Siemion Timoszenko

Siemion Timoszenko był radzieckim dowódcą, który w ciągu dwóch lat przeszedł drogę od dowódcy okręgu wojskowego do szczytu władzy wojskowej w państwie Józefa Stalina, a potem równie szybko z niego spadł. Ukraiński chłop z Besarabii, kawalerzysta 1 Armii Konnej i towarzysz Stalina z czasów wojny domowej, przetrwał wielką czystkę i we wrześniu 1939 roku poprowadził Front Ukraiński w agresji ZSRR na Polskę. W styczniu 1940 roku objął dowództwo wojsk na Przesmyku Karelskim i w lutym przełamał Linię Mannerheima, co przyniosło mu stanowisko ludowego komisarza obrony i buławę marszałka. Jako komisarz przygotowywał Armię Czerwoną do wojny z Niemcami, a gdy ta wybuchła, przez pierwsze tygodnie stał na czele Stawki. W latach 1941–1942 dowodził frontami w bitwie pod Smoleńskiem, pod Rostowem i pod Charkowem. Po klęsce charkowskiej w maju 1942 roku Stalin nie powierzył mu już samodzielnego dowodzenia na najważniejszych kierunkach, a do końca wojny był koordynatorem działań frontów.

Z Besarabii do kawalerii

Urodził się 18 lutego 1895 roku (6 lutego według kalendarza juliańskiego) we wsi Orman w powiecie akermańskim guberni besarabskiej, dziś Furmaniwka w obwodzie odeskim na Ukrainie, w biednej ukraińskiej rodzinie chłopskiej. Według rodzinnych relacji był najmłodszym z kilkunastorga dzieci. Skończył tylko czteroklasową szkołę parafialną i pracował jako parobek. Wieś była w większości mołdawska, dzięki czemu poza ukraińskim i rosyjskim znał też język mołdawski.

W 1914 roku został powołany do armii rosyjskiej. Według rosyjskich biografii ukończył szkołę karabinów maszynowych w Oranienbaumie i walczył w kawalerii na froncie południowo-zachodnim i zachodnim, a za odwagę otrzymał Krzyże Świętego Jerzego trzech stopni. Jego biografowie opisują też epizod z końca wojny: za uderzenie oficera miał stanąć przed sądem polowym, od którego wyroku uratowała go rewolucja lutowa. Wojnę zakończył w stopniu podoficera.

Wojna domowa i wojna z Polską

W 1918 roku wstąpił do Armii Czerwonej. Dowodził plutonem, szwadronem, a latem 1918 roku pułkiem kawalerii, z którym przebił się z Krymu do Carycyna. W bronionym przez czerwonych mieście poznał Stalina i Klimienta Woroszyłowa. Ta znajomość zdecydowała o całej jego późniejszej karierze. Od listopada 1918 roku dowodził brygadą kawalerii, od 1919 roku w korpusie Siemiona Budionnego, z którego wyrosła 1 Armia Konna. W 1919 roku wstąpił do partii bolszewickiej. Walczył w wojnie domowej z wojskami Denikina, a potem Wrangla, i z oddziałami Machny. Był kilkakrotnie ranny.

Od listopada 1919 do sierpnia 1920 roku dowodził 6 Dywizją Kawalerii, a potem do jesieni 1921 roku 4 Dywizją Kawalerii 1 Armii Konnej. Z Konarmią przeszedł całą kampanię 1920 roku w wojnie polsko-bolszewickiej: czerwcowe przełamanie polskiego frontu na Ukrainie, marsz na Lwów i odwrót po klęsce w bitwie pod Komarowem 31 sierpnia 1920 roku, z której jego dywizja, według radzieckich biografii, wyrwała się z okrążenia. Dywizje Konarmii dopuszczały się w czasie tej kampanii grabieży i pogromów ludności żydowskiej, szczególnie w czasie odwrotu jesienią 1920 roku. Najgorsza sława otaczała 6 Dywizję, którą Timoszenko wcześniej dowodził: w październiku, już pod innym dowódcą, jej pułki dokonały serii pogromów, za które część z nich rozwiązano, a winnych rozstrzelano. Uważa się, że Timoszenko był pierwowzorem Sawickiego, dowódcy szóstej dywizji w cyklu opowiadań Isaaka Babla Armia konna. Za walki na froncie polskim i przeciw Wranglowi otrzymał dwa ordery Czerwonego Sztandaru i honorową broń rewolucyjną.

