Rudolf Heß

Rudolf Heß był najbardziej oddanym towarzyszem Adolfa Hitlera z pierwszych lat ruchu nazistowskiego. Od 1920 roku słuchał go z bezgranicznym podziwem, w więzieniu w Landsbergu przepisywał na maszynie maszynopis „Mein Kampf”, potem przez lata był jego sekretarzem, a w 1933 roku został formalnie zastępcą Führera w NSDAP i ministrem Rzeszy. Jako jeden z kapłanów kultu wodza głosił, że Hitler „jest Niemcami”, i podpisywał ustawy, które odbierały Żydom prawa. 10 maja 1941 roku, na kilka tygodni przed napaścią Niemiec na Związek Radziecki, samotnie poleciał samolotem do Szkocji, by na własną rękę zawrzeć pokój z Wielką Brytanią. Resztę życia, czterdzieści sześć lat, spędził w niewoli i w więzieniu. Skazany w Norymberdze na dożywocie za udział w przygotowaniu wojny napastniczej, był od 1966 roku jedynym więźniem berlińskiego Spandau, gdzie w 1987 roku popełnił samobójstwo. Dla neonazistów stał się męczennikiem.

Dzieciństwo w Egipcie i Wielka Wojna

Urodził się 26 kwietnia 1894 roku w Aleksandrii w Egipcie jako najstarszy syn zamożnego kupca Fritza Heßa, właściciela firmy importowej, której korzenie sięgały Wunsiedel w Górnej Frankonii. Dzieciństwo spędził w niemieckiej społeczności Aleksandrii, z dala od Egipcjan i Brytyjczyków, którzy rządzili wtedy krajem. W 1908 roku wysłano go do protestanckiej szkoły z internatem w Bad Godesberg pod Bonn. Potem uczył się w szkole handlowej w Neuchâtel w Szwajcarii i zaczął praktykę kupiecką w Hamburgu, przygotowując się do przejęcia rodzinnego interesu.

W sierpniu 1914 roku zgłosił się na ochotnika do armii bawarskiej. Walczył w piechocie na froncie zachodnim, między innymi pod Verdun, a potem w Rumunii, gdzie w sierpniu 1917 roku został ciężko ranny, po raz trzeci w czasie wojny. Jesienią 1917 roku awansował na podporucznika rezerwy. W 1918 roku przeszedł szkolenie pilota myśliwskiego, ale nie zdążył wziąć udziału w walkach. Klęskę przyjął z niedowierzaniem. Winą obarczał lewicę, a traktat wersalski uważał za oszustwo prezydenta Wilsona. W 1919 roku pisał do rodziców, że trzyma go przy życiu tylko „nadzieja na dzień zemsty”.

U boku Hitlera

Po wojnie rodzina straciła majątek, bo Brytyjczycy skonfiskowali jej firmę w Egipcie. Heß osiadł w Monachium i zaczął studiować ekonomię i historię. Ogromny wpływ wywarł na niego profesor geografii Karl Haushofer, twórca niemieckiej geopolityki, z którym się zaprzyjaźnił. Należał do nacjonalistycznego Towarzystwa Thule, a wiosną 1919 roku walczył z Bawarską Republiką Rad we Freikorpsie Franza von Eppa. Tam poznał między innymi Ernsta Röhma.

19 maja 1920 roku po raz pierwszy słuchał Hitlera na zebraniu NSDAP i od razu uległ jego urokowi. 1 lipca 1920 roku wstąpił do partii. Od tej chwili jego życie kręciło się wokół Hitlera. Heß, wykształcony i obyty, przedstawiał go monachijskim mieszczanom, a także generałowi Erichowi Ludendorffowi. W 1921 roku wygrał konkurs na esej o tym, jaki powinien być człowiek, który wyprowadzi Niemcy z upadku: opisał dyktatora, który bezwzględnie rozprawi się z marksizmem, parlamentaryzmem i Żydami. W listach z tych lat pojawiał się prymitywny antysemityzm, a zamordowanie żydowskiego ministra spraw zagranicznych Walthera Rathenaua w 1922 roku skwitował szyderstwem.

