringa nazistą w gabinecie. Konserwatyści oddali mu ten resort, bo uważali go za słaby: policja należała do krajów związkowych. Frick szybko zmienił to położenie. Przygotował rozporządzenie z 4 lutego, które pozwalało zakazywać zgromadzeń i gazet. Po pożarze Reichstagu to on dopisał do dekretu o ochronie narodu i państwa paragraf, który pozwalał rządowi Rzeszy przejmować władzę w krajach. Na jego podstawie w pierwszych dniach po wyborach 5 marca mianował komisarzy Rzeszy w krajach, w których nie rządzili naziści. To z jego inicjatywy przed głosowaniem nad ustawą o pełnomocnictwach zmieniono regulamin Reichstagu tak, by nieobecnych bez usprawiedliwienia, w tym uwięzionych komunistów, liczyć jako obecnych.

Ustawa o pełnomocnictwach zrobiła z ministerstwa Fricka główną kuźnię prawa III Rzeszy. Jego urzędnicy przygotowali dwie ustawy o ujednoliceniu krajów z Rzeszą (31 marca i 7 kwietnia 1933 roku), które dały władzę w krajach nazistowskim namiestnikom, ustawę z 7 kwietnia o przywróceniu zawodowej służby urzędniczej, na podstawie której zwalniano Żydów i przeciwników politycznych, ustawę z 14 lipca przeciw tworzeniu nowych partii, która uczyniła NSDAP jedyną partią w Niemczech, i ustawę z tego samego dnia o zapobieganiu dziedzicznie obciążonemu potomstwu, na podstawie której przymusowo wysterylizowano około 400 tysięcy ludzi. 30 stycznia 1934 roku ustawa o przebudowie Rzeszy zlikwidowała parlamenty krajowe, a 14 lutego zniesiono Radę Rzeszy. Niemcy po raz pierwszy w historii stały się państwem scentralizowanym, a namiestnicy krajów podlegali Frickowi. Od 1 maja 1934 roku był też pruskim ministrem spraw wewnętrznych.

W lutym 1934 roku rozwiódł się z pierwszą żoną, a w marcu poślubił Margarete Schultze-Naumburg, byłą żonę nazistowskiego architekta i posła. Nie ma dowodów, by brał udział w przygotowaniu nocy długich noży, ale 3 lipca 1934 roku razem z Hitlerem i ministrem sprawiedliwości Franzem Gürtnerem podpisał ustawę, która uznała morderstwa z 30 czerwca i następnych dni za „zgodną z prawem obronę konieczną państwa”. Jego podpis widniał też pod ustawą z 1 sierpnia 1934 roku, na mocy której po śmierci Hindenburga Hitler został wodzem Rzeszy, łącząc urzędy prezydenta i kanclerza.

Ustawy rasowe i utrata policji

Frick był przekonanym antysemitą i rasistą. Jego ministerstwo odpowiadało za politykę „rasową” i „zdrowia narodu”. We wrześniu 1935 roku podpisał razem z Hitlerem ustawy norymberskie, które odebrały Żydom prawa obywatelskie i zakazały małżeństw „mieszanych”, a potem rozporządzenia, które definiowały, kto jest Żydem. Długo przyjmowano, za relacjami jego urzędnika Bernharda Lösenera, że sam miał w nich niewielki udział, ale nowsze badania wskazują, że był w ich przygotowanie zaangażowany bardziej. Po nocy kryształowej, 11 listopada 1938 roku, wydał rozporządzenie zakazujące Żydom posiadania broni.

Wbrew pozorom Frick tracił jednak wpływy. Chciał uporządkować państwo, w którym urzędy partii i państwa zachodziły na siebie, i podporządkować sobie także policję. W 1933 i 1934 roku próbował nawet ograniczyć samowolne stosowanie „aresztu ochronnego”. Przegrał z Heinrichem Himmlerem i Reinhardem Heydrichem. 17 czerwca 1936 roku Hitler mianował Himmlera szefem niemieckiej policji „w ministerstwie spraw wewnętrznych”. Formalnie Frick był jego przełożonym, w praktyce SS i policja odpowiadały tylko przed Hitlerem. Frickowi zostały administracja, ustawodawstwo i podpisy. Hitler, który nie lubił porządkowania kompetencji, coraz rzadziej go przyjmował.

