Carl Gustaf Emil Mannerheim

Carl Gustaf Emil Mannerheim przeżył kilka epok i w każdej odegrał ważną rolę. Przez trzydzieści lat był oficerem armii rosyjskiej i doszedł w niej do stopnia generała. Gdy imperium carów się rozpadło, poprowadził białych do zwycięstwa w fińskiej wojnie domowej i przez kilka miesięcy był regentem niepodległej Finlandii. W latach trzydziestych przygotowywał kraj do wojny ze Związkiem Radzieckim, a gdy 30 listopada 1939 roku Armia Czerwona zaatakowała Finlandię, 72-letni marszałek objął naczelne dowództwo. Prowadził Finów w wojnie zimowej i w wojnie kontynuacyjnej u boku III Rzeszy, a w 1944 roku jako prezydent wyprowadził kraj z wojny. Finlandia przegrała obie wojny ze Związkiem Radzieckim, ale zachowała niepodległość i demokratyczny ustrój. Dla Finów jest ojcem współczesnego państwa, dla części historyków także postacią kontrowersyjną: wodzem białego terroru z 1918 roku i sojusznikiem Hitlera w latach 1941–1944.

Młodość

Urodził się 4 czerwca 1867 roku w rodowym majątku Louhisaari w parafii Askainen pod Turku, w Wielkim Księstwie Finlandii, autonomicznej części Imperium Rosyjskiego. Ród Mannerheimów, pochodzący z Niemiec i nobilitowany w Szwecji w XVII wieku, osiadł w Finlandii pod koniec XVIII wieku. Pradziadek, hrabia Carl Erik Mannerheim, po przyłączeniu Finlandii do Rosji w 1809 roku stał na czele pierwszego rządu Wielkiego Księstwa. Językiem ojczystym rodziny był szwedzki; po fińsku Mannerheim nauczył się dobrze dopiero jako dorosły człowiek i nigdy nie mówił nim swobodnie. Jako trzeci syn hrabiego nosił tytuł barona. Na co dzień używał drugiego imienia, Gustaf.

Dzieciństwo nie było szczęśliwe. Zadłużony ojciec, Carl Robert, w 1880 roku porzucił rodzinę, a rok później zmarła matka. Rodzeństwo rozdzielono między krewnych. W wieku czternastu lat Gustaf wstąpił do szkoły kadetów w Haminie, jedynej szkoły wojskowej w Finlandii, ale w 1886 roku został z niej wydalony za samowolne opuszczenie koszar. Zdał maturę i w latach 1887–1889 ukończył Mikołajewską Szkołę Kawalerii w Petersburgu.

Oficer cara

Służbę zaczął jako kornet 15 Aleksandryjskiego Pułku Dragonów w Kaliszu, przy granicy z Niemcami. W 1891 roku przeszedł do elitarnego Pułku Kawalergardów w Petersburgu. W 1892 roku ożenił się z zamożną Rosjanką Anastazją Arapową, z którą miał dwie córki; małżeństwo rozpadło się już na początku XX wieku, choć rozwód wzięli dopiero w 1919 roku. W 1896 roku stał w paradnym mundurze u stopni tronu podczas koronacji Mikołaja II w Moskwie. Do końca życia pozostał lojalny wobec ostatniego cara: jego portret wisiał w helsińskim domu Mannerheima aż do jego śmierci.

Gdy wybuchła wojna rosyjsko-japońska, zgłosił się na ochotnika na front. W stopniu podpułkownika służył w 52 Nieżyńskim Pułku Dragonów w Mandżurii, walczył pod Mukdenem i za męstwo został pułkownikiem. W latach 1906–1908 odbył na zlecenie rosyjskiego sztabu generalnego wielką wyprawę wywiadowczą: przez Turkiestan, Sinciang i Gansu przejechał konno około 14 tysięcy kilometrów do Pekinu, udając badacza etnografa. Część drogi przebył razem z francuskim orientalistą Paulem Pelliotem. Spotkał się z przebywającym na wygnaniu XIII Dalajlamą, zebrał bogate zbiory dla fińskiego muzeum narodowego i sporządził dla cara raport o modernizacji Chin.

