Kiriłł Mierieckow

Kiriłł Mierieckow był radzieckim dowódcą, którego kariera zawiera w sobie niemal całą historię Armii Czerwonej w epoce Józefa Stalina. Syn chłopa spod Moskwy, ślusarz i bolszewik od 1917 roku, walczył w wojnie domowej i w wojnie polsko-bolszewickiej, w latach trzydziestych był doradcą wojskowym w Hiszpanii i przetrwał wielką czystkę, która zabrała większość jego przełożonych. Jako dowódca Leningradzkiego Okręgu Wojskowego przygotował plan wojny z Finlandią i 30 listopada 1939 roku poprowadził do ataku wojska, które miały ją pokonać w dwa tygodnie. Klęski grudnia 1939 roku obciążają w dużej mierze jego plan, ale to jego 7 Armia przełamała w lutym 1940 roku Linię Mannerheima. Krótko potem został szefem Sztabu Generalnego, a w czerwcu 1941 roku, w drugim dniu wojny z Niemcami, został aresztowany i torturowany przez NKWD. Zwolniony po dwóch i pół miesiąca, dowodził frontami pod Leningradem i w Karelii, zakończył wojnę w Mandżurii jako marszałek Związku Radzieckiego i jeden z kawalerów najwyższego radzieckiego orderu wojskowego.

Ślusarz i bolszewik

Urodził się 7 czerwca 1897 roku (26 maja według kalendarza juliańskiego) we wsi Nazariewo w powiecie zarajskim guberni riazańskiej, dziś w obwodzie moskiewskim, jako najstarsze dziecko chłopskiej rodziny Afanasija i Anny Mierieckowów. Po czteroklasowej szkole ziemskiej, w wieku dwunastu lat, wyjechał do Moskwy, gdzie pracował jako ślusarz i zetknął się z rewolucyjnym podziemiem. Praca w fabryce realizującej zamówienia wojskowe uchroniła go w czasie pierwszej wojny światowej przed poborem do armii carskiej.

W 1915 roku za namową znajomego bolszewika wyjechał do miasteczka Sudogda w guberni włodzimierskiej, gdzie pracował jako mechanik w fabryce. Po rewolucji lutowej współtworzył tam komórkę partii bolszewickiej i został sekretarzem jej komitetu powiatowego. Pod koniec 1917 roku został szefem sztabu miejscowego oddziału Czerwonej Gwardii, a po przewrocie październikowym brał udział w przejmowaniu władzy w mieście.

Wojna domowa i akademia

Od sierpnia 1918 roku służył w Armii Czerwonej. Jego oddział walczył w operacji kazańskiej przeciwko wojskom antybolszewickiego Komucza. Mierieckow został tam dwukrotnie postrzelony. W lutym 1919 roku skierowano go do Akademii Wojskowej Armii Czerwonej, ale nauka była ciągle przerywana wyjazdami na front. Służył jako pomocnik szefa sztabu 14 Dywizji Strzeleckiej, a w 1920 roku jako pomocnik szefa sztabu do spraw rozpoznania w 4 i 6 Dywizji Kawalerii 1 Armii Konnej Siemiona Budionnego, z którą walczył na Ukrainie przeciwko Polakom. W wojnie domowej walczył na frontach wschodnim, południowym i zachodnim i był kilkakrotnie ciężko ranny.

W 1921 roku ukończył akademię, przemianowaną później na Akademię Wojskową im. Michaiła Frunzego, i rozpoczął długą karierę oficera sztabowego. Był szefem sztabu dywizji kawalerii i piechoty, a od 1924 roku przez osiem lat służył w Moskiewskim Okręgu Wojskowym, gdzie doszedł do stanowiska szefa sztabu okręgu, a po drodze dowodził 14 Dywizją Strzelecką. W 1931 roku, w okresie tajnej współpracy Armii Czerwonej z Reichswehrą, odbył kilkumiesięczne szkolenie w Niemczech.

