Walki o Wyborg 1940

Walki o Wyborg były ostatnią bitwą wojny zimowej. Po przełamaniu Linii Mannerheima w lutym 1940 roku fińska Armia Przesmyku cofała się z pozycji na pozycję, a 26 lutego komandarm 1. rangi Siemion Timoszenko rozkazał zdobyć Wyborg (fiń. Viipuri), jedno z największych miast Finlandii i klucz do drogi na Helsinki. 28 lutego Armia Czerwona wznowiła natarcie generalne na całym zachodnim odcinku Przesmyku Karelskiego. Przez dwa tygodnie radzieckie dywizje szturmowały przedmieścia miasta, przesmyk Tali na wschód od niego i przeprawy na rzece Vuoksi, a na zachodzie przeszły po grubym lodzie Zatoki Wyborskiej i uchwyciły przyczółek na jej zachodnim brzegu, przecinając szosę z Wyborga do Helsinek. Wyczerpani Finowie zatrzymali jednak każde z tych uderzeń, zanim przerodziło się w przełom. Gdy 13 marca o 11.00 czasu fińskiego wszedł w życie pokój podpisany w Moskwie, Wyborg wciąż był w fińskich rękach. Kilka dni później Finowie i tak musieli go opuścić, bo traktat oddawał miasto Związkowi Radzieckiemu.

Nazwa i daty

Polska i zachodnia literatura nie wypracowały jednej nazwy tych walk. W historiografii rosyjskiej mówi się o operacji wyborskiej (ros. Wyborgskaja opieracija), datowanej zwykle na 4–13 marca 1940 roku, czyli od radzieckiego uderzenia przez Zatokę Wyborską do zawieszenia broni. Fińscy historycy rozdzielają ten etap na kilka bitew: o pozycję tyłową (fiń. taka-asema) i samo miasto (Viipurin taistelu), o Tali, o przeprawy na Vuoksi pod Äyräpää i Vuosalmi oraz bitwę w Zatoce Wyborskiej (Viipurinlahden taistelu), liczoną od 2 do 13 marca. Anglojęzyczna literatura używa nazwy Battle of Viipuri Bay tylko dla walk na lodzie zatoki.

Za początek bitwy uznaje się 28 lutego 1940 roku. Tego dnia, po dwugodzinnym przygotowaniu artyleryjskim, radziecka 7 Armia wznowiła natarcie generalne, a fiński II Korpus, zgodnie z rozkazem marszałka Carla Gustafa Emila Mannerheima z 27 lutego, zaczął wycofywać się z przełamanej pozycji pośredniej na pozycję tyłową przed Wyborgiem. Tego samego dnia dowództwo fińskie powołało osobne zgrupowanie do obrony wybrzeża Zatoki Wyborskiej. Za koniec – 13 marca, kiedy o 11.00 czasu fińskiego (12.00 czasu leningradzkiego) ustał ogień. Walki o pozycję pośrednią, toczone od 18 do 27 lutego, stanowią tylko tło, bo zamykały poprzedni etap wojny.

Tło

Linia Mannerheima pękła 11 lutego pod Lähde koło Summy, a 15 lutego Mannerheim zgodził się na odwrót II Korpusu z zachodniej części Przesmyku na pozycję pośrednią (fiń. väliasema), biegnącą od zatoki Samolanlahti przez jeziora Näykkijärvi i Muolaanjärvi do Vuoksi. 19 lutego dowództwo Armii Przesmyku objął gen. Erik Heinrichs, a III Korpus nad Vuoksi i Taipale gen. mjr Paavo Talvela. Pozycja pośrednia była płytka i słabo umocniona. 21 lutego Armia Czerwona wdarła się w nią nad Näykkijärvi, a w kolejnych dniach spychała Finów krok po kroku. 27 lutego Mannerheim zezwolił na dalszy odwrót na pozycję tyłową, ostatnią przygotowaną linię obrony na Przesmyku. Biegła ona od Wyborga przez Tali, Noskuanselkä i Kuparsaari do Vuoksi, a jej zachodnim przedłużeniem stały się wyspy Zatoki Wyborskiej.

