Walki o Wyborg

Na początku marca 1940 roku wojna zimowa doszła pod mury Wyborga (fiń. Viipuri, szw. Viborg). Zależnie od statystyki było to drugie albo czwarte co do wielkości miasto Finlandii, liczące pod koniec 1939 roku ponad 70 tysięcy mieszkańców, a zarazem stolica fińskiej Karelii i najważniejszy port na wschodzie kraju. Po przełamaniu Linii Mannerheima w lutym i po upadku pozycji pośredniej fińska Armia Przesmyku Karelskiego cofnęła się 28 i 29 lutego na ostatnią, tyłową linię obrony, biegnącą przez Wyborg. 1 i 2 marca radzieckie dywizje podeszły do przedmieść miasta, a 3 marca rozpoczęły się ataki na same fińskie pozycje wokół Wyborga i na wyspy Zatoki Wyborskiej. W ciągu następnych dziesięciu dni Armia Czerwona przeszła po lodzie zatoki, uchwyciła przyczółki na jej zachodnim brzegu i przecięła szosę z Wyborga do Helsinek. Samego miasta jednak nie zdobyła: gdy 13 marca o 11.00 czasu fińskiego ustał ogień, Finowie wciąż trzymali jego śródmieście i północną część.

Data

Chronologie wojny podają, że 3 marca Rosjanie „zaczęli ataki na Wyborg”. To data umowna. Rozkaz zdobycia miasta komandarm 1. rangi Siemion Timoszenko, dowódca Frontu Północno-Zachodniego, wydał już 26 lutego, a pierwsze starcia na przedpolu tyłowej linii zaczęły się, gdy Finowie jeszcze na nią odchodzili. 2 marca radziecka piechota wdarła się w pozycje fińskiej 3 Dywizji na południowych przedmieściach, a na zatoce zaatakowała wyspy Teikarsaari i Uuraansaari. 3 marca walki toczyły się już wzdłuż całego frontu pod miastem: Finowie bezskutecznie kontratakowali na południu, opuścili wysepki przed swoimi pozycjami, a na zatoce zaczął się bój, który w nocy z 3 na 4 marca przeszedł w wielkie natarcie po lodzie. Rosyjskie opracowania datują tę ostatnią operację wojny, nazywaną przez nie operacją wyborską, na 4–13 marca, część zachodnich na 2–13 marca.

Tyłowa linia i plan Timoszenki

Fińska linia tyłowa (fiń. taka-asema) biegła od zachodniego brzegu Zatoki Wyborskiej przez Wyborg, Tammisuo i Tali nad rzekę Vuoksi, a dalej wzdłuż niej aż do Taipale nad Ładogą. Prace nad jej umocnieniem zaczęto dopiero w czasie wojny i w końcu lutego były dalekie od ukończenia. Między Wyborgiem a Vuoksi stały okopy i zasieki, ale betonowych schronów prawie nie było, a na skalistych wyspach i brzegach zatoki żołnierze nie mieli nawet jak się okopać. Za to teren wokół miasta, poprzecinany wodami i wzgórzami, sprzyjał obrońcom bardziej niż równiny środkowego Przesmyku.

Od 19 lutego Armią Przesmyku dowodził gen. por. Erik Heinrichs. Sam Wyborg i jego okolice bronił II Korpus gen. por. Haralda Öhquista: na południu i w mieście stała 3 Dywizja, na wschód od niej, pod Tammisuo, 5 Dywizja, a dalej świeżo przysłana 23 Dywizja, złożona w dużej części z uzupełnień i słabsza od pozostałych. Między Tali a Vuoksi walczył I Korpus gen. mjr. Taavettiego Laatikainena, nad Vuoksi i pod Taipale III Korpus gen. mjr. Paavo Talveli. Wszystkie dywizje były wyczerpane po miesiącu nieprzerwanych walk, w batalionach brakowało połowy ludzi, a artylerii pocisków.

Najsłabszym miejscem była sama zatoka. Do 18 lutego jej brzegi osłaniała marynarka, a lód, który mrozy tej zimy uczyniły wyjątkowo grubym, utrzymywał nawet czołgi. Z rozkazu kwatery głównej Finowie wycinali w nim i wysadzali szeroką rynnę jako zaporę przeciwpancerną, ale przy silnym mrozie zamarzała ona w ciągu kilku dni. 28 lutego z dotychczasowego odcinka nadbrzeżnego utworzono Grupę Nadbrzeżną (fiń. Rannikkoryhmä), której od 1 marca podporządkowano większość 4 Dywizji, załogi fortów i pospiesznie przysyłane bataliony. Jej dowódcą został gen. mjr Kurt Martti Wallenius, ściągnięty z Laponii. Zastał na miejscu chaos, bez sztabu, łączności i artylerii, a 3 marca, po sporze z Öhquistem i w niełasce u marszałka Carla Gustafa Emila Mannerheima, stracił stanowisko. Grupę objął tego dnia szef Sztabu Generalnego gen. por. Karl Lennart Oesch.