Ustawodawca podbojów

Frick odegrał jednak ważną rolę w przygotowaniu Niemiec do wojny. Jego ministerstwo przygotowywało ustawy, które przywróciły pobór i rozciągnęły go potem na nowe ziemie Rzeszy. Na mocy tajnej ustawy o obronie Rzeszy z maja 1935 roku został pełnomocnikiem generalnym do spraw administracji, czyli kierował cywilną częścią przygotowań wojennych, a 30 sierpnia 1939 roku wszedł do sześcioosobowej Rady Ministrów do spraw Obrony Rzeszy, która w czasie wojny pełniła funkcję gabinetu wojennego. Jako minister spraw wewnętrznych podpisywał akty, którymi Rzesza wchłaniała kolejne ziemie: ustawę o przyłączeniu Austrii z 13 marca 1938 roku, przepisy o Kraju Sudetów, Kłajpedzie i Gdańsku, dekret o utworzeniu Protektoratu Czech i Moraw z 16 marca 1939 roku i dekret z 8 października 1939 roku o wcieleniu do Rzeszy zachodnich ziem Polski, z których utworzono Kraj Warty i Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Jego ministerstwo budowało niemiecką administrację na tych ziemiach.

Podległy mu wydział zdrowia nadzorował zakłady psychiatryczne, w których od 1939 roku w ramach akcji T4 mordowano chorych i niepełnosprawnych. Frick o tym wiedział, otrzymywał skargi rodzin i duchownych, a jego ministerstwo pomagało w organizacji zabójstw. Ofiarami samej akcji T4 padło około 70 tysięcy ludzi, a w całym programie „eutanazji” znacznie więcej. W lipcu 1941 roku jego młodszy syn zmarł w szpitalu polowym na froncie wschodnim.

Protektor i Norymberga

20 sierpnia 1943 roku Hitler zastąpił Fricka na stanowisku ministra spraw wewnętrznych Himmlerem. Frick pozostał ministrem bez teki i został protektorem Czech i Moraw. Najpierw odmawiał, bo wiedział, że funkcja jest reprezentacyjna, a rzeczywistą władzę w Pradze miał niemiecki minister stanu Karl Hermann Frank. Dużo czasu spędzał w swojej willi nad jeziorem Starnberger See w Bawarii. Jako protektor ponosił jednak formalną odpowiedzialność za terror wobec Czechów, pracę przymusową i deportacje Żydów do obozów. Obok Lutza Schwerina von Krosigka był jedynym członkiem rządu Hitlera, który zasiadał w nim nieprzerwanie od stycznia 1933 roku do końca.

Po wojnie aresztowali go Amerykanie. Był przetrzymywany w obozie dla nazistowskich prominentów w Bad Mondorf w Luksemburgu, a od sierpnia 1945 roku w Norymberdze, gdzie stanął przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym wśród głównych zbrodniarzy wojennych. Jako jeden z dwóch oskarżonych, obok Rudolfa Heßa, odmówił zeznań pod przysięgą. W ostatnim słowie oświadczył, że ma czyste sumienie, a całe życie służył narodowi i ojczyźnie. 1 października 1946 roku trybunał uniewinnił go od zarzutu spisku, ale uznał za winnego zbrodni przeciw pokojowi, zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości. Wskazał, że to Frick zbudował prawne podstawy dyktatury, był odpowiedzialny za ustawy rasowe i za obozy, do których trafiali przeciwnicy reżimu, a jako protektor za zbrodnie w Czechach. 16 października 1946 roku został powieszony w więzieniu w Norymberdze. Jego ostatnie słowa brzmiały: „Niech żyją wieczne Niemcy”. Ciało spalono, a prochy rozsypano w dopływie Izary pod Monachium.

Znaczenie

Frick nie był jednym z wielkich mówców ani strategów nazizmu, ale bez niego dyktatura nie zbudowałaby się tak szybko i tak „legalnie”. To on w pierwszych miesiącach 1933 roku zamienił wolę Hitlera na rozporządzenia i ustawy, dzięki którym urzędnicy, sędziowie i policjanci mogli wierzyć, że wykonują prawo. Jego podpis widnieje pod aktami, które zniszczyły republikę, odebrały Żydom obywatelstwo i wcieliły do Rzeszy Austrię, Sudety i zachodnią Polskę.

Jego kariera pokazuje też, jak państwo nazistowskie traktowało tych, którzy mu ją umożliwili. Frick wierzył w państwo silne, ale uporządkowane, a Hitler i Himmler budowali władzę opartą na samowoli i rozkazie. Prawnik, który nadał dyktaturze formę, został przez nią odsunięty, gdy forma przestała być potrzebna. Dla wielu podobnych mu urzędników, którzy w 1933 roku sądzili, że prawo da się pogodzić z rewolucją Hitlera, jego los był ostrzeżeniem, które przyszło za późno.