Radziecki plan, zawarty w rozkazie Timoszenki z 26 lutego, przewidywał zdobycie Wyborga jednocześnie od czoła i przez obejście z obu stron. 7 Armia komandarma 2. rangi Kiriłła Mierieckowa miała uderzyć wprost na miasto 34 i 50 Korpusem Strzeleckim, 19 Korpusem obejść je od wschodu, a 10 i 28 Korpusem przejść po lodzie zatoki i wyjść na zachodni brzeg, na tyły obrońców. 13 Armia, którą na początku marca po odwołaniu komandarma 2 rangi Władimira Grendala objął Filipp Parusinow, miała sforsować Vuoksi pod Äyräpää i Vuosalmi i obejść fiński III Korpus, który wciąż trzymał wschodnią część Linii Mannerheima. Z dalekich wysp Zatoki Fińskiej, Gogłandu i Lavansaari, radzieckie oddziały miały 4 marca ruszyć po lodzie w kierunku fińskiego wybrzeża pod Virolahti i Kotką.

Siły były nierówne jak nigdy wcześniej w tej wojnie. Przeciw wykrwawionym fińskim dywizjom, które walczyły bez przerwy od grudnia, Front Północno-Zachodni rzucił kilkanaście dywizji strzeleckich i kilka brygad pancernych, wspieranych przez artylerię, która mogła strzelać bez ograniczeń, i przez lotnictwo panujące w powietrzu. Na samym Wyborgu ciążyły już skutki wielu tygodni bombardowań. Według fińskich danych na miasto spadły w czasie wojny tysiące bomb, a większość ludności cywilnej ewakuowano jeszcze przed ostatnim szturmem.

Największą niespodzianką okazała się zatoka. Fińska doktryna obrony wybrzeża zakładała, że lód chroni brzeg przed desantem, a obronę Zatoki Wyborskiej przygotowywano z myślą o lecie. Zima 1939–1940 była jednak wyjątkowo mroźna i lód, gruby na prawie metr, utrzymywał piechotę, działa i lekkie czołgi. Wyspy i zachodni brzeg zatoki obsadzały do końca lutego baterie nadbrzeżne i zbieranina batalionów rezerwy marynarki, bez umocnień polowych, łączności i doświadczenia w walce piechoty. Kwatera główna dostrzegła zagrożenie w ostatniej chwili i zaczęła tam w pośpiechu przerzucać wojska, ale dowództwo odcinka zmieniało się co kilka dni.

Przebieg: odwrót na pozycję tyłową (28 lutego – 3 marca)

Odwrót z pozycji pośredniej udał się lepiej, niż obawiało się fińskie dowództwo. Fińska 5 Dywizja oderwała się od przeciwnika 28 lutego bez większych przeszkód, zostawiając za sobą oddziały opóźniające, które cofały się kolejnymi liniami przez Säiniö ku Wyborgowi. Radzieckie dywizje posuwały się początkowo ostrożnie, ale 29 lutego mocniej uderzyły na sąsiednią, słabą 23 Dywizję, zbudowaną z oddziałów uzupełnień, i zagroziły skrzydłom sąsiadów. 1 i 2 marca pułki fińskie przeszły przez pozycję tyłową, ostatnie oddziały opóźniające walczyły już na przedmieściach Wyborga. Według rosyjskich opracowań 2 marca radziecki 50 Korpus Strzelecki dotarł do pozycji tyłowej na północny wschód od miasta i przeciął linię kolejową do Antrei (dziś Kamiennogorsk), a czołowe oddziały 34 Korpusu podeszły pod południowe przedmieścia Wyborga.

Samego miasta broniły fińska 3 Dywizja, ustawiona od zatoki Papulanlahti po Pappilanniemi, i 5 Dywizja na wschód od niej, od jeziora Kärstilänjärvi po przedmieście Karjala. 2 marca radzieckie natarcie zepchnęło batalion 3 Dywizji o kilometr na południe od Huhtiali, a następnego dnia fiński kontratak załamał się po półtorej godziny. W tym samym czasie, w nocy z 2 na 3 marca, zaczęło się uderzenie przez zatokę.