Timoszenko chciał zdobyć Wyborg jednocześnie od czoła i przez okrążenie. 7 Armia komandarma 2. rangi Kiriłła Mierieckowa miała uderzyć bezpośrednio na miasto siłami 34 Korpusu Strzeleckiego od południa i 50 Korpusu od wschodu, przez Tammisuo i Tali. Jednocześnie 10 i utworzony z odwodów 28 Korpus Strzelecki miały przejść po lodzie zatoki na jej zachodni brzeg, przeciąć drogę z Wyborga do Haminy i Helsinek i wyjść na tyły obrońców. Na wschodzie 13 Armia miała sforsować Vuoksi i obejść III Korpus. Według fińskich opracowań na tyłową linię nacierało osiem radzieckich korpusów, łącznie około dwudziestu dywizji, wspieranych przez kilka brygad pancernych i lotnictwo, które panowało w powietrzu.

Bój na lodzie

Na zatoce Rosjanie posuwali się od wyspy do wyspy. Wieczorem 4 marca 10 Korpus zajął wyspę Uuraansaari z miasteczkiem i dawną twierdzą Trångsund (dziś Wysock), osłaniającą port Wyborga. Na zachodzie dywizje 28 Korpusu zajęły Teikarsaari, a fiński kontratak przeprowadzony 4 marca, mimo początkowego powodzenia, załamał się pod ogniem czołgów, które podeszły po lodzie na skrzydło. Kolumny piechoty, artylerii i taborów szły po otwartym lodzie, często nocą, pod ostrzałem fińskich baterii i nalotami nielicznych fińskich samolotów.

5 marca pierwsze radzieckie oddziały wyszły na stały ląd na zachodnim brzegu zatoki, na półwyspie Vilaniemi w gminie Säkkijärvi. 6 marca przyczółek objął także sąsiedni półwysep Häränpäänniemi, a 70 Dywizja Strzelecka komdiwa Michaiła Kirponosa i 86 Dywizja przeszły przez lód z wysp na ląd. Fiński kontratak ośmiu batalionów w nocy na 7 marca nie zepchnął ich z powrotem. Na brzegu brakowało umocnień, a obrońcami były bataliony zebrane z różnych dywizji, z Laponii i ze składów uzupełnień. Według różnych opracowań Rosjanie przecięli nadbrzeżną szosę z Wyborga na zachód między 6 a 9 marca. Na przyczółek przeprawiły się czołgi i zmotoryzowana 173 Dywizja, a 11 marca dowództwo 7 Armii skierowało do Koivisto 3 Korpus Kawalerii, który miał rozwinąć powodzenie na zachodnim brzegu.

Grupa Nadbrzeżna Oescha, wzmacniana ostatnimi odwodami, zdołała jednak rozwijające się natarcie zatrzymać. W dniach 8–10 marca Finowie opuścili ostatnie wyspy, ale na lądzie, kilka kilometrów od brzegu, utrzymali ciągłą linię. 11 marca Rosjanie przerwali ją w dwóch miejscach, między innymi nad rzeczką Vilajoki, a 12 marca fińskie kontrataki odrzuciły ich z powrotem, na jednym odcinku aż na lód zatoki. Drugi radziecki korpus, 10, przez cały tydzień nie zdołał wyjść na zachodni brzeg i dopiero 11 i 12 marca zajął przybrzeżne wsie. Na dzień przed końcem wojny sytuacja nad zatoką była jednak krytyczna: fińska kwatera główna nie miała już czym zatrzymać kolejnej fali, a otwarta przed Rosjanami droga na zachód prowadziła w stronę Haminy, Kotki i dalej Helsinek.

Pod miastem i nad kanałem

Bezpośrednie natarcie na Wyborg szło znacznie wolniej. Miasto, bombardowane od pierwszego dnia wojny, w lutym zostało niemal doszczętnie spalone, a większość mieszkańców już wcześniej wyjechała. W ruinach broniła się 3 Dywizja, którą 2 marca objął płk Auno Kaila. 34 Korpus komdiwa Konstantina Piadyszewa przez kilka dni atakował jej pozycje bez powodzenia, a 9 i 10 marca wstrzymał natarcie. 11 marca z Moskwy przyszedł kolejny rozkaz zdobycia miasta. Radziecka 7 Dywizja Strzelecka wdarła się wtedy na południowe przedmieścia, do toru wyścigów konnych i dzielnic Kangasranta i Ristimäki, a 95 Dywizja do dzielnicy Karjala na południowym wschodzie. W nocy z 12 na 13 marca obie dywizje przypuściły jeszcze nocny szturm. Finowie cofnęli się na linię pomocniczą na wzgórzu Patterinmäki, ale śródmieście, północna część miasta i ruiny dworca pozostały w ich rękach.

