Michaił Kirponos

Michaił Kirponos był dowódcą najsilniejszego frontu Armii Czerwonej w chwili niemieckiej napaści na Związek Radziecki i jednym z czterech dowódców radzieckich frontów, którzy zginęli w tej wojnie. Syn ukraińskich chłopów, carski felczer i bolszewik z czasów wojny domowej, przez większość międzywojennej kariery kierował szkołami wojskowymi. Do najwyższych stanowisk wyniosły go w ciągu niespełna dwóch lat wielka czystka w armii i zwycięski bój w wojnie zimowej. W 1941 roku jego Front Południowo-Zachodni przez trzy miesiące bronił Ukrainy i Kijowa, ale we wrześniu, gdy Stalin zakazał odwrotu, został okrążony i zniszczony. Kirponos zginął 20 września 1941 roku, próbując wyrwać się z okrążenia.

Leśnik i felczer

Urodził się 12 stycznia 1892 roku (30 grudnia 1891 według kalendarza juliańskiego) w miasteczku Wertijiwka w powiecie niżyńskim guberni czernihowskiej, w biednej ukraińskiej rodzinie chłopskiej. Rodzice nie mieli własnej ziemi i pracowali najemnie. Chodził do szkoły przycerkiewnej i ziemskiej, ale na dalszą naukę zabrakło pieniędzy. Od 1909 roku pracował jako stróż i gajowy w leśnictwach Czernihowszczyzny. W 1911 roku ożenił się po raz pierwszy.

We wrześniu 1915 roku został powołany do armii rosyjskiej. Ukończył kursy instruktorskie przy szkole strzelców oficerskich w Oranienbaumie, służył w pułku zapasowym, a w 1917 roku ukończył wojskową szkołę felczerską. Od sierpnia 1917 roku był felczerem kompanii w pułku piechoty na froncie rumuńskim. Po rewolucji żołnierze wybrali go przewodniczącym komitetu pułkowego, a w listopadzie – przewodniczącym rady żołnierskiej XXVI Korpusu. W styczniu 1918 roku dowództwo aresztowało go za organizowanie bratania się z żołnierzami austro-węgierskimi; w lutym został zdemobilizowany.

Wojna domowa

W 1918 roku Kirponos wstąpił do partii bolszewików. Wiosną, gdy Ukrainę zajęły wojska niemieckie i austro-węgierskie, wspierające hetmana Pawła Skoropadskiego, zorganizował w rodzinnej okolicy oddział partyzancki, który walczył z okupantami i z ukraińskimi oddziałami rządowymi, a po upadku powstania przeszedł na terytorium Rosji Radzieckiej. W życiorysie podkreślał później, że był przeciwnikiem ukraińskiego „separatyzmu”. Od sierpnia 1918 roku służył w Armii Czerwonej, w oddziałach 1 Ukraińskiej Dywizji Radzieckiej Mykoły Szczorsa: dowodził kompanią, potem batalionem, był szefem sztabu i dowódcą pułku, który walczył z wojskami Ukraińskiej Republiki Ludowej i z białymi pod Żytomierzem, Berdyczowem i Kijowem.

W 1919 roku trafił do szkół czerwonych dowódców – w Żytomierzu, Kijowie i Charkowie – gdzie przez kilka lat był zastępcą komendanta, a potem zastępcą do spraw politycznych. W latach 1923–1927 studiował w Akademii Wojskowej im. Michaiła Frunzego w Moskwie. Po studiach dowodził batalionem, pracował w szkole wojskowej w Charkowie, a od 1931 roku był szefem sztabu 51 Perekopskiej Dywizji Strzeleckiej w Odessie. W 1919 roku ożenił się po raz drugi, z Zofią Piotrowską, Polką, której krewni w latach trzydziestych byli represjonowani; brat żony uciekł do Polski, a jej ojca zesłano do Kazachstanu. Kirponos się z nią nie rozwiódł.

Kazań i czystka

W połowie lat trzydziestych (według różnych źródeł w 1934 lub 1935 roku) Kirponos został komendantem i komisarzem szkoły piechoty w Kazaniu, nazwanej później imieniem Rady Najwyższej Tatarskiej ASRR. W październiku 1935 roku otrzymał stopień kombryga. Była to spokojna, drugorzędna placówka, z której w zwykłych czasach rzadko awansowano na szczyty. Czasy nie były jednak zwykłe. W latach 1937–1938 wielka czystka zabrała tysiące dowódców Armii Czerwonej, od marszałka Michaiła Tuchaczewskiego po dowódców pułków. Kirponos – z żoną, której rodzina była represjonowana – mógł łatwo znaleźć się wśród ofiar. W autobiografii z 1938 roku sam podkreślał, że aktywnie uczestniczył w „demaskowaniu wrogów ludu” i walce z opozycją i zawsze trzymał się „generalnej linii partii”. Rosyjski publicysta Mark Sołonin pisał, że „piętno” w aktach osobowych zmywał gorliwą współpracą z organami bezpieczeństwa. W listopadzie 1939 roku Kirponos został komdywem.