Przebieg: Zatoka Wyborska (2–13 marca)

Pierwszymi celami były wyspy u wejścia do Zatoki Wyborskiej, przede wszystkim Tuppura i Teikarsaari. 2 marca radzieckie dywizje ruszyły po lodzie z długich półwyspów na wschodnim brzegu zatoki. Obrońcy Tuppury mieli tylko część ciężkiego sprzętu i za mało amunicji, choć ostatnie pociski wystrzeliły tu baterie nadbrzeżne, a wielkie działo kalibru 12 cali z fortu Ristiniemi w Säkkijärvi oddało w ciągu dnia kilkadziesiąt strzałów. W nocy z 2 na 3 marca czołgi otoczyły wyspę pierścieniem na lodzie, a część załogi uciekła w panice. Bataliony broniące Teikarsaari wycofały się na stały ląd w nocy z 3 na 4 marca, a próba odbicia wyspy się nie powiodła.

W ciągu następnej doby radziecki 28 Korpus Strzelecki, z 70 Dywizją Strzelecką komdiwa Michaiła Kirponosa i 86 Dywizją, uderzył na półwyspy Häränpäänniemi i Vilaniemi na zachodnim brzegu zatoki. 4 marca czołgi, które wyprzedziły piechotę, zostały w większości zniszczone lub odparte, ale przyczółek na Häränpäänniemi się utrzymał, a 5 marca Armia Czerwona wdarła się także na Vilaniemi. Mannerheim miał wtedy powiedzieć, że nadchodzą „ostatnie minuty”. Po zdobyciu brzegu oba przyczółki szybko się połączyły, a po lodzie ciągnęły na zachód nieprzerwane kolumny piechoty, czołgów i taborów. Fińskie lotnictwo atakowało je, jak mogło, ale Finom brakowało samolotów i ciężkiej artylerii, by zatrzymać ten ruch.

Po stronie fińskiej obronę wybrzeża powierzono 1 marca nowo utworzonej Grupie Przybrzeżnej. Jej pierwszy dowódca, gen. mjr Kurt Martti Wallenius, sprowadzony z Laponii, nie sprostał zadaniu i po trzech dniach zastąpił go szef Sztabu Generalnego gen. por. Karl Lennart Oesch. Oesch rzucał do walki każdy batalion, jaki zdołał zebrać, w tym 4 Dywizję płk. Johana Arajuuriego, pułki ściągnięte spod Wyborga i brygadę kawalerii przewiezioną z Karelii Ładoskiej. Wielu oddziałów nie dało się zgrać: brakowało łączności, rozkazy szły powoli, a niektóre bataliony nie wiedziały, komu podlegają. Pospieszne kontrataki, podejmowane bez przygotowania, kosztowały wielu zabitych. W jednym z nich, 7 marca, fiński batalion stracił w niecałą godzinę wszystkich dowódców kompanii.

Szosa z Wyborga do Helsinek, główna droga zaopatrzenia fińskich wojsk na Przesmyku, została przecięta na zachód od zatoki. Źródła podają różne daty, od 6 do 9 marca, co wynika z tego, że radzieckie oddziały docierały do niej w kilku miejscach kolejno. 7 marca fińska Kwatera Główna utworzyła na tym kierunku Grupę Hamina gen. mjr. Edvarda Hanella, bo obawiała się, że Armia Czerwona ruszy z przyczółka w głąb południowej Finlandii. Najtrudniejsze były dni 10–11 marca, gdy radziecki klin posunął się o ponad kilometr w środku fińskiego frontu. Do końca wojny przyczółek urósł do około 10 kilometrów głębokości i 7 szerokości.

Na północnym skrzydle zatoki fińska 4 Dywizja przez tydzień broniła wysp pod nieprzerwanym ostrzałem artylerii. Radziecki 10 Korpus Strzelecki zdobył 4 marca miasteczko i twierdzę Trångsund (dziś Wysock) z wyspą Uuraansaari, a 8 marca po ciężkich walkach wyspę Ravansaari. Do 10 marca Finowie wycofali się z wysp na stały ląd, przebijając się miejscami przez okrążenie. Ich pułki stopniały do kilkuset ludzi, ale ataki 10 Korpusu na zachodni brzeg po tej stronie zatoki odpierały do końca. 11 marca dowództwo 7 Armii przesunęło w rejon Koivisto 3 Korpus Kawalerii, który miał rozwinąć natarcie z przyczółka, ale pokój przerwał te przygotowania.