Następne lata spędził na ziemiach polskich. W 1909 roku objął dowództwo 13 Włodzimierskiego Pułku Ułanów w Mińsku Mazowieckim, a w 1911 roku, już jako generał major, Lejb-Gwardyjskiego Pułku Ułanów Jego Wysokości w Warszawie. Obracał się w towarzystwie polskiej arystokracji, przyjaźnił się m.in. z księżną Marią Lubomirską, i nauczył się trochę po polsku. W pierwszej wojnie światowej dowodził Samodzielną Gwardyjską Brygadą Kawalerii, która walczyła z Austriakami w Galicji i na Lubelszczyźnie; za walki z 1914 roku dostał Order Świętego Jerzego IV klasy. Od 1915 roku dowodził 12 Dywizją Kawalerii, z którą w 1916 roku przeszedł na front rumuński. W kwietniu 1917 roku, już po rewolucji lutowej, awansował na generała lejtnanta i objął 6 Korpus Kawalerii. Nowa władza nie ufała jednak oficerowi znanemu z przywiązania do monarchii. We wrześniu 1917 roku przeniesiono go do rezerwy. Po przewrocie bolszewickim wyjechał w grudniu 1917 roku do Finlandii, która 6 grudnia ogłosiła niepodległość.

Biały generał

W styczniu 1918 roku senat Pehra Evinda Svinhufvuda powierzył Mannerheimowi dowództwo wojsk rządowych, opartych na ochotniczych oddziałach straży obywatelskiej, czyli Białej Gwardii. W nocy z 27 na 28 stycznia jego oddziały rozbroiły rosyjskie garnizony w Ostrobotnii i zdobyły broń, a w tym samym czasie czerwoni przejęli władzę w Helsinkach i na południu kraju. Zaczęła się wojna domowa. Mannerheim z kwatery w Seinäjoki zbudował armię z ochotników, poborowych, kilkudziesięciu szwedzkich oficerów i fińskich jegrów wyszkolonych w Niemczech. 6 kwietnia jego wojska zdobyły po krwawych walkach Tampere, główny ośrodek czerwonych. W tym samym czasie na południu wylądowała niemiecka Dywizja Bałtycka generała Rüdigera von der Goltza, która 13 kwietnia zajęła Helsinki. 16 maja 1918 roku Mannerheim przyjął w stolicy paradę zwycięstwa.

Wojna domowa była krótka, ale okrutna. Obie strony stosowały terror, a po zwycięstwie biali zamknęli dziesiątki tysięcy czerwonych w obozach jenieckich, w których z głodu i chorób zmarło około 12 tysięcy ludzi. Według fińskich badań w całej wojnie zginęło około 36 tysięcy osób, w większości po stronie czerwonych, i to w dużej mierze już po zakończeniu walk. Mannerheim jako wódz naczelny ponosi część odpowiedzialności za biały terror; wydawał wprawdzie rozkazy przeciw samowolnym egzekucjom, ale nie zdołał, a według krytyków nie bardzo chciał, wyegzekwować ich przestrzegania. Dla fińskiej lewicy na długie lata pozostał „białym generałem”.

Zwycięski wódz szybko poróżnił się z rządem, który oddał wojsko pod wpływy niemieckie i szukał dla Finlandii króla w niemieckiej dynastii. 31 maja 1918 roku Mannerheim podał się do dymisji i wyjechał do Szwecji, gdzie utrzymywał kontakty z dyplomatami ententy.

Regent

Klęska Niemiec w listopadzie 1918 roku przekreśliła projekt Królestwa Finlandii, a wybrany na króla Fryderyk Karol Heski zrzekł się tronu. 12 grudnia 1918 roku parlament wybrał Mannerheima na regenta. Jego największym sukcesem było uzyskanie w 1919 roku uznania niepodległości Finlandii przez Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone. Rozważał też, w porozumieniu z białymi Rosjanami i z Winstonem Churchillem, fiński udział w marszu na Piotrogród, w którym latem i jesienią 1919 roku nacierał generał Nikołaj Judenicz, stawiając jednak warunek, że biali uznają niepodległość Finlandii. Ani biali, ani fiński rząd na to nie przystali. W lipcu 1919 roku Mannerheim, choć był monarchistą, zatwierdził republikańską konstytucję, a 25 lipca przegrał wybory prezydenckie w parlamencie z liberałem Kaarlem Juhą Ståhlbergiem. Wycofał się z polityki. Według polskich biografów w czasie podróży po Europie odwiedził wówczas także Warszawę, gdzie rozmawiał z Józefem Piłsudskim o wojnie z bolszewikami.

Między wojnami

W latach dwudziestych nie piastował żadnego urzędu państwowego. Założył Związek Opieki nad Dzieckiem swego imienia, od 1922 roku kierował Fińskim Czerwonym Krzyżem, zasiadał w radach nadzorczych banków, polował i podróżował do Indii. W 1920 roku fińscy komuniści z Piotrogrodu przygotowali na niego nieudany zamach. Gdy na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych do władzy pchał się skrajnie prawicowy ruch Lapua, część jego zwolenników widziała w Mannerheimie dyktatora; on jednak odmówił udziału w zamachu stanu.