Na wschód od miasta Finowie użyli broni, którą przygotowywali od dawna: wody. Na początku marca otwarto śluzy Kanału Saimiańskiego, łączącego jezioro Saimaa z Zatoką Wyborską, a woda zalała okolice jezior i bagien na północ od Tammisuo, pod Tali i Juustilą. Radzieccy żołnierze 50 Korpusu brnęli przez rozlewiska miejscami po pas w lodowatej wodzie, a czołgi nie mogły przejść. Powódź nie była całkowitą zaporą, lecz spowolniła natarcie i zmusiła Rosjan do przenoszenia sił na inne odcinki. Mimo to 7–9 marca radzieckie dywizje, wspierane przez 13 i 20 Brygadę Pancerną, przełamały fińską obronę pod Tali i doszły pod Portinhoikka, gdzie zostały zatrzymane. Pod huraganowym ogniem artylerii i atakami czołgów w niektórych fińskich oddziałach dochodziło już do paniki. 5 Dywizja pod Tammisuo straciła w ostatnich dniach część punktów oporu, ale linii nie przerwano.

Na wschodnim krańcu frontu 13 Armia od początku marca nacierała co najmniej sześcioma dywizjami nad Vuoksi pod Äyräpää i Vuosalmi, bronionymi przez osłabione fińskie 2 i 21 Dywizję. W dniach 8–11 marca Rosjanom udało się przejść rzekę i utworzyć na jej drugim brzegu przyczółek głęboki na około pół kilometra. Pod Taipale fińska 7 Dywizja, która w lutym odparła najcięższe ataki, w większości utrzymała swoje pozycje do końca, choć w ostatnich dniach i tu obrona była bliska załamania.

Wyścig z czasem

Walki pod Wyborgiem toczyły się równolegle z rozmowami pokojowymi. Pod koniec lutego rząd fiński zgodził się rozpocząć rokowania na podstawie radzieckich warunków, które obejmowały cały Przesmyk Karelski z Wyborgiem, a w Londynie i Paryżu wciąż przygotowywano wyprawę, która miała przez Norwegię i Szwecję przyjść Finlandii z pomocą. Dla Moskwy każdy dzień walki był środkiem nacisku i dowództwo Armii Czerwonej, zgodnie z wolą Józefa Stalina, ponawiało rozkazy zdobycia miasta. Po stronie fińskiej straty sięgały według fińskich obliczeń tysiąca ludzi dziennie, artylerii brakowało amunicji, a odwodów już nie było. Dowódcy na Przesmyku ostrzegali, że front utrzyma się najwyżej kilka dni. Mannerheim nakazał jednak trzymać linię tyłową za wszelką cenę, bo od tego zależało, na jakich warunkach skończy się wojna.

Rozkaz został wykonany. Gdy 13 marca o 11.00 czasu fińskiego, w południe czasu moskiewskiego, ogień ustał na całym froncie, Armia Czerwona stała na przedmieściach Wyborga, na zachodnim brzegu zatoki i za Vuoksi, ale fińskie linie nigdzie nie zostały ostatecznie przełamane. Jeszcze kwadrans przed rozejmem radziecka artyleria otworzyła gwałtowny ogień na fińskie pozycje. Według fińskich źródeł zginęło lub zostało rannych kilkuset żołnierzy. Rosyjscy historycy przyznają, że w ciągu dwóch tygodni ofensywy 7 i 13 Armia przeszły w walkach od 15 do 35 kilometrów i nie zdołały zdobyć miasta, którego zajęcie było głównym zadaniem operacji. Według rosyjskich relacji w południe 13 marca fińscy żołnierze wychodzili z okopów i pokazywali czerwonoarmistom zegarki na znak, że wojna się skończyła.

Miejsce w wojnie

Wyborga nie zdobyto szturmem, a mimo to przypadł on Związkowi Radzieckiemu na mocy traktatu podpisanego w Moskwie 12 marca. W ciągu kilku dni po rozejmie fińskie wojska wycofały się za nową granicę, a z miasta i całego oddanego Przesmyku wyjechała niemal cała ludność. Dla Finów utrata Wyborga, bardziej niż jakakolwiek inna, stała się symbolem krzywdy pokoju moskiewskiego. Kilkudniowa obrona miasta i zatoki pozwoliła jednak zakończyć wojnę z armią, która wciąż walczyła, a nie skapitulowała.

Dla Armii Czerwonej bój o zatokę był ostatnim aktem kosztownego zwycięstwa. Przejście korpusów po lodzie pokazało, że po lutowej reorganizacji pod dowództwem Timoszenki potrafi ona prowadzić śmiałe operacje oskrzydlające, ale zarazem nie zdołała w dwa tygodnie zająć zrujnowanego miasta bronionego przez wyczerpane dywizje. 70 Dywizja otrzymała za forsowanie zatoki Order Lenina, a Kirponos, jej dowódca, tytuł Bohatera Związku Radzieckiego. W czerwcu 1941 roku dowodził już Kijowskim Specjalnym Okręgiem Wojskowym i zginął we wrześniu tego roku w okrążeniu pod Kijowem.

Wyborg zmienił jeszcze dwukrotnie właściciela. W sierpniu 1941 roku, w wojnie kontynuacyjnej, fińskie wojska odbiły miasto i wielu jego mieszkańców wróciło do zniszczonych domów. W czerwcu 1944 roku Armia Czerwona zdobyła je ponownie w ciągu jednego dnia, a pokój z 1947 roku pozostawił Wyborg w granicach ZSRR. Fińscy mieszkańcy ewakuowali się po raz drugi, tym razem na zawsze.