Przebieg: Wyborg i Tali (4–13 marca)

Pod samym Wyborgiem radziecki 34 Korpus Strzelecki zaczął szturm 5 marca. Wykrwawiona już 7 Dywizja Strzelecka wiązała obrońców, a główne uderzenie zadawała 95 Dywizja. Przez cztery dni walk nie przyniosły one sukcesu, a 9 i 10 marca radzieckie dywizje się przegrupowywały. 7 marca fiński pułk na prawym skrzydle 3 Dywizji, zaatakowany przez czołgi, musiał cofnąć się ku linii kolejowej, ale następnego dnia, przy skutecznym wsparciu artylerii, Finowie odparli wszystkie ataki. Na odcinku 5 Dywizji walczono o wysunięte punkty oporu, m.in. przy przytułku gminnym w Maaskola, utraconym 7 marca.

11 marca do Mierieckowa dotarł kolejny rozkaz zdobycia miasta. 7 Dywizja Strzelecka, wzmocniona batalionem czołgów, wdarła się na południowe przedmieścia Wyborga i doszła do toru wyścigów konnych, a 95 Dywizja dopiero wieczorem zajęła część przedmieścia Karjala. Fińskie kontrataki zamknęły włamania na odcinku 3 Dywizji. Na styku fińskich pułków w rejonie Tammisuo czołgi i kilkaset żołnierzy zdobyły kilka punktów oporu pozycji tyłowej, ale przełomu nie było. W nocy z 12 na 13 marca obie radzieckie dywizje podjęły nocny szturm. Fińska 3 Dywizja wycofała się na linię wspierającą na wysokości wzgórza Patterinmäki, a Armia Czerwona zajęła większą część południowych przedmieść. Gdy ustał ogień, Finowie wciąż trzymali centrum, północną i północno-zachodnią część Wyborga oraz ruiny dworca.

Na wschód od miasta 50 Korpus, wsparty przez dwie brygady pancerne, nacierał na stację Tali i wieś Repola. Finowie spiętrzyli wodę na tamie w Juustila na Kanale Saimiańskim i zalali lód i bagna na północ od Tammisuo, wokół Tali i Juustila. Radzieccy żołnierze szli miejscami po pas w lodowatej wodzie. Mimo to między 7 a 9 marca Armia Czerwona przełamała fińską obronę na przesmyku Tali, a według rosyjskich opracowań 123 Dywizja Strzelecka, ta sama, która w lutym przełamała Linię Mannerheima, zdobyła 8 marca stację Tali. Część fińskich żołnierzy, wyczerpanych wielodniowym ogniem artylerii, ogarnęła panika, ale natarcie zatrzymano pod Portinhoikka, gdzie szosa z Wyborga rozwidlała się na Lappeenrantę i Antreę. Bronioną zaciekle Repolę radzieckie dywizje zajęły dopiero w nocy z 12 na 13 marca. Woda wciąż się podnosiła, a dowódca 123 Dywizji płk Filipp Alabuszew 12 marca zrezygnował z atakowania przez zalane pola.

Przebieg: Vuoksi (marzec)

Dalej na wschód radziecka 13 Armia od początku marca atakowała siłami co najmniej sześciu dywizji fińskie pozycje pod Äyräpää i Vuosalmi, bronione przez osłabione 2 i 21 Dywizję. 4 marca Finowie stracili środek grzbietu Äyräpää i wzgórze kościelne na zachodnim brzegu Vuoksi, a 5 marca wyspę Vasikkasaari na rzece. Od 8 do 11 marca Armii Czerwonej udało się sforsować Vuoksi i utworzyć na wschodnim brzegu przyczółek głęboki na około 500 metrów. Groziło to okrążeniem fińskiego III Korpusu, który wciąż stał nad Taipale na Linii Mannerheima. Nad samą Taipale Finowie utrzymali się do końca wojny.