W czasie puczu monachijskiego 8 listopada 1923 roku Heß aresztował w piwiarni Bürgerbräukeller członków bawarskiego rządu i wywiózł część z nich jako zakładników za miasto. Po klęsce puczu ukrył się, krótko w Austrii, a potem u przyjaciół w Bawarii. Wiosną 1924 roku dobrowolnie oddał się w ręce władz, został skazany na półtora roku twierdzy i odbywał karę w Landsbergu razem z Hitlerem. Tam spisywał i przepisywał na maszynie teksty, które Hitler mu dyktował i czytał, i które stały się pierwszym tomem „Mein Kampf”. Historycy nie uważają go za współautora, choć za jego pośrednictwem do książki trafiła haushoferowska idea „przestrzeni życiowej”.

Sekretarz i zastępca wodza

Od kwietnia 1925 roku Heß był prywatnym sekretarzem Hitlera. Układał mu kalendarz, prowadził korespondencję, zajmował się jego finansami i pilnował dostępu do niego. Przyczynił się do narodzin kultu wodza w partii: upowszechniał pozdrowienie „Heil Hitler” i zwrot „mój Führerze”. 20 grudnia 1927 roku ożenił się z Ilse Pröhl, a ich jedyny syn, Wolf Rüdiger, urodził się w 1937 roku. Heß był zapalonym lotnikiem i w 1934 roku wygrał zawody lotnicze wokół Zugspitze. W grudniu 1932 roku, po odejściu Gregora Strassera, objął kierownictwo politycznej komisji centralnej NSDAP.

21 kwietnia 1933 roku Hitler mianował go swoim zastępcą w kierownictwie partii, a w grudniu 1933 roku ministrem Rzeszy bez teki. Heß miał prawo opiniować projekty ustaw i nominacje wyższych urzędników, a jego urząd nadzorował partię i jej organizacje zagraniczne. Historycy różnią się w ocenie jego rzeczywistej władzy. Większość uważa, że był słabym politykiem, który ograniczał się do reprezentacji, a codzienną pracę zostawiał ambitnemu szefowi swojego sztabu Martinowi Bormannowi. Niektórzy, jak Rainer F. Schmidt, przypisują mu w pierwszych latach reżimu znaczne wpływy. Publicznie był jednym z głównych głosicieli kultu Hitlera. Na zjeździe partii w Norymberdze w 1934 roku wołał: „Partia to Hitler. Hitler to Niemcy, tak jak Niemcy to Hitler”.

W 1934 roku stał po stronie Hitlera w konflikcie z SA. W przemówieniu radiowym 25 czerwca ostrzegał tych, którzy myślą o „drugiej rewolucji”, a w czasie nocy długich noży przeglądał z Hitlerem listy przeznaczonych na śmierć. Heß brał też udział w przygotowaniu ustaw norymberskich z 1935 roku i wraz z innymi ministrami podpisywał rozporządzenia, które krok po kroku pozbawiały Żydów praw i majątku. Przemawiał o „żydowskim bolszewizmie” jako wrogu Niemiec. Wykorzystał natomiast swoje wpływy, by ochronić przed prześladowaniami rodzinę Haushofera, którego żona miała żydowskie pochodzenie. W 1940 roku domagał się dla Polaków w okupowanej Polsce osobnego, drakońskiego prawa karnego, łącznie z karą chłosty.

1 września 1939 roku, w dniu napaści na Polskę, Hitler ogłosił w Reichstagu, że jeśli coś mu się stanie, jego następcą zostanie Hermann Göring, a po nim Heß. Był to szczyt jego kariery i zarazem początek jej końca: w czasie wojny decyzje zapadały w kwaterze głównej, a Heß, pozbawiony realnego udziału w kierowaniu wojną, tracił znaczenie.

Lot do Szkocji

Od jesieni 1940 roku Heß w tajemnicy ćwiczył loty na dwusilnikowym myśliwcu Messerschmitt Bf 110 na lotnisku zakładów Messerschmitta w Augsburgu i zbierał dane meteorologiczne nad Morzem Północnym. 10 maja 1941 roku około szóstej po południu wystartował sam i poleciał do Szkocji. Chciał dotrzeć do Douglasa Douglasa-Hamiltona, księcia Hamilton, którego przelotnie poznał w czasie igrzysk olimpijskich w Berlinie w 1936 roku i którego mylnie uważał za przywódcę brytyjskiego stronnictwa pokoju. Późnym wieczorem wyskoczył ze spadochronem nad farmą na południe od Glasgow, raniąc się przy lądowaniu w nogę, i został zatrzymany.