Kariera w latach dwudziestych i trzydziestych

W 1922 roku ukończył wyższe kursy akademickie przy Akademii Wojskowej Armii Czerwonej, a później kursy doskonalenia wyższej kadry w Akademii Wojskowej im. Michaiła Frunzego (1927) i w Akademii Wojskowo-Politycznej (1930). Od 1925 do 1933 roku był dowódcą i zarazem komisarzem 3 Korpusu Kawalerii w Mińsku, jednym z pierwszych dowódców, którzy łączyli obie funkcje. W jego korpusie dywizją kawalerii dowodził wtedy Konstanty Rokossowski, a jedną z brygad młody Gieorgij Żukow. W 1933 roku został zastępcą dowódcy Białoruskiego, a w 1935 roku Kijowskiego Okręgu Wojskowego.

Wielka czystka, która w latach 1937–1938 zabrała Michaiła Tuchaczewskiego, Jonę Jakira, Iwana Uborewicza i tysiące innych dowódców, otworzyła mu drogę na szczyt. Należał do „kawaleryjskiej” grupy Woroszyłowa i Budionnego, z którą Stalin wiązał się od czasów Carycyna, i był dowódcą, któremu można było powierzać okręgi po aresztowanych poprzednikach. W 1937 roku dowodził kolejno Północnokaukaskim i Charkowskim Okręgiem Wojskowym, a w lutym 1938 roku objął najważniejszy z okręgów zachodnich, Kijowski, po rozstrzelanym później Iwanie Fiedce. W lutym 1939 roku otrzymał stopień komandarma 1. rangi, a w marcu 1939 roku wszedł do Komitetu Centralnego partii.

Agresja na Polskę

We wrześniu 1939 roku z wojsk Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego utworzono Front Ukraiński z Timoszenką na czele. 17 września jego armie przekroczyły granicę Polski i ruszyły na Równe, Łuck, Tarnopol, Lwów i Stanisławów, ku granicy rumuńskiej i węgierskiej, by odciąć polskim wojskom drogę ewakuacji. Agresja ZSRR na Polskę towarzyszyła propaganda, która miała rozbić Wojsko Polskie od wewnątrz. Ulotki zrzucane nad polskimi oddziałami, opatrzone podpisem Timoszenki, przedstawiały oficerów jako wrogów żołnierzy i wzywały do wystąpienia przeciw nim, a odezwy do ludności nawoływały do rozprawy z „polskimi panami”. 22 września pod Lwowem gen. dyw. Władysław Langner podpisał protokół przekazania miasta Armii Czerwonej, który gwarantował oficerom wolność. Sowieci złamali go natychmiast, a zatrzymanych oficerów wywieziono do obozu w Starobielsku i wiosną 1940 roku zamordowano w Charkowie w ramach zbrodni katyńskiej, decyzją kierownictwa partii i rękami NKWD. Front Ukraiński przestał istnieć na początku października, a jego dowódca wrócił do Kijowa.

Wojna zimowa

Gdy w grudniu 1939 roku natarcia Armii Czerwonej na Linię Mannerheima załamały się z ciężkimi stratami, a w lasach środkowej Finlandii ginęły całe radzieckie dywizje, Stalin szukał dowódcy, który odwróci losy wojny zimowej. Według wspomnień Aleksandra Wasilewskiego na posiedzeniu Głównej Rady Wojennej, po długiej ciszy, zgłosił się Timoszenko, stawiając warunek, że dostanie wszystko, czego operacja wymaga. 7 stycznia 1940 roku objął dowództwo nowo utworzonego Frontu Północno-Zachodniego, w którego skład weszły 7 Armia Kiriłła Mierieckowa i 13 Armia na Przesmyku Karelskim.

Przez miesiąc przygotowywał przełamanie. Na Przesmyk ściągnięto ponad dwadzieścia dywizji i ciężką artylerię, wojska ćwiczyły szturm na makietach fińskich umocnień, a ze strzelców, saperów i czołgistów tworzono grupy szturmowe do niszczenia bunkrów. 1 lutego 1940 roku rozpoczęło się wielodniowe przygotowanie artyleryjskie, a 11 lutego ruszyło generalne natarcie, w którym radziecka 123 Dywizja Strzelecka przełamała fińską obronę pod Lähde. W marcu wojska Timoszenki stanęły pod Wyborgiem i przeszły po lodzie Zatoki Wyborskiej, a 12 marca Finlandia podpisała w Moskwie pokój. Zwycięstwo zostało okupione ogromnymi stratami, ale w oczach Stalina Timoszenko dokonał tego, czego nie potrafił Woroszyłow. 21 marca 1940 roku otrzymał tytuł Bohatera Związku Radzieckiego.