Szef sztabu u Uborewicza i Blüchera

W kwietniu 1932 roku został szefem sztabu Białoruskiego Okręgu Wojskowego, którym dowodził Ijeronim Uborewicz, jeden z najzdolniejszych dowódców radzieckich i bliski współpracownik Michaiła Tuchaczewskiego. Na przełomie 1934 i 1935 roku Mierieckow przeszedł na stanowisko szefa sztabu Samodzielnej Dalekowschodniej Armii Czerwonego Sztandaru marszałka Wasilija Blüchera, która strzegła granicy z Mandżukuo przed Armią Kwantuńską. W listopadzie 1935 roku, po wprowadzeniu stopni osobistych, otrzymał stopień komdiwa.

Hiszpania i czystka

Od września 1936 do maja 1937 roku przebywał pod pseudonimem „Pietrowicz” w Hiszpanii jako doradca wojskowy republikańskiego dowództwa w czasie wojny domowej. Doradzał w okresie obrony Madrytu i został ranny. W styczniu 1937 roku otrzymał pierwszy z siedmiu Orderów Lenina.

Wrócił do kraju w szczycie wielkiej czystki. W czerwcu 1937 roku skazano i rozstrzelano Tuchaczewskiego, Uborewicza i innych dowódców, z którymi Mierieckow pracował latami, a w 1938 roku zginął Blücher. W protokołach przesłuchań wielu z nich pojawiało się nazwisko Mierieckowa, a Uborewicz zeznał w śledztwie, że osobiście zwerbował go do „wojskowego spisku”. Mimo to Mierieckow uniknął aresztowania i awansował: w czerwcu 1937 roku został zastępcą szefa Sztabu Generalnego Borisa Szaposznikowa, we wrześniu 1938 roku dowódcą Nadwołżańskiego Okręgu Wojskowego, a w styczniu 1939 roku Leningradzkiego Okręgu Wojskowego. W lutym 1939 roku otrzymał stopień komandarma 2. rangi, a w marcu XVIII Zjazd partii wybrał go na zastępcę członka Komitetu Centralnego.

Wojna zimowa

Leningradzki Okręg Wojskowy obejmował granicę z Estonią i Finlandią. Na początku października 1939 roku Mierieckow przewodniczył radzieckiej delegacji w mieszanej komisji wojskowej, która w Tallinnie ustalała szczegóły rozmieszczenia radzieckich baz na mocy paktu o wzajemnej pomocy narzuconego Estonii. Według jego wspomnień już latem 1939 roku Stalin polecił mu przygotować plan na wypadek wojny z Finlandią. Gdy jesienią Finowie odrzucili radzieckie żądania, sztab okręgu przedstawił ludowemu komisarzowi obrony Klimientowi Woroszyłowowi plan rozbicia fińskiej armii. W meldunkach przyznawał, że teren poprzecinany jeziorami, rzekami, bagnami i lasami utrudni działania, ale jego plan, podobnie jak oczekiwania Stalina, zakładał szybkie zwycięstwo w ciągu dwóch, trzech tygodni. Rozpoznanie fińskich umocnień na Przesmyku Karelskim było powierzchowne, a sił przeciwnika nie doceniono.

Po incydencie w Mainili 30 listopada 1939 roku cztery armie Leningradzkiego Okręgu Wojskowego zaatakowały Finlandię. Wojna zimowa od pierwszych dni szła źle. Na Przesmyku Karelskim 7 Armia utknęła przed umocnieniami, które od nazwiska fińskiego naczelnego wodza Carla Gustafa Emila Mannerheima nazwano Linią Mannerheima, a na północy fińskie oddziały okrążały i niszczyły radzieckie dywizje. 9 grudnia kierowanie wojną przejęła w Moskwie Kwatera Główna ze Stalinem, Woroszyłowem i Szaposznikowem, a Mierieckow objął dowództwo samej 7 Armii. W drugiej połowie grudnia jego natarcie na umocnienia pod Summą załamało się z ciężkimi stratami. W styczniu 1940 roku nad wojskami na Przesmyku utworzono Front Północno-Zachodni Siemiona Timoszenki, a 7 Armię, wzmocnioną ciężką artylerią i nowymi dywizjami, przygotowywano starannie do drugiego szturmu.