Brytyjczykom przedstawił plan pokoju, który był w istocie powtórzeniem znanej oferty Hitlera: Wielka Brytania miała zachować imperium i zostawić Niemcom wolną rękę w Europie, w tym, jak doprecyzował, wobec Związku Radzieckiego. Nie miał żadnych pełnomocnictw ani nowych informacji. Większość historyków uważa dziś, że działał na własną rękę, w przekonaniu, że spełnia ukryte życzenie Hitlera, który od lat marzył o sojuszu z Anglią, i chce uchronić Niemcy przed wojną na dwa fronty. Hitler był zaskoczony i wściekły. Propaganda ogłosiła, że Heß cierpi na urojenia, wszystkie jego funkcje przejął Bormann jako szef przemianowanej na Kancelarię Partii jego dawnej placówki, a gestapo aresztowało jego współpracowników oraz astrologów i okultystów, którym przypisywano wpływ na jego decyzję.

Brytyjski rząd Winstona Churchilla uznał Heßa za jeńca wojennego. Zamiast ujawnić szczegóły rozmów, pozwalał krążyć plotkom o możliwym porozumieniu z Niemcami, co Józef Stalin odczytał jako dowód brytyjskiej gry przeciw ZSRR. Do końca życia podejrzewał, że Londyn coś przed nim ukrywa. Heß spędził wojnę w odosobnieniu w Anglii i Walii. Zachowywał się dziwnie, uważał, że ktoś chce go otruć, w czerwcu 1941 roku próbował się zabić, skacząc z balkonu, a psychiatrzy różnie oceniali jego stan.

Norymberga i Spandau

W październiku 1945 roku przewieziono go do Norymbergi, gdzie zasiadł na ławie oskarżonych przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym jako jeden z głównych zbrodniarzy wojennych. Najpierw twierdził, że stracił pamięć, potem oświadczył, że ją symulował. W ostatnim słowie oznajmił, że niczego nie żałuje i że był szczęśliwy, mogąc służyć „największemu synowi”, jakiego wydał jego naród. 1 października 1946 roku trybunał uznał go winnym spisku i zbrodni przeciw pokojowi, czyli udziału w przygotowaniu wojen napastniczych, w tym napaści na Polskę, i skazał na dożywocie. Od zarzutów zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości został uwolniony, także dlatego, że od maja 1941 roku, w czasie najgorszych zbrodni, przebywał w Wielkiej Brytanii. Sędzia radziecki zgłosił zdanie odrębne, domagając się kary śmierci.

18 lipca 1947 roku Heß razem z sześcioma innymi skazanymi trafił do więzienia Spandau w Berlinie Zachodnim, którego pilnowały na zmianę cztery mocarstwa. Gdy w 1966 roku wyszli na wolność Albert Speer i Baldur von Schirach, został jedynym więźniem ogromnego budynku. Prośby rodziny, a potem także zachodnich polityków i Kościołów o uwolnienie go ze względów humanitarnych blokował Związek Radziecki. Heß nigdy nie wyrzekł się nazizmu. 17 sierpnia 1987 roku, w wieku 93 lat, powiesił się na przedłużaczu w altanie w ogrodzie więzienia. Jego syn i środowiska skrajnej prawicy twierdziły, że został zamordowany, ale brytyjskie śledztwo potwierdziło samobójstwo, a historycy uznają te teorie za bezpodstawne. Więzienie zburzono, a grób Heßa w Wunsiedel, który stał się celem neonazistowskich marszów, zlikwidowano w 2011 roku.

Znaczenie

Heß nie był architektem polityki III Rzeszy na miarę Göringa, Heinricha Himmlera czy Bormanna. Jego znaczenie polega na czym innym. W latach dwudziestych był jednym z ludzi, którzy stworzyli mit Hitlera jako wodza zesłanego przez opatrzność, a tym samym jednym z twórców charyzmatycznej władzy, na której opierało się całe państwo. Jako zastępca Führera firmował swoim nazwiskiem prawa rasowe i prześladowania, które poprzedziły wojnę i Zagładę.

Jego lot do Szkocji jest jednym z najdziwniejszych epizodów drugiej wojny światowej. Nie zmienił jej przebiegu, ale pokazał, jak bardzo przywódcy nazistowscy, z Hitlerem na czele, łudzili się, że Wielka Brytania zgodzi się oddać Niemcom kontynent, i jak blisko była już wtedy wojna ze Związkiem Radzieckim. Proces Heßa w Norymberdze przyczynił się do ugruntowania zasady, że planowanie i prowadzenie wojny napastniczej jest zbrodnią, za którą odpowiadają osobiście politycy, nawet jeśli sami nie mordowali.