Wojna zimowa

W grudniu 1939 roku, po napaści ZSRR na Finlandię, Kirponos objął dowództwo 70 Dywizji Strzeleckiej w 7 Armii na Przesmyku Karelskim. Jego dywizja wyróżniła się w ostatniej fazie wojny. Na początku marca 1940 roku przeszła po lodzie Zatoki Wyborskiej, obeszła od zachodu fiński rejon umocniony Wyborga, uchwyciła przyczółek na północnym brzegu zatoki i przecięła drogę z Wyborga do Helsinek, odpierając potem fińskie kontrataki. 21 marca 1940 roku Kirponos otrzymał tytuł Bohatera Związku Radzieckiego i Order Lenina.

Odtąd awansował w tempie wyjątkowym nawet jak na Armię Czerwoną po czystce. W kwietniu 1940 roku dowodził 49 Korpusem Strzeleckim, a w czerwcu został dowódcą Leningradzkiego Okręgu Wojskowego. 4 czerwca 1940 roku, po przywróceniu w Armii Czerwonej stopni generalskich, został generałem porucznikiem. Na początku 1941 roku zastąpił gen. armii Gieorgija Żukowa, który objął Sztab Generalny, na stanowisku dowódcy Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego, najsilniejszego okręgu w kraju, bo Stalin spodziewał się, że główne uderzenie Niemców przyjdzie na Ukrainę. 22 lutego 1941 roku awansował na generała pułkownika, a w lutym XVIII konferencja partyjna wybrała go zastępcą członka Komitetu Centralnego. W ciągu niewiele ponad roku z komendanta szkoły w Kazaniu stał się dowódcą blisko miliona żołnierzy.

Współpracownicy, jak szef sztabu okręgu gen. Maksim Purkajew, chwalili jego energię i pracowitość. Inni wątpili, czy jest gotowy do takiej roli. Komisarz brygadowy Nikołaj Popiel, komisarz polityczny 8 Korpusu Zmechanizowanego, wspominał go jako człowieka „nieskazitelnie odważnego i stanowczego”, który jednak „nie dojrzał jeszcze do takiego stanowiska” – w czasie pokoju nikt nie widział w tym wielkiego problemu, zapominając, że z chwilą wybuchu wojny okręg nadgraniczny stanie się frontem.

Front Południowo-Zachodni

W czerwcu 1941 roku dowództwo okręgu, podobnie jak inne na zachodniej granicy, otrzymywało coraz więcej meldunków o niemieckich przygotowaniach. Według relacji radzieckich oficerów Kirponos próbował w połowie czerwca wysunąć część wojsk na pozycje przygraniczne, ale Moskwa kazała to odwołać, by nie „prowokować” Niemców. 22 czerwca, w dniu ataku Niemiec na ZSRR, okręg przekształcono we Front Południowo-Zachodni z Kirponosem na czele. Jego wojska, lepiej przygotowane i rozstawione głębiej niż Front Zachodni gen. Dmitrija Pawłowa, nie zostały zaskoczone w takim stopniu jak armie na Białorusi.

Moskwa żądała natychmiastowego kontrnatarcia: dyrektywa nr 3 z 22 czerwca kazała frontowi do 24 czerwca zająć Lublin. Na miejscu, w Tarnopolu, pojawił się Żukow z Nikitą Chruszczowem. Pod Dubnem, Łuckiem i Brodami sześć radzieckich korpusów zmechanizowanych z tysiącami czołgów uderzyło na 1 Grupę Pancerną gen. płk. Ewalda von Kleista. Była to jedna z największych bitew pancernych wojny. Korpusy wchodziły do walki osobno, bez zaopatrzenia i rozpoznania, a Kirponos i Żukow spierali się o sens natarcia: 27 czerwca Kirponos kazał je przerwać i przejść do obrony, Żukow natychmiast ten rozkaz odwołał. Radzieckie korpusy straciły większość czołgów, ale opóźniły Niemców o ponad tydzień. Szef sztabu niemieckich wojsk lądowych gen. płk Franz Halder zanotował 26 czerwca, że przeciwnik Grupy Armii „Południe” ma „twarde i energiczne kierownictwo”.

W lipcu Front Południowo-Zachodni cofnął się na Linię Stalina, a potem pod Kijów. 10 lipca jego zwierzchnikiem został marsz. Siemion Budionny jako dowódca kierunku południowo-zachodniego. Front nie dał się rozbić: jego sztab zachował łączność z armiami, a Kijowski Rejon Umocniony zatrzymał niemiecką 6 Armię. Na południu Niemcy okrążyli jednak w pierwszych dniach sierpnia pod Humaniem 6 i 12 Armię, przekazane wcześniej Frontowi Południowemu. Za plecami Kirponosa szukano tymczasem jego winy. Według dokumentów opublikowanych po latach 16 lipca 1941 roku szef kontrwywiadu wojskowego przesłał do Moskwy notatkę, w której zarzucał mu trockistowską przeszłość, podejrzane znajomości i żonę „polską nacjonalistkę”.