Koniec walk

Przez cały ten czas trwały rokowania. Rząd fiński zgodził się 29 lutego rozpocząć rozmowy na radzieckich warunkach, a 6 marca zaproponował rozejm, ale Moskwa go odrzuciła, by utrzymać nacisk wojskowy. Delegacja z premierem Risto Rytim i Juho Kustim Paasikivim przybyła do Moskwy 7 marca. Mannerheim alarmował rząd, że armia, której zaczyna brakować amunicji artyleryjskiej, ludzi i sprawnej broni, wkrótce się załamie. Nie nadchodziła też pomoc, na którą Helsinki liczyły: alianckie plany interwencji zależały od zgody Norwegii i Szwecji na przemarsz wojsk, a oba państwa odmówiły. Traktat pokojowy podpisano w Moskwie wieczorem 12 marca. Walki trwały do ostatniej chwili: radzieckie dywizje atakowały jeszcze w nocy i rano 13 marca, a rosyjskie opracowania przyznają, że kanonada umilkła dopiero w południe czasu leningradzkiego, czyli o 11.00 czasu fińskiego. Według tych samych opracowań fińscy żołnierze wychodzili wtedy z okopów i, pokazując na zegarki, dawali czerwonoarmistom znaki, że wojna się skończyła.

Straty

Strat z ostatnich dwóch tygodni wojny nie da się dokładnie oddzielić od strat całej wojny zimowej. Wszystkie źródła zgadzają się, że były to dla obu stron najkrwawsze dni wojny na Przesmyku Karelskim. Armia Czerwona, która według rosyjskich ustaleń z lat 90. straciła w całej wojnie 126 875 zabitych, zmarłych i zaginionych, ponosiła pod Wyborgiem i na lodzie zatoki ciężkie straty od fińskiej artylerii, karabinów maszynowych i lotnictwa, atakując po otwartym terenie. Finlandia straciła w całej wojnie, według ustaleń z 2005 roku, 25 904 zabitych i zaginionych. Na odcinku Zatoki Wyborskiej większość fińskich strat zadał ogień artylerii, szczególnie groźny na skalistych wyspach, gdzie odłamki skał raziły tak samo jak pociski. Wiele fińskich batalionów stopniało w tych dniach do kilkudziesięciu czy kilkuset ludzi, a niektóre, rozbite w nieudanych kontratakach, przestały istnieć. Według fińskich szacunków Armia Czerwona miała nad Zatoką Wyborską przewagę około czterokrotną w piechocie i pięciokrotną w artylerii.

Znaczenie

Armia Czerwona nie zdobyła Wyborga, a operacja rozwijała się znacznie wolniej, niż zakładało dowództwo: w ciągu dwóch tygodni 7 i 13 Armia posunęły się, według rosyjskich obliczeń, o 15–35 kilometrów. Fińscy historycy oceniają jednak zgodnie, że pokój przyszedł w ostatniej chwili. Obrona przyczółka nad Zatoką Wyborską była rozbita i rozproszona, a przełamanie pod Tali i przeprawa przez Vuoksi groziły okrążeniem całej Armii Przesmyku. Wyjście radzieckich wojsk z przyczółka na drogi prowadzące do Haminy i Lappeenranty otworzyłoby drogę w głąb kraju. To właśnie wiadomości spod Wyborga skłoniły rząd fiński do przyjęcia twardych warunków pokoju.

Walki pokazały też zmianę w Armii Czerwonej. Ta sama armia, która w grudniu nie potrafiła przejść przez Linię Mannerheima, w marcu przeprowadziła ryzykowną operację na lodzie z udziałem kilku korpusów, choć wciąż płaciła za każdy kilometr bardzo wysoką cenę. Kirponos otrzymał 21 marca 1940 roku tytuł Bohatera Związku Radzieckiego za przejście Zatoki Wyborskiej, a Timoszenko, od maja 1940 roku ludowy komisarz obrony, reformował Armię Czerwoną według doświadczeń z Finlandii.

Na mocy pokoju moskiewskiego Finlandia oddała Wyborg wraz z całym Przesmykiem Karelskim. Fińskie wojska wycofały się z miasta w dniach po zawieszeniu broni, a niemal wszyscy jego mieszkańcy, podobnie jak ponad 400 tysięcy ludzi z całej utraconej Karelii, przenieśli się w głąb Finlandii. Utrata Wyborga, ośrodka gospodarczego i kulturalnego wschodniej Finlandii, stała się dla Finów symbolem niesprawiedliwego pokoju. W sierpniu 1941 roku, w czasie wojny kontynuacyjnej, fińskie wojska odbiły miasto. W czerwcu 1944 roku Armia Czerwona zdobyła je ponownie, a w okolicach Tali i nad Zatoką Wyborską znów toczyły się jedne z najcięższych walk wojny fińsko-radzieckiej. Od tamtej pory Wyborg należy do Rosji.