W 1931 roku prezydent Svinhufvud powołał go na przewodniczącego Rady Obrony i obiecał na piśmie, że na wypadek wojny obejmie on naczelne dowództwo. W 1933 roku otrzymał tytuł marszałka polnego. Przez całe lata trzydzieste przekonywał rządy, że jedynym realnym zagrożeniem dla Finlandii jest Związek Radziecki, domagał się pieniędzy na zbrojenia, rozbudowy umocnień na Przesmyku Karelskim i sojuszu obronnego ze Szwecją. Wielokrotnie podawał się do dymisji, gdy parlament i rząd obcinały wydatki. W 1936 roku reprezentował Finlandię na pogrzebie Jerzego V w Londynie. Odwiedzał też Niemcy, ale do Hitlera i jego reżimu odnosił się z rezerwą.

Wiosną 1939 roku, gdy Berlin zaproponował państwom nordyckim pakty o nieagresji, Mannerheim opowiadał się za przyjęciem oferty, ale rząd odrzucił ją razem z Norwegią i Szwecją. Jesienią, gdy Józef Stalin postawił Finlandii żądania terytorialne, Mannerheim, podobnie jak Juho Kusti Paasikivi, radził ustąpić więcej, niż chciał rząd. Znał stan armii: brakowało jej artylerii, amunicji, broni przeciwpancernej i samolotów.

Wojna zimowa

30 listopada 1939 roku, w dniu radzieckiej napaści, prezydent Kyösti Kallio mianował 72-letniego marszałka naczelnym wodzem. W pierwszym rozkazie dziennym Mannerheim nazwał wojnę dalszym ciągiem i ostatnim aktem walki o wolność z 1918 roku. Kwaterę główną urządził w Mikkeli. Pas umocnień na Przesmyku Karelskim, o który zabiegał od lat, cały świat poznał jako linię Mannerheima, choć w rzeczywistości był to ciąg skromnych schronów i okopów, a nie fińska linia Maginota.

Mannerheim prowadził wojnę oszczędnie i trzeźwo. Jego armia zatrzymała w grudniu natarcie na Przesmyku, a w lasach środkowej Finlandii rozbijała radzieckie dywizje, m.in. pod Suomussalmi. Marszałek wiedział jednak, że mały kraj nie wygra wojny na wyczerpanie. Gdy w lutym 1940 roku Armia Czerwona przełamała obronę na Przesmyku, poparł zawarcie pokoju, zanim armia się załamie, i nie liczył na obiecywaną pomoc Wielkiej Brytanii i Francji, która przyszłaby za późno i wciągnęłaby Finlandię w wojnę mocarstw. Pokój moskiewski z 12 marca 1940 roku kosztował Finlandię Przesmyk Karelski z Wyborgiem, ale ocalił jej niepodległość.

Wojna kontynuacyjna

Po pokoju moskiewskim Mannerheim pozostał naczelnym wodzem i należał do wąskiego grona, które zbliżyło Finlandię do Niemiec. Jesienią 1940 roku Helsinki zgodziły się na tranzyt niemieckich wojsk do Norwegii, a w 1941 roku sztaby obu państw uzgadniały współdziałanie. Gdy 22 czerwca 1941 roku Niemcy napadły na ZSRR, a po radzieckich nalotach na fińskie miasta Finlandia 25 czerwca uznała się za stronę wojny, Mannerheim znów objął dowództwo. W głośnym rozkazie dziennym z 10 lipca 1941 roku nawiązał do przysięgi z 1918 roku, że nie schowa miecza do pochwy, dopóki Karelia Wschodnia nie będzie wolna. Rozkaz ten, sugerujący podbój ziem, które nigdy nie należały do Finlandii, wywołał sprzeciw części polityków.

Fińska armia odzyskała ziemie utracone w 1940 roku, a następnie zajęła radziecką Karelię Wschodnią z Pietrozawodskiem i doszła do rzeki Świr. Na Przesmyku Karelskim Mannerheim zatrzymał wojska w pobliżu dawnej granicy i odmówił Niemcom udziału w szturmie Leningradu, choć fiński front zamykał od północy pierścień blokady miasta. Jesienią 1941 roku Finowie przecięli wprawdzie kolej murmańską pod Pietrozawodskiem, ale w 1942 roku Mannerheim odmówił natarcia na Biełomorsk, które miało przeciąć zbudowane przez Rosjan obejście tej linii, którą płynęła do ZSRR pomoc aliantów. Ciemną stroną okupacji Karelii Wschodniej były obozy dla rosyjskiej ludności cywilnej i obozy jenieckie, w których z głodu i chorób zmarło kilkanaście tysięcy radzieckich jeńców i kilka tysięcy cywilów.