11 lutego 1940 roku 7 Armia przełamała Linię Mannerheima pod Summą, w rejonie Lähde, i zmusiła Finów do odwrotu na kolejne linie obrony. Na początku marca jej wojska przeszły po lodzie Zatoki Wyborskiej i walczyły na przedmieściach Wyborga, gdy 13 marca wszedł w życie pokój moskiewski. 21 marca 1940 roku Mierieckow otrzymał tytuł Bohatera Związku Radzieckiego za przełamanie głównych umocnień Linii Mannerheima. Zwycięstwo kosztowało jednak Armię Czerwoną ponad 126 tysięcy zabitych i zaginionych, a za obnażone słabości Mierieckow jako autor pierwotnego planu ponosił znaczną część odpowiedzialności.

Szef Sztabu Generalnego

Mimo to awansował dalej. 4 czerwca 1940 roku, gdy przywrócono stopnie generalskie, jako jeden z pierwszych trzech dowódców, obok Gieorgija Żukowa i Iwana Tiuleniewa, otrzymał stopień generała armii. Był zastępcą ludowego komisarza obrony, a w sierpniu 1940 roku zastąpił Szaposznikowa na stanowisku szefa Sztabu Generalnego. W styczniu 1941 roku, po grach wojennych na mapach, w których Żukow pobił obrońców, i po burzliwej naradzie na Kremlu, Stalin odwołał Mierieckowa. Szefem Sztabu Generalnego został Żukow, a Mierieckow zastępcą ludowego komisarza obrony do spraw szkolenia bojowego.

W celi NKWD

23 czerwca 1941 roku, w drugim dniu niemieckiej inwazji, został odwołany z Leningradu, dokąd wysłano go dwa dni wcześniej jako przedstawiciela Naczelnego Dowództwa, i aresztowany przez NKWD jako rzekomy uczestnik antyradzieckiego spisku wojskowego, na podstawie zeznań wymuszonych w latach 1937–1938 od rozstrzelanych dowódców. Śledztwo prowadzili m.in. Lew Szwarcman i Boris Rodos, a w przesłuchaniach brał udział zastępca Ławrientija Berii Wsiewołod Mierkułow. Mierieckowa bito gumowymi pałkami i torturowano, aż przyznał się do winy i obciążył innych aresztowanych. Część osadzonych razem z nim dowódców, wśród nich Grigorij Sztern, dowódca armii w wojnie zimowej, rozstrzelano bez wyroku 28 października 1941 roku pod Kujbyszewem.

28 sierpnia Mierieckow napisał z więzienia list do Stalina z prośbą o skierowanie na front. 6 września 1941 roku zwolniono go „na podstawie wskazówek organów dyrektywnych”, co oznaczało zapewne ustną decyzję samego Stalina. W 1955 roku akta jego sprawy zostały zniszczone. We wspomnieniach Mierieckow napisał tylko, że „z niezależnych od niego przyczyn” był przez dwa miesiące odsunięty od pracy.

Pod Leningradem

Od 24 września 1941 roku dowodził 7 Samodzielną Armią, która zatrzymała Finów nad rzeką Świr, a od 9 listopada 4 Samodzielną Armią, która w operacji tichwińskiej odbiła 9 grudnia Tichwin. Był to jeden z pierwszych radzieckich sukcesów tej wojny: przekreślił niemiecki plan połączenia się z Finami na wschód od Ładogi. 17 grudnia 1941 roku Mierieckow objął dowództwo nowego Frontu Wołchowskiego, na którego czele stał, z krótką przerwą, do lutego 1944 roku.

Pierwsza wielka operacja frontu, operacja lubańska z początku 1942 roku, miała przerwać blokadę Leningradu, ale skończyła się katastrofą. 2 Armia Uderzeniowa wbiła się głęboko w niemiecką obronę, została odcięta i latem 1942 roku zniszczona w bagnach nad Wołchowem. Jej dowódca Andriej Własow, którego Mierieckow sam wcześniej zarekomendował, dostał się do niewoli i przeszedł na stronę Niemców. W powojennych wspomnieniach Mierieckow obciążał winą Własowa, ale historycy wskazują, że za plan i prowadzenie operacji odpowiadało przede wszystkim dowództwo frontu. Jesienią 1942 roku operacja siniawińska także nie przerwała blokady.