Ludowy komisarz obrony

7 maja 1940 roku zastąpił Woroszyłowa na stanowisku ludowego komisarza obrony i został jednym z trzech nowych marszałków Związku Radzieckiego. Ten sam dekret przywrócił w Armii Czerwonej stopnie generalskie. Timoszenko rozpoczął reformę, której celem było wyciągnięcie wniosków z kompromitacji w Finlandii. Rozkazał uczyć wojsko „tego, czego wymaga wojna”, w polu, w nocy i zimą, zaostrzył dyscyplinę wojskową i nowy regulamin dyscyplinarny, a w sierpniu 1940 roku przywrócił jednoosobowe dowodzenie, podporządkowując komisarzy politycznych dowódcom. Część oficerów uwięzionych w czasie czystki wróciła do służby. Odtwarzano rozwiązane w 1939 roku korpusy zmechanizowane: latem 1940 roku powstało ich dziewięć, a w początkach 1941 roku rozpoczęto formowanie kolejnych dwudziestu, na które nie starczyło ani czołgów, ani wyszkolonych kadr.

Jako komisarz uczestniczył w zajęciu państw bałtyckich w czerwcu 1940 roku i w aneksji Besarabii i północnej Bukowiny pod koniec czerwca. Wtedy, po raz pierwszy od 1914 roku, odwiedził rodzinną wieś. Na naradzie najwyższej kadry w grudniu 1940 roku i w grach wojennych w styczniu 1941 roku sprawdzano scenariusze wojny z Niemcami, a w lutym 1941 roku szefem Sztabu Generalnego został Żukow. Wiosną 1941 roku Timoszenko i Żukow coraz bardziej niepokoili się koncentracją Wehrmachtu przy granicy. W maju 1941 roku w Sztabie Generalnym przygotowano dokument proponujący uprzedzające uderzenie na zgrupowania niemieckie. Do dziś nie wiadomo, czy został przedstawiony Stalinowi, ten zaś zakazywał wszystkiego, co Niemcy mogliby uznać za prowokację. W nocy z 21 na 22 czerwca 1941 roku Timoszenko i Żukow podpisali dyrektywę nr 1, ostrzegającą okręgi graniczne przed możliwym atakiem. Do wielu jednostek nie dotarła ona przed pierwszymi bombami.

Wojna z Niemcami: 1941–1942

23 czerwca 1941 roku, drugiego dnia operacji Barbarossa, Timoszenko stanął na czele nowo utworzonej Stawki Głównego Dowództwa. Przewodnictwo było jednak w dużej mierze formalne, bo wszystkie decyzje zależały od Stalina, który 10 lipca sam stanął na czele przekształconej Stawki, a 19 lipca także komisariat obrony. Już 2 lipca, po rozbiciu wojsk Frontu Zachodniego w Białorusi i aresztowaniu jego dowódcy gen. Dmitrija Pawłowa, Timoszenko objął ten front, a 10 lipca także dowództwo całego kierunku zachodniego. W bitwie pod Smoleńskiem jego wojska poniosły ogromne straty i znów utraciły wiele dywizji w okrążeniach, ale kontratakami zatrzymały na blisko dwa miesiące marsz Grupy Armii „Środek” na Moskwę.

We wrześniu 1941 roku Stalin wysłał go na Ukrainę w miejsce Budionnego, który domagał się wycofania wojsk z Kijowa. Timoszenko objął dowództwo 13 września, gdy niemieckie kleszcze już się zamykały. Zgody na odwrót nie uzyskano na czas i w bitwie o Kijów zginęła lub dostała się do niewoli większość Frontu Południowo-Zachodniego, w tym jego dowódca Michaił Kirponos. Timoszenko odtworzył front i jako głównodowodzący kierunku południowo-zachodniego przeprowadził jesienią jedną z pierwszych udanych kontrofensyw: 29 listopada 1941 roku wojska radzieckie odbiły Rostów nad Donem i odrzuciły niemiecką 1 Armię Pancerną, co kosztowało stanowisko feldmarszałka Gerda von Rundstedta. Na Zachodzie Timoszenko stał się wtedy na kilka miesięcy najsłynniejszym radzieckim dowódcą.

Wiosną 1942 roku przekonał Stalina do ofensywy na Charków z wysuniętego występu pod Barwienkowem, mimo ostrzeżeń Sztabu Generalnego. Natarcie ruszyło 12 maja, a po kilku dniach Niemcy uderzyli na podstawę występu i zamknęli w kotle znaczną część wojsk radzieckich. W operacji charkowskiej Armia Czerwona straciła według danych rosyjskich ponad 270 tysięcy ludzi, z czego około 170 tysięcy bezpowrotnie. Niemcy ogłosili wzięcie około 240 tysięcy jeńców. Odpowiedzialność obarczała Timoszenkę i członka rady wojennej kierunku Nikitę Chruszczowa. Klęska otworzyła Niemcom drogę do letniej ofensywy na Woroneż, Stalingrad i Kaukaz. W lipcu Timoszenko dowodził jeszcze krótko Frontem Stalingradzkim, ale 23 lipca 1942 roku Stalin odwołał go i zastąpił gen. Wasilijem Gordowem.

Koordynator frontów: 1942–1945

Od października 1942 do marca 1943 roku dowodził Frontem Północno-Zachodnim, który miał zniszczyć niemieckie wojska w występie pod Diemiańskiem. Ofensywa się nie powiodła, a Niemcy w lutym i marcu 1943 roku wycofali się z występu, zanim zdążono ich okrążyć. Odtąd był przedstawicielem Stawki, koordynującym działania kilku frontów: pod Leningradem, na Kaukazie Północnym i na Kubaniu w 1943 roku, w krajach bałtyckich wiosną 1944 roku. Od sierpnia 1944 roku koordynował działania 2 i 3 Frontu Ukraińskiego w operacji jasko-kiszyniowskiej, która wyrwała Rumunię z sojuszu z Niemcami, a potem w walkach na Węgrzech i w operacji wiedeńskiej. Po zdobyciu Kiszyniowa poprosił Stalina o nadanie stopni marszałkowskich dowódcom obu frontów, Rodionowi Malinowskiemu i Fiodorowi Tołbuchinowi. 4 czerwca 1945 roku otrzymał order „Zwycięstwo”, najwyższe radzieckie odznaczenie wojskowe. Rola koordynatora była prestiżowa, ale dowodzili inni. Po Charkowie Stalin już nigdy nie dał mu pełnego zaufania.

Po wojnie

Latem 1945 roku Timoszenko odwiedził obóz dla repatriantów w Starych Drogach na Białorusi, gdzie czekali na powrót do domu byli więźniowie Auschwitz. Primo Levi opisał w „Rozejmie” wysokiego marszałka, który ogłosił im, że wkrótce wyruszą w drogę. Po wojnie dowodził okręgami wojskowymi: Baranowickim (przemianowanym na Białoruski), Południowouralskim i od 1949 do 1960 roku ponownie Białoruskim. Potem wszedł do Grupy Generalnych Inspektorów Ministerstwa Obrony, honorowego miejsca dla zasłużonych marszałków, a od 1962 roku przewodniczył Radzieckiemu Komitetowi Weteranów Wojny. W 1965 roku, w siedemdziesiąte urodziny, otrzymał drugi tytuł Bohatera Związku Radzieckiego. Jego córka Jekatierina była w latach 1946–1949 żoną Wasilija Stalina, syna dyktatora. Według rodzinnych relacji odmówił pisania wspomnień, twierdząc, że prawdy i tak nikt nie wydrukuje. Zmarł 31 marca 1970 roku w Moskwie. Jego prochy złożono w murze kremlowskim.

Znaczenie

Timoszenko był dowódcą przejściowej epoki Armii Czerwonej: wyrósł z kawalerii wojny domowej i z kręgu ludzi, których Stalin znał od Carycyna, ale rozumiał, że armia musi się zmienić. Żukow, który go cenił, mówił później, że był znacznie lepszym komisarzem obrony niż Woroszyłow i w krótkim czasie zdołał wiele zmienić na lepsze. Jego reformy z lat 1940–1941 były jednak spóźnione i niedokończone, a strategiczne przygotowania do wojny podporządkowane przekonaniu Stalina, że Hitler nie zaatakuje w 1941 roku. Na Polakach zaciążyła jego rola we wrześniu 1939 roku, gdy wojska jego frontu wkroczyły na ziemie wschodnie Rzeczypospolitej, a jego ulotki wzywały do rozprawy z oficerami. W Finlandii jego nazwisko kojarzy się z lutowym przełamaniem Linii Mannerheima, które zakończyło wojnę zimową. W historii wojny niemiecko-radzieckiej pozostał dowódcą pierwszego, najtrudniejszego roku: pod Smoleńskiem i Rostowem zdobywał czas i pierwsze zwycięstwa, pod Kijowem i Charkowem przeżył dwie z największych radzieckich katastrof.