4 czerwca 1942 roku, w 75. urodziny, rząd nadał Mannerheimowi jedyny w historii tytuł marszałka Finlandii. Tego dnia niespodziewanie przyleciał do Finlandii Adolf Hitler z Wilhelmem Keitlem; spotkanie odbyło się w wagonie kolejowym pod Imatrą, a fiński technik radiowy potajemnie nagrał fragment rozmowy, jedyne znane nagranie Hitlera mówiącego zwykłym głosem. Kilka tygodni później Mannerheim złożył rewizytę w kwaterze Hitlera. Kontakty z Niemcami utrzymywał jednak w formie możliwie oficjalnej i chłodnej, a z Wielką Brytanią, która w grudniu 1941 roku wypowiedziała Finlandii wojnę, dzielił go raczej żal niż wrogość: przed wypowiedzeniem wojny Churchill i Mannerheim wymienili uprzejme listy.

Prezydent i wyjście z wojny

W czerwcu 1944 roku Armia Czerwona przełamała fińską obronę na Przesmyku Karelskim w operacji wyborsko-pietrozawodzkiej i zdobyła Wyborg. Za cenę niemieckiej pomocy wojskowej prezydent Risto Ryti dał Joachimowi von Ribbentropowi osobiste zobowiązanie, że Finlandia nie zawrze odrębnego pokoju. Front zatrzymano w bitwie pod Tali-Ihantala. Gdy sytuacja się ustabilizowała, Ryti ustąpił, a 4 sierpnia 1944 roku parlament specjalną ustawą powierzył urząd prezydenta Mannerheimowi. Nowy prezydent uznał, że zobowiązanie Rytiego wiązało tylko jego osobiście, i podjął rozmowy z Moskwą. 19 września 1944 roku Finlandia podpisała rozejm moskiewski: straciła znowu ziemie z 1940 roku i dodatkowo Petsamo, musiała zapłacić wysokie reparacje i wydalić wojska niemieckie, co oznaczało wojnę lapońską z dawnym sojusznikiem.

Przed zerwaniem z Niemcami Mannerheim napisał do Hitlera, że nie może i nie chce obracać przeciw Niemcom broni, którą od nich dostał, ale jego obowiązkiem jest wyprowadzić naród z wojny. Jako prezydent, mimo złego zdrowia, wykonywał warunki rozejmu pod nadzorem Sojuszniczej Komisji Kontroli, którą kierował Andriej Żdanow. Obawiał się, że zostanie postawiony przed sądem w procesie o odpowiedzialność za wojnę, w którym skazano m.in. Rytiego i Tannera, ale Moskwa go oszczędziła; według relacji Stalin mówił później fińskim politykom, że Finowie wiele zawdzięczają swojemu marszałkowi. Po ogłoszeniu wyroków, 4 marca 1946 roku, Mannerheim ustąpił z urzędu, podając jako powód stan zdrowia. Jego następcą został Paasikivi.

Ostatnie lata i dziedzictwo

Ostatnie lata spędził głównie w sanatorium Valmont pod Montreux w Szwajcarii, gdzie z pomocą współpracowników pisał wspomnienia, wydane już po jego śmierci. Zmarł 27 stycznia 1951 roku w szpitalu w Lozannie. Pochowano go 4 lutego na cmentarzu Hietaniemi w Helsinkach; za trumną szło około stu tysięcy ludzi.

W Finlandii Mannerheim jest postacią niemal pomnikową: w 2004 roku w plebiscycie telewizyjnym wybrano go największym Finem w historii, jego urodziny są Dniem Flagi Sił Zbrojnych, a główna ulica Helsinek nosi jego imię. Historycy widzą go bardziej złożenie. Był arystokratą ze świata carskiej Rosji, który z trudem mówił w języku swojego narodu, a stał się jego symbolem. Wódz zwycięzców w bratobójczej wojnie z 1918 roku po latach wezwał do pojednania, a w 1939 roku poprowadził do walki zjednoczony naród. Związał Finlandię z Hitlerem, ale nie pozwolił wciągnąć jej w niemieckie zbrodnie i umiał w porę zawrócić. Z perspektywy drogi do drugiej wojny światowej i samej wojny jego życie pokazuje los małego narodu między Rosją a Niemcami. Finlandia była jedynym państwem z radzieckiej strefy wpływów wyznaczonej w pakcie Ribbentrop-Mołotow, które nie zostało ani wchłonięte przez ZSRR, ani zamienione w jego satelitę, i Mannerheim miał w tym ogromny udział.