Sukces przyszedł w styczniu 1943 roku. W operacji Iskra wojska Frontu Wołchowskiego i Leningradzkiego gen. Leonida Goworowa spotkały się 18 stycznia na południe od Ładogi i otworzyły wąski korytarz lądowy do miasta. W styczniu 1944 roku oba fronty rozpoczęły operację leningradzko-nowogrodzką, która ostatecznie zakończyła blokadę, a wojska Mierieckowa wyzwoliły 20 stycznia Nowogród Wielki.

Od Karelii po Mandżurię

22 lutego 1944 roku Mierieckow objął dowództwo Frontu Karelskiego i znów stanął naprzeciw Finów. Latem 1944 roku jego wojska w operacji świrsko-pietrozawodzkiej wyparły Finów z Karelii Wschodniej i 28 czerwca zajęły Pietrozawodsk. Ta ofensywa, razem z uderzeniem Frontu Leningradzkiego na Przesmyku Karelskim, skłoniła Finlandię do zawarcia rozejmu moskiewskiego we wrześniu 1944 roku. W październiku Mierieckow przeprowadził w Arktyce operację petsamsko-kirkeneską: jego wojska wyparły Niemców z Petsamo, tego samego, które Armia Czerwona zajęła w wojnie zimowej, i 25 października wkroczyły do norweskiego Kirkenes. 26 października 1944 roku otrzymał stopień marszałka Związku Radzieckiego, a Norwegia odznaczyła go później Krzyżem Wielkim Orderu Świętego Olafa.

W kwietniu 1945 roku, w tajemnicy przed Japończykami, przerzucono go na Daleki Wschód, gdzie objął Nadmorską Grupę Wojsk, przekształconą 5 sierpnia w 1 Front Dalekowschodni. W wojnie radziecko-japońskiej, pod ogólnym dowództwem marszałka Aleksandra Wasilewskiego, front Mierieckowa uderzył 9 sierpnia z Kraju Nadmorskiego na wschodnią Mandżurię. Atak ruszył w ulewnym deszczu, bez przygotowania artyleryjskiego, przełamał umocnienia graniczne i po ciężkich walkach pod Mudanjiangiem dotarł do Harbinu i Kirinu. Jedna z jego armii zajęła północną Koreę, gdzie w radzieckiej strefie okupacyjnej Moskwa wyniosła do władzy Kim Ir Sena. We wrześniu 1945 roku Mierieckow otrzymał Order „Zwycięstwo”, najwyższe radzieckie odznaczenie wojskowe, przyznane łącznie zaledwie kilkunastu dowódcom.

Ostatnie lata

Po wojnie dowodził kolejno Nadmorskim, Moskiewskim, Białomorskim i Północnym Okręgiem Wojskowym. W latach 1955–1964 był pomocnikiem ministra obrony ZSRR do spraw wyższych uczelni wojskowych, a potem jednym z generalnych inspektorów ministerstwa. Przez pięć kadencji zasiadał w Radzie Najwyższej ZSRR. W 1968 roku wydał wspomnienia „Na służbie narodu”, przetłumaczone na polski jako „Pół wieku w mundurze” (1971). Zmarł 30 grudnia 1968 roku w Moskwie. Urnę z jego prochami złożono w Murze Kremlowskim.

Znaczenie

Mierieckow nie należał do wielkich wodzów tej wojny, takich jak Żukow czy Wasilewski. Był przede wszystkim starannym oficerem sztabowym, który według kolegów wolał każdą decyzję uzgodnić z „najwyższą instancją”. Jego biografia jest jednak bardzo wymowna dla historii drugiej wojny światowej. Plan, który przygotował dla Stalina w 1939 roku, z pogardą dla przeciwnika i wiarą w łatwe zwycięstwo, doprowadził do kompromitacji Armii Czerwonej w Finlandii, którą Adolf Hitler uznał za dowód słabości ZSRR. Ta sama wojna nauczyła go jednak przełamywania umocnionych pozycji, co wykorzystał pod Leningradem, w Karelii i w Mandżurii. Jego aresztowanie w czerwcu 1941 roku, gdy armia najbardziej potrzebowała doświadczonych dowódców, pokazuje zaś, jak głęboko terror przenikał radzieckie siły zbrojne nawet w chwili śmiertelnego zagrożenia.