Kocioł kijowski

W sierpniu 1941 roku los Frontu Południowo-Zachodniego rozstrzygnął się w kwaterze Hitlera. Rozkaz z 21 sierpnia skierował na tyły frontu grupę pancerną gen. płk. Heinza Guderiana, a z przyczółka pod Krzemieńczukiem na Dnieprze przygotowywał się do uderzenia Kleist. Kirponos i Budionny wielokrotnie prosili Stawkę o zgodę na skrócenie frontu i odwrót. W nocy z 11 na 12 września Józef Stalin w rozmowie przez dalekopis zabronił Kirponosowi szukać „rubieży do odwrotu” i oddawać Kijów. Kirponos zapewnił go wtedy, że front ani myśli się wycofywać, i prosił tylko o odwody. Jego szef sztabu gen. mjr Wasilij Tupikow, który 14 września ostrzegał Moskwę przed katastrofą, został nazwany panikarzem.

15–16 września pancerne kleszcze Guderiana i Kleista zwarły się pod Łochwicą, daleko na wschód od Kijowa. 17 września do sztabu frontu w Pyriatynie przyleciał gen. mjr Iwan Bagramian z ustnym rozkazem marsz. Siemiona Timoszenki, nowego dowódcy kierunku, by porzucić Kijów i przebijać się na wschód. Kirponos, pamiętając o zakazie Stalina, zażądał potwierdzenia na piśmie ze Stawki. Wieczorem, nie doczekawszy się go, sam rozkazał armiom wychodzić z okrążenia. Zgoda Moskwy, i to tylko na opuszczenie Kijowa, przyszła w nocy. Następnego dnia front przestał istnieć jako całość: armie rozpadły się na odcięte od siebie zgrupowania, a 19 września Niemcy weszli do Kijowa. Według relacji odmówił ewakuacji samolotem, dopóki jego wojska zostają w kotle.

Śmierć w gaju Szumejkowo

Kolumna sztabów frontu i 5 Armii, w której szedł Kirponos, przedzierała się z Pyriatynu na wschód. 20 września pod chutorem Drjukowszczyna, około 15 kilometrów na południowy zachód od Łochwicy, natknęła się na niemiecką 3 Dywizję Pancerną. Resztki kolumny, według radzieckich relacji około tysiąca ludzi, w tym kilkuset oficerów, schroniły się w gaju Szumejkowo. Niemcy atakowali go z trzech stron. W walce wręcz brali udział wszyscy, od szeregowców po dowódcę frontu. Kirponos został ranny w nogę, a kilka godzin później zginął od odłamka, który trafił go w głowę. Zginęli też członek rady wojennej frontu Michaił Burmistienko, Tupikow i inni oficerowie sztabu, a dowódca 5 Armii gen. mjr Michaił Potapow, ciężko ranny, dostał się do niewoli. Ciało Kirponosa pochowano na miejscu. Okoliczności jego śmierci badała po wojnie radziecka komisja; przez lata krążyła też niepotwierdzona hipoteza, że ciężko ranny generał odebrał sobie życie.

W bitwie o Kijów Front Południowo-Zachodni został niemal całkowicie zniszczony. Niemcy ogłosili wzięcie 665 tysięcy jeńców; według rosyjskich obliczeń front stracił od lipca do końca września ponad 700 tysięcy żołnierzy, z tego ponad 616 tysięcy zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli.

Pamięć i ocena

Po wyzwoleniu Kijowa szczątki Kirponosa ekshumowano i w grudniu 1943 roku z honorami wojskowymi pochowano w kijowskim ogrodzie botanicznym, a w 1957 roku przeniesiono do Parku Wiecznej Chwały nad Dnieprem. W ZSRR stał się jednym z bohaterów obrony Kijowa: jego imię nosiły ulice Kijowa, Czernihowa i Łochwicy, a w Kijowie i Czernihowie stanęły jego pomniki. Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę w ramach dekomunizacji kijowską ulicę Kirponosa przemianowano w 2022 roku, a w 2023 roku zdemontowano jego pomnik.

Historycy oceniają go surowo, choć ze zrozumieniem dla warunków, w jakich walczył. Tak jak Pawłow należy do dowódców, których obarcza się odpowiedzialnością za klęski lata 1941 roku. Zarzuca się mu brak doświadczenia w dowodzeniu wielkimi związkami, częste zmiany decyzji i ślepe posłuszeństwo wobec Stawki. Marsz. Konstanty Rokossowski, który dowodził w jego froncie korpusem zmechanizowanym, wspominał zagubienie Kirponosa w pierwszych dniach wojny i pisał, że tak ogromne zadania nie były mu „na miarę”. Marsz. Kiriłł Moskalenko widział w nim przede wszystkim odważnego, stanowczego dowódcę. Wiadomo jednak, że jego front przez trzy miesiące nie dał się rozbić, choć walczył z najsilniejszymi wojskami pancernymi Niemców, a o katastrofie we wrześniu przesądziła decyzja Stalina, nie dowódcy frontu. W odróżnieniu od Pawłowa Kirponos nie został po klęsce oskarżony ani rozstrzelany – zginął razem ze swoim sztabem wśród żołnierzy, których nie pozwolono mu wyprowadzić